Todo Flamenco

El flamenco es cante, guitarra y baile, pero también una manera de estar en el mundo. Nació en Andalucía, sobre todo entre Sevilla, Jerez y Cádiz, en ambientes de gitanos, jornaleros y gente humilde que cantaba lo que vivía. En 2010 la UNESCO lo declaró Patrimonio Cultural Inmaterial de la Humanidad.

Flamenco is zang, gitaar en dans, maar ook een manier van in het leven staan. Hij ontstond in Andalusië, vooral tussen Sevilla, Jerez en Cádiz, onder gitanos, dagloners en eenvoudige mensen die zongen over hun eigen leven. In 2010 riep UNESCO hem uit tot immaterieel cultureel erfgoed van de mensheid.

Para entenderlo no basta con oírlo de fondo en un bar. Los aficionados hablan del duende, ese momento en que el artista deja de lucir la técnica y consigue estremecer al público. Las letras tratan de la pena, el amor, la muerte, la fiesta y el orgullo, y el flamenco no ha dejado de cambiar desde que empezó a sonar en público hace más de siglo y medio.

Om hem te begrijpen is het niet genoeg om hem op de achtergrond in een bar te horen. Kenners hebben het over duende, het moment waarop de artiest niet langer zijn techniek etaleert maar het publiek koude rillingen bezorgt. De teksten gaan over verdriet, liefde, dood, feest en trots, en flamenco is nooit opgehouden met veranderen sinds hij ruim anderhalve eeuw geleden voor het eerst in het openbaar klonk.

El flamenco tal y como lo conocemos se fue formando a finales del siglo XVIII y principios del XIX en la Baja Andalucía, en barrios como Triana, en Sevilla, o Santiago, en Jerez. Los gitanos fueron decisivos. Sus antepasados habían salido de la India siglos antes y llegaron a la Península en el siglo XV, después de atravesar Europa. En Andalucía se asentaron en barrios donde el cante se transmitía en familia, de padres a hijos.

De flamenco zoals we die kennen ontstond eind achttiende, begin negentiende eeuw in Neder-Andalusië, in wijken als Triana in Sevilla en Santiago in Jerez. De gitanos, de Spaanse Roma, speelden daarbij een beslissende rol. Hun voorouders waren eeuwen eerder uit India vertrokken en bereikten het Iberisch Schiereiland in de vijftiende eeuw, nadat ze Europa waren doorgetrokken. In Andalusië vestigden ze zich in wijken waar de zang binnen de familie van ouders op kinderen werd doorgegeven.

Pero el flamenco no es solo gitano. Muchos estudiosos ven en él huellas de la música andalusí, de los cantos religiosos y del folclore andaluz y castellano, aunque esas influencias son difíciles de demostrar. Hasta el nombre es un misterio: no se sabe con seguridad por qué, hacia mediados del siglo XIX, se empezó a llamar «flamenco» a esta música. Lo que sí está claro es que surgió entre los pobres: gitanos, jornaleros del campo y artesanos que cantaban en tabernas, fraguas y corrales de vecinos.

Maar flamenco is niet alleen iets van de gitanos. Veel onderzoekers zien er sporen in van de muziek van al-Andalus, van religieuze gezangen en van Andalusische en Castiliaanse volksmuziek, al zijn die invloeden moeilijk te bewijzen. Zelfs de naam is een raadsel: niemand weet precies waarom men deze muziek rond het midden van de negentiende eeuw 'flamenco' begon te noemen. Wat wel vaststaat, is dat ze ontstond onder de armen: gitanos, landarbeiders en ambachtslieden die zongen in kroegen, smidsen en gedeelde binnenplaatsen.

El flamenco tiene tres pilares: el cante (la voz), el toque (la guitarra) y el baile. Cada uno exige años de aprendizaje, pero el flamenco cobra vida de verdad cuando los tres se juntan, en un escenario o en una reunión de amigos.

Flamenco rust op drie pijlers: de cante (de stem), de toque (de gitaar) en de baile (de dans). Elk ervan vraagt jaren oefening, maar flamenco komt pas echt tot leven als de drie samenkomen, op een podium of tijdens een avond met vrienden.

