Reyes y democracia

España es una monarquía parlamentaria: tiene un rey, pero también elecciones libres y unas Cortes elegidas por los ciudadanos. A primera vista parece una contradicción, porque al jefe del Estado no lo vota nadie.

Spanje is een parlementaire monarchie: het heeft een koning, maar ook vrije verkiezingen en een parlement, de Cortes, dat door de burgers wordt gekozen. Op het eerste gezicht lijkt dat tegenstrijdig, want op het staatshoofd stemt niemand.

La clave está en el reparto de papeles. El rey no gobierna: representa al país y cumple funciones sobre todo simbólicas. Las decisiones las toma el Gobierno, que necesita la confianza del Congreso de los Diputados, elegido a su vez por los votantes. Este equilibrio tiene su origen en una etapa muy concreta de la historia de España: la Transición de los años setenta.

De sleutel ligt in de rolverdeling. De koning regeert niet: hij vertegenwoordigt het land en heeft vooral symbolische taken. De beslissingen worden genomen door de regering, die het vertrouwen nodig heeft van het Congres van Afgevaardigden, dat op zijn beurt door de kiezers wordt gekozen. Dit evenwicht gaat terug op een heel bepaalde periode in de Spaanse geschiedenis: de Transitie van de jaren zeventig.

En una monarquía parlamentaria, el rey o la reina es el jefe del Estado, pero el poder político está en manos de un parlamento elegido por los ciudadanos y de un Gobierno que responde ante ese parlamento.

In een parlementaire monarchie is de koning of koningin staatshoofd, maar ligt de politieke macht bij een door de burgers gekozen parlement en bij een regering die aan dat parlement verantwoording aflegt.

El monarca no hace las leyes, no elige a los ministros por su cuenta y no decide sobre impuestos ni sobre política exterior. Firma, recibe y representa, pero las decisiones las toman otros. Así funcionan también el Reino Unido, los Países Bajos, Bélgica, Suecia, Noruega y Dinamarca: en todos ellos, el rey o la reina tiene un papel ceremonial y gobiernan los políticos que salen de las urnas.

De vorst maakt geen wetten, kiest de ministers niet op eigen houtje en beslist niet over belastingen of buitenlands beleid. Hij tekent, ontvangt en vertegenwoordigt, maar de beslissingen nemen anderen. Zo werkt het ook in het Verenigd Koninkrijk, Nederland, België, Zweden, Noorwegen en Denemarken: overal heeft de koning of koningin een ceremoniële rol en regeren politici die uit de stembus komen.

Para entender por qué España tiene hoy un rey hay que volver al siglo XX. Tras la Guerra Civil (1936-1939), el general Francisco Franco gobernó el país como dictador hasta su muerte, durante casi cuatro décadas. Una ley de 1947 declaró que España era un reino, pero el trono siguió vacío: Franco era jefe del Estado de por vida y se reservó el derecho de elegir a su sucesor.

Om te begrijpen waarom Spanje vandaag een koning heeft, moet je terug naar de twintigste eeuw. Na de Burgeroorlog (1936-1939) regeerde generaal Francisco Franco het land als dictator tot zijn dood, bijna veertig jaar lang. Een wet uit 1947 verklaarde Spanje tot koninkrijk, maar de troon bleef leeg: Franco was staatshoofd voor het leven en hield zich het recht voor zijn opvolger zelf te kiezen.

En 1969 eligió a Juan Carlos de Borbón, nieto de Alfonso XIII, el último rey antes de la Segunda República, y le dio el título de «Príncipe de España». Para ello se saltó al padre de Juan Carlos, don Juan de Borbón. Muchos esperaban que el príncipe continuara el régimen. Franco murió el 20 de noviembre de 1975 y Juan Carlos fue proclamado rey dos días después. Pero el nuevo monarca no mantuvo la dictadura: apostó por el paso a la democracia.