El cante es el centro de todo. La voz flamenca es áspera, a veces rota, y está muy lejos de la limpieza del canto lírico. Al cantaor no se le pide una voz bonita, sino verdad: que transmita lo que dice la letra. La guitarra acompaña y marca el ritmo con técnicas propias, como el rasgueado, en el que los dedos golpean las cuerdas en abanico, o el picado, nota a nota. El bailaor o la bailaora combina el movimiento de brazos y manos con el zapateado, golpes de los pies que suenan como un instrumento más. Los tres se escuchan y se responden: el cantaor alarga un verso, el guitarrista lo sigue y la bailaora lo remata con los pies.

De zang is het hart van alles. De flamencostem is rauw, soms gebroken, en staat ver af van de gladheid van klassieke zang. Van een cantaor verwacht men geen mooie stem, maar waarachtigheid: hij moet overbrengen wat de tekst zegt. De gitaar begeleidt en geeft het ritme aan met eigen technieken, zoals het rasgueado, waarbij de vingers waaiervormig over de snaren slaan, of het picado, noot voor noot. De danser of danseres combineert arm- en handbewegingen met zapateado, voetwerk dat klinkt als een extra instrument. Alle drie luisteren ze naar elkaar en antwoorden ze elkaar: de zanger rekt een regel, de gitarist volgt hem en de danseres maakt het af met haar voeten.

El flamenco no es un estilo único, sino una familia de palos, que es como se llama a cada uno de sus estilos. Según cómo se cuenten, hay unos cincuenta, cada uno con su ritmo, su melodía y su carácter. Tradicionalmente, los aficionados distinguen el cante jondo, es decir, hondo, grave y serio, del cante chico, más ligero y festivo.

Flamenco is geen enkele stijl, maar een familie van palos, zoals de afzonderlijke stijlen heten. Afhankelijk van hoe je telt zijn er zo'n vijftig, elk met een eigen ritme, melodie en karakter. Traditioneel onderscheiden kenners de cante jondo, de 'diepe' zang, ernstig en zwaar, van de cante chico, die lichter en feestelijker is.

Entre los palos más jondos están la soleá, cuyo nombre viene de «soledad»; la seguiriya, considerada el más trágico de todos; y las tonás, como el martinete, que se cantan sin guitarra. En el lado alegre están las alegrías de Cádiz y las bulerías de Jerez, rápidas y juguetonas, con las que suelen acabar las fiestas. Los fandangos tienen muchas variantes locales, sobre todo en Huelva. Las sevillanas, que se bailan en la Feria de Abril y en las romerías, son más folclore andaluz que flamenco propiamente dicho, aunque a menudo se meten en el mismo saco. Cada palo tiene su compás, pero dentro de esas reglas el artista tiene mucha libertad.

Tot de diepste palos horen de soleá, waarvan de naam komt van soledad ('eenzaamheid'); de seguiriya, die als de tragischste van allemaal geldt; en de tonás, zoals de martinete, die zonder gitaar worden gezongen. Aan de vrolijke kant staan de alegrías uit Cádiz en de bulerías uit Jerez, snel en speels, waarmee feesten vaak eindigen. Fandangos kennen veel lokale varianten, vooral in Huelva. De sevillanas, die op de Feria de Abril in Sevilla en tijdens bedevaarten worden gedanst, zijn eerder Andalusische folklore dan echte flamenco, al worden ze vaak op één hoop gegooid. Elke palo heeft zijn eigen compás, maar binnen die regels heeft de artiest veel vrijheid.

El duende es una idea central en el flamenco y muy difícil de explicar. No es solo emoción ni solo técnica, sino una especie de trance en el que el artista parece ir más allá de sí mismo.

Duende is een kernbegrip in de flamenco en heel moeilijk uit te leggen. Het is niet alleen emotie en niet alleen techniek, maar een soort trance waarin de artiest boven zichzelf uit lijkt te stijgen.