In 1969 koos hij Juan Carlos de Borbón, kleinzoon van Alfons XIII, de laatste koning vóór de Tweede Republiek, en gaf hem de titel 'Prins van Spanje'. Daarbij passeerde hij de vader van Juan Carlos, don Juan de Borbón. Velen verwachtten dat de prins het regime zou voortzetten. Franco stierf op 20 november 1975 en twee dagen later werd Juan Carlos tot koning uitgeroepen. Maar de nieuwe vorst hield de dictatuur niet in stand: hij koos voor de overgang naar democratie.

Juan Carlos I heredó los poderes de Franco, pero los usó para desmontar el sistema. En julio de 1976 nombró presidente del Gobierno a Adolfo Suárez, un político que venía del propio régimen. Suárez sacó adelante la Ley para la Reforma Política, legalizó el Partido Comunista en abril de 1977 y en junio de ese año se celebraron las primeras elecciones libres desde 1936, que ganó su partido.

Juan Carlos I erfde de bevoegdheden van Franco, maar gebruikte ze om het systeem af te breken. In juli 1976 benoemde hij Adolfo Suárez tot premier, een politicus die zelf uit het regime kwam. Suárez kreeg de Wet op de Politieke Hervorming erdoor en legaliseerde in april 1977 de Communistische Partij; in juni van dat jaar werden de eerste vrije verkiezingen sinds 1936 gehouden, die zijn partij won.

La gran prueba llegó el 23 de febrero de 1981. Mientras el Congreso votaba la investidura de Leopoldo Calvo-Sotelo, el teniente coronel Antonio Tejero entró en el hemiciclo con guardias civiles armados, disparó al techo y retuvo a los diputados durante toda la noche. Nadie sabía si el resto del Ejército se sumaría al golpe. Pasada la una de la madrugada, el rey apareció en televisión con uniforme de capitán general y defendió la Constitución. Su mensaje fue decisivo para que el golpe fracasara.

De grote vuurproef kwam op 23 februari 1981. Terwijl het Congres stemde over de investituur van Leopoldo Calvo-Sotelo, stormde luitenant-kolonel Antonio Tejero met gewapende leden van de Guardia Civil de vergaderzaal binnen, schoot in het plafond en hield de afgevaardigden de hele nacht vast. Niemand wist of de rest van het leger zich bij de staatsgreep zou aansluiten. Kort na één uur 's nachts verscheen de koning op televisie in het uniform van kapitein-generaal en verdedigde hij de grondwet. Zijn boodschap was beslissend voor het mislukken van de staatsgreep.

La Constitución, aprobada en referéndum el 6 de diciembre de 1978, fijó con precisión qué puede hacer el rey y qué no. Su primer artículo define a España como una monarquía parlamentaria y dice que «la soberanía nacional reside en el pueblo español».

De grondwet, die op 6 december 1978 bij referendum werd aangenomen, legde precies vast wat de koning wel en niet mag. Het eerste artikel noemt Spanje een parlementaire monarchie en stelt dat 'de nationale soevereiniteit berust bij het Spaanse volk'.

Según el artículo 56, el rey es el jefe del Estado, «símbolo de su unidad y permanencia», y «arbitra y modera» el funcionamiento de las instituciones. Pero no puede actuar por su cuenta: sus actos oficiales necesitan el refrendo, es decir, la firma del presidente del Gobierno o de un ministro, que son quienes asumen la responsabilidad. Sin esa firma, no tienen validez.

Volgens artikel 56 is de koning staatshoofd, 'symbool van de eenheid en duurzaamheid ervan', en 'arbitreert en matigt' hij de werking van de instellingen. Maar op eigen gezag handelen kan hij niet: zijn officiële handelingen hebben een contraseign nodig, dat wil zeggen de handtekening van de premier of een minister, die er de verantwoordelijkheid voor dragen. Zonder die handtekening zijn ze niet geldig.

Aunque no gobierna, el rey tiene tareas fijadas por la Constitución. Representa a España en el extranjero, recibe a jefes de Estado, acredita a los embajadores y realiza visitas oficiales a otros países. En todo ello sigue la política exterior que marca el Gobierno.

Hoewel hij niet regeert, heeft de koning taken die in de grondwet zijn vastgelegd. Hij vertegenwoordigt Spanje in het buitenland, ontvangt staatshoofden, accrediteert ambassadeurs en brengt officiële bezoeken aan andere landen. Daarbij volgt hij steeds het buitenlands beleid van de regering.