Quien mejor escribió sobre él fue el poeta Federico García Lorca, en su conferencia «Juego y teoría del duende», que pronunció en Buenos Aires en 1933. Para Lorca, el duende no viene de fuera, como la musa o el ángel, sino que sube por dentro, desde la planta de los pies, como le había oído decir a un viejo guitarrista, y tiene mucho que ver con la muerte. Un artista puede cantar o bailar sin un fallo y no tener duende, mientras que otro, menos pulido, puede tenerlo durante unos segundos inolvidables. El público lo nota enseguida: se le pone la piel de gallina y se le escapa un «¡olé!».

Niemand schreef er beter over dan de dichter Federico García Lorca, in zijn lezing 'Spel en theorie van de duende', die hij in 1933 in Buenos Aires hield. Voor Lorca komt duende niet van buitenaf, zoals de muze of de engel, maar stijgt het van binnenuit op, vanuit de voetzolen, zoals hij een oude gitarist had horen zeggen, en heeft het veel met de dood te maken. Een artiest kan foutloos zingen of dansen en toch geen duende hebben, terwijl een ander, minder gepolijst, het een paar onvergetelijke seconden lang heeft. Het publiek merkt het meteen: het krijgt kippenvel en er ontsnapt een '¡olé!'.

Muchas letras flamencas hablan de penas: amores perdidos, muertes, cárceles, hambre. No es casualidad. El flamenco nació entre gente que vivió durante siglos en la pobreza y, en el caso de los gitanos, también en la persecución.

Veel flamencoteksten gaan over verdriet: verloren liefdes, dood, gevangenis, honger. Dat is geen toeval. Flamenco ontstond onder mensen die eeuwenlang in armoede leefden en, in het geval van de gitanos, ook vervolgd werden.

Desde 1499, cuando los Reyes Católicos dictaron la primera ley contra ellos, los gitanos fueron obligados una y otra vez a abandonar su lengua, su forma de vestir y su vida itinerante. En 1749, en la llamada Gran Redada, miles de gitanos fueron detenidos en una operación organizada a la vez en toda España. Los jornaleros andaluces, por su parte, trabajaban de sol a sol en los cortijos por un jornal mínimo. El flamenco dio voz a esas vidas que nadie más contaba. Pero no es solo queja: en él hay también orgullo, humor y dignidad, y cantar la pena es una manera de ponerse por encima de ella. Por eso emociona incluso a quien no entiende las letras.

Vanaf 1499, toen de Katholieke Koningen de eerste wet tegen hen uitvaardigden, werden de gitanos keer op keer gedwongen hun taal, hun kleding en hun zwervende bestaan op te geven. In 1749 werden bij de zogenoemde Grote Razzia duizenden gitanos opgepakt in een actie die overal in Spanje tegelijk werd uitgevoerd. De Andalusische dagloners werkten op hun beurt van zonsopgang tot zonsondergang op de grote landgoederen voor een hongerloon. Flamenco gaf een stem aan levens waar verder niemand over vertelde. Maar het is niet alleen klagen: er zit ook trots, humor en waardigheid in, en het verdriet bezingen is een manier om erboven te staan. Daarom raakt het zelfs mensen die de teksten niet verstaan.

Durante mucho tiempo el flamenco se cantaba en casa, en bodas, bautizos y fiestas privadas. En la segunda mitad del siglo XIX pasó a los cafés cantantes, locales de Sevilla, Cádiz, Málaga, Madrid y otras ciudades donde el público pagaba la consumición y veía actuar a artistas profesionales.

Lange tijd werd flamenco thuis gezongen, op bruiloften, doopfeesten en besloten feestjes. In de tweede helft van de negentiende eeuw verhuisde hij naar de cafés cantantes, gelegenheden in Sevilla, Cádiz, Málaga, Madrid en andere steden waar het publiek voor zijn drankje betaalde en naar beroepsartiesten keek.