Dentro del país, sus funciones son sobre todo formales. Después de las elecciones se reúne con los representantes de los partidos y propone un candidato a presidente del Gobierno, que luego tiene que ganar la votación en el Congreso. Sanciona y promulga las leyes que aprueban las Cortes, nombra a los ministros a propuesta del presidente y concede honores y condecoraciones. También abre solemnemente cada nueva legislatura y tiene el mando supremo de las Fuerzas Armadas. En ninguno de estos casos decide por su cuenta.

In eigen land zijn zijn taken vooral formeel. Na verkiezingen spreekt hij met vertegenwoordigers van de partijen en draagt hij een kandidaat-premier voor, die daarna de stemming in het Congres moet winnen. Hij bekrachtigt en kondigt de wetten af die de Cortes aannemen, benoemt de ministers op voordracht van de premier en kent onderscheidingen toe. Ook opent hij plechtig elke nieuwe zittingsperiode en heeft hij het opperbevel over de strijdkrachten. In geen van deze gevallen beslist hij zelf.

La familia real la forman el rey Felipe VI, la reina Letizia y sus dos hijas: la princesa Leonor, heredera del trono, y la infanta Sofía. También pertenecen a ella los padres del rey, el rey emérito Juan Carlos I y la reina Sofía. Juan Carlos vive en Abu Dabi desde 2020.

De koninklijke familie bestaat uit koning Felipe VI, koningin Letizia en hun twee dochters: prinses Leonor, de troonopvolger, en infante Sofía. Ook de ouders van de koning horen erbij: de voormalige koning Juan Carlos I en koningin Sofía. Juan Carlos woont sinds 2020 in Abu Dhabi.

El trono se hereda. El artículo 57 de la Constitución da preferencia al hijo varón sobre la hija, y a mediados de la década de 2000 se habló de cambiarlo para que hubiera igualdad total, pero la reforma nunca se hizo. Leonor, nacida en 2005, es la heredera porque no tiene hermanos varones. El 31 de octubre de 2023, el día en que cumplió 18 años, juró la Constitución ante las Cortes. Si llega a reinar, será la primera reina por derecho propio desde Isabel II, en el siglo XIX.

De troon is erfelijk. Artikel 57 van de grondwet geeft een zoon voorrang boven een dochter; halverwege de jaren 2000 werd gesproken over een wijziging voor volledige gelijkheid, maar die hervorming kwam er nooit. Leonor, geboren in 2005, is troonopvolger omdat ze geen broers heeft. Op 31 oktober 2023, de dag dat ze 18 werd, legde ze voor de Cortes de eed op de grondwet af. Als ze ooit regeert, wordt ze de eerste koningin op eigen titel sinds Isabella II in de negentiende eeuw.

En junio de 2014 Juan Carlos I abdicó, y el día 19 su hijo fue proclamado rey con el nombre de Felipe VI. La monarquía vivía su peor momento: en 2012 se supo que el rey había ido a cazar elefantes a Botsuana en plena crisis económica, y la justicia investigaba por corrupción a Iñaki Urdangarin, marido de la infanta Cristina.

In juni 2014 deed Juan Carlos I afstand van de troon, en op de 19e werd zijn zoon als Felipe VI tot koning uitgeroepen. De monarchie beleefde haar slechtste tijd: in 2012 was uitgekomen dat de koning midden in de economische crisis op olifantenjacht was geweest in Botswana, en justitie onderzocht Iñaki Urdangarin, de man van infante Cristina, wegens corruptie.

Felipe VI se propuso renovar la institución. En 2015 se bajó el sueldo un 20 % y le quitó a su hermana Cristina el título de duquesa de Palma. Años después hizo público su patrimonio personal, unos 2,5 millones de euros. En marzo de 2020, tras conocerse nuevas sospechas sobre el dinero de su padre en el extranjero, renunció a la herencia de Juan Carlos I y le retiró la asignación que recibía de la Casa del Rey.

Felipe