Los cafés profesionalizaron el flamenco y lo acercaron a la clase media. El cantaor Silverio Franconetti, sevillano de padre italiano, abrió en Sevilla uno de los más famosos. En locales como estos empezó, casi una niña, Pastora Pavón, «La Niña de los Peines», una de las grandes voces del siglo XX. No todos estaban contentos: algunos creían que el flamenco perdía pureza al adaptarse al gusto del público. En 1922, Manuel de Falla y Lorca organizaron en Granada el Concurso de Cante Jondo para salvar el cante antiguo. Para entonces los cafés ya estaban en declive, pero el flamenco se había convertido para siempre en un arte de escenario.

De cafés maakten van flamenco een beroep en brachten hem dichter bij de middenklasse. De zanger Silverio Franconetti, een Sevillaan met een Italiaanse vader, opende in Sevilla een van de bekendste. In zulke zaken begon, bijna nog een kind, Pastora Pavón, 'La Niña de los Peines', een van de grote stemmen van de twintigste eeuw. Niet iedereen was tevreden: sommigen vonden dat flamenco zijn zuiverheid verloor door zich aan de smaak van het publiek aan te passen. In 1922 organiseerden Manuel de Falla en Lorca in Granada het Concurso de Cante Jondo om de oude zang te redden. Toen waren de cafés al op hun retour, maar flamenco was voorgoed een podiumkunst geworden.

Pocos artistas han marcado tanto el flamenco del siglo XX como Camarón de la Isla (1950-1992), nacido en San Fernando, en Cádiz. Con discos como «La leyenda del tiempo» (1979), en el que mezcló el cante con sonidos de rock y jazz, abrió el flamenco a un público joven. Murió con solo 41 años de un cáncer de pulmón, y a su entierro en San Fernando acudieron miles de personas.

Weinig artiesten hebben de flamenco van de twintigste eeuw zo sterk gestempeld als Camarón de la Isla (1950-1992), geboren in San Fernando in de provincie Cádiz. Met albums als 'La leyenda del tiempo' (1979), waarop hij de zang mengde met klanken uit rock en jazz, opende hij de flamenco voor een jong publiek. Hij stierf op zijn 41e aan longkanker, en duizenden mensen kwamen naar zijn begrafenis in San Fernando.

Paco de Lucía (1947-2014), de Algeciras, convirtió la guitarra en protagonista. Su rumba «Entre dos aguas» (1973) fue un éxito enorme, y fue él quien introdujo en el flamenco el cajón peruano, hoy imprescindible. En el baile, la barcelonesa Carmen Amaya asombró al mundo con un zapateado rapidísimo y se atrevió a bailar con pantalones, algo insólito en una mujer de su época. Más tarde, Antonio Gades y Cristina Hoyos llevaron el baile al teatro y al cine, sobre todo en las películas de Carlos Saura, como «Bodas de sangre» (1981) y «Carmen» (1983).

Paco de Lucía (1947-2014) uit Algeciras maakte de gitaar tot hoofdrolspeler. Zijn rumba 'Entre dos aguas' (1973) werd een enorm succes, en hij was het die de Peruaanse cajón in de flamenco introduceerde, waar die nu niet meer weg te denken is. In de dans verbaasde Carmen Amaya uit Barcelona de wereld met haar razendsnelle zapateado, en ze durfde in een broek te dansen, iets ongehoords voor een vrouw in haar tijd. Later brachten Antonio Gades en Cristina Hoyos de flamencodans naar het theater en de film, vooral in de films van Carlos Saura, zoals 'Bodas de sangre' (1981) en 'Carmen' (1983).

El flamenco de hoy es muy variado. Hay artistas que lo mezclan con jazz, rock, música electrónica o rap. La más conocida fuera de España es Rosalía, una cantante catalana que estudió flamenco y que en su disco «El mal querer» (2018) unió el cante con el pop y la música urbana. Tuvo un éxito internacional enorme y también críticas de quienes la acusaban de apropiarse de una tradición ajena.

De flamenco van nu is heel gevarieerd. Sommige artiesten mengen hem met jazz, rock, elektronische muziek of rap. De bekendste buiten Spanje is Rosalía, een Catalaanse zangeres die flamenco heeft gestudeerd en op haar album 'El mal querer' (2018) de zang combineerde met pop en urban. Ze had enorm internationaal succes, maar kreeg ook kritiek van mensen die haar verweten zich een andermans traditie toe te eigenen.

El flamenco también se ha hecho global. Japón tiene una de las mayores aficiones fuera de España, con cientos de academias, y hay escuelas en Estados Unidos, Alemania y muchos otros países. El debate sigue abierto: unos piensan que el duende solo se alcanza si se ha crecido dentro de esta cultura, y otros creen que las fusiones y los artistas extranjeros mantienen vivo el flamenco. Mientras tanto, cada generación lo cambia un poco sin dejar de mirar a los maestros.

Flamenco is ook mondiaal geworden. Japan heeft een van de grootste liefhebbersgemeenschappen buiten Spanje, met honderden dansscholen, en ook in de Verenigde Staten, Duitsland en veel andere landen zijn er scholen. Het debat is nog niet beslecht: sommigen vinden dat je duende alleen bereikt als je in deze cultuur bent opgegroeid, anderen menen dat juist fusies en buitenlandse artiesten de flamenco levend houden. Intussen verandert elke generatie hem een beetje, zonder de meesters uit het oog te verliezen.

El compás es el esquema rítmico de cada palo. No es un ritmo rígido, sino un marco dentro del cual se improvisa. Sin entender el compás es difícil disfrutar del flamenco, e imposible interpretarlo.

De compás is het ritmische patroon van elke palo. Het is geen star ritme, maar een kader waarbinnen wordt geïmproviseerd. Zonder de compás te begrijpen is het moeilijk om van flamenco te genieten, en onmogelijk om hem uit te voeren.

La soleá se cuenta en ciclos de 12 tiempos, con acentos en el 3, el 6, el 8, el 10 y el 12. Las bulerías usan un ciclo parecido, pero mucho más rápido y juguetón. La seguiriya también tiene 12 pulsos, aunque agrupados de forma irregular, lo que le da su aire inquieto. Los tangos, en cambio, van en 4 tiempos, y por eso resultan más fáciles para un oído no acostumbrado. El compás se marca con palmas, pitos (chasquidos de dedos), golpes en la mesa y zapateado. Los artistas lo llevan tan dentro que pueden jugar con él sin perderse nunca.

De soleá wordt geteld in cycli van 12 tellen, met accenten op 3, 6, 8, 10 en 12. De bulerías gebruiken een vergelijkbare cyclus, maar veel sneller en speelser. Ook de seguiriya heeft 12 pulsen, al zijn die onregelmatig gegroepeerd, wat haar haar onrustige karakter geeft. De tangos staan daarentegen in een vierkwartsmaat en zijn daardoor makkelijker te volgen voor een ongeoefend oor. De compás wordt aangegeven met palmas (handgeklap), pitos (vingerknippen), kloppen op tafel en zapateado. Artiesten hebben hem zo diep in zich dat ze ermee kunnen spelen zonder ooit de draad kwijt te raken.

Los tablaos son locales donde se ofrecen espectáculos de flamenco cada noche; su nombre viene de «tablado», el pequeño escenario de madera. Se extendieron en los años cincuenta y sesenta, con la llegada del turismo, y hoy son la forma más habitual de ver flamenco profesional en Madrid, Sevilla o Barcelona. En Madrid, el Corral de la Morería abrió en 1956 y sigue funcionando.

Tablaos zijn zaken waar elke avond flamencovoorstellingen worden gegeven; de naam komt van tablado, het kleine houten podium. Ze verspreidden zich in de jaren vijftig en zestig met de komst van het toerisme en zijn nu de gebruikelijkste manier om professionele flamenco te zien in Madrid, Sevilla of Barcelona. In Madrid ging de Corral de la Morería in 1956 open, en die bestaat nog steeds.

Muchos aficionados, sin embargo, prefieren las peñas flamencas, asociaciones que organizan recitales en locales pequeños, o las juergas, reuniones informales entre amigos y familia. En el tablao el espectáculo está pensado para un público que paga y que a menudo viene de fuera; en la peña o en la juerga todo es más espontáneo y la gente participa con palmas y jaleos. Las dos cosas tienen su sitio: el tablao ofrece artistas de primera fila a cualquier visitante, y la peña permite ver el flamenco de cerca, entre quienes lo viven a diario.

Veel kenners geven echter de voorkeur aan de peñas flamencas, verenigingen die optredens in kleine zalen organiseren, of aan juergas, informele bijeenkomsten van vrienden en familie. In een tablao is de voorstelling bedoeld voor een betalend publiek dat vaak van elders komt; in een peña of tijdens een juerga is alles spontaner en doen mensen mee met handgeklap en aanmoedigende kreten. Beide hebben hun plaats: de tablao biedt elke bezoeker topartiesten, en in de peña zie je flamenco van dichtbij, tussen mensen die hem elke dag leven.

Para muchos andaluces y gitanos, el flamenco no es solo un arte, sino parte de lo que son. Hay sagas familiares que lo transmiten desde hace generaciones, como los Habichuela en Granada o los Farruco en Sevilla, en las que los niños aprenden a cantar, tocar y bailar en casa.

Voor veel Andalusiërs en gitanos is flamenco niet alleen een kunstvorm, maar een deel van wie ze zijn. Sommige familiedynastieën geven hem al generaties door, zoals de Habichuela's in Granada of de Farruco's in Sevilla, waar kinderen thuis leren zingen, spelen en dansen.

El flamenco es también una seña de pertenencia. El Estatuto de Autonomía de Andalucía de 2007 lo menciona expresamente como parte del patrimonio andaluz, y en muchas familias saber estar en una juerga, llevar el compás con las palmas o reconocer un cante es algo que se aprende desde pequeño. Por eso algunas fusiones despiertan rechazo: no se ven solo como un cambio de estilo, sino como algo que afecta a la propia identidad. La discusión entre puristas e innovadores es casi tan antigua como el propio flamenco.

Flamenco is ook een teken van verbondenheid. Het Andalusische autonomiestatuut van 2007 noemt hem uitdrukkelijk als onderdeel van het Andalusische erfgoed, en in veel families leer je al als kind hoe je je gedraagt op een juerga, hoe je de compás meeklapt en hoe je een zangstijl herkent. Daarom stuiten sommige fusies op verzet: ze worden niet alleen gezien als een stijlverandering, maar als iets wat aan de eigen identiteit raakt. De strijd tussen puristen en vernieuwers is bijna zo oud als de flamenco zelf.

El flamenco nació de la pobreza y la marginación, pero no se limita a lamentarse: convierte la pena en música y la muestra con orgullo. Por eso un buen cante por seguiriyas puede dejar en silencio una sala entera, y una bulería al final de la noche puede ponerla a dar palmas.

Flamenco is geboren uit armoede en uitsluiting, maar blijft niet steken in klagen: hij maakt van verdriet muziek en draagt die met trots uit. Daarom kan een goede seguiriya een hele zaal stil krijgen, en kan een bulería aan het eind van de avond diezelfde zaal aan het klappen krijgen.

Hoy el flamenco se escucha en grandes festivales, como la Bienal de Flamenco de Sevilla, que se celebra desde 1980, o el Festival del Cante de las Minas de La Unión, en Murcia, que nació en 1961. Pero sigue vivo también en peñas de pueblo, en patios y en fiestas familiares. Para un estudiante de español es, además, una buena puerta al habla andaluza: en las letras se oye «cantaor» en lugar de «cantador» o «quejío» en lugar de «quejido», y una forma de pronunciar que no aparece en los libros de texto.

Tegenwoordig hoor je flamenco op grote festivals, zoals de Bienal de Flamenco in Sevilla, die sinds 1980 wordt gehouden, of het Festival del Cante de las Minas in La Unión in Murcia, dat in 1961 begon. Maar hij leeft ook voort in de peñas van dorpen, op binnenplaatsen en op familiefeesten. Voor wie Spaans leert, is het bovendien een goede ingang tot het Andalusisch: in de teksten hoor je cantaor in plaats van cantador of quejío in plaats van quejido, en een uitspraak die je niet in lesboeken vindt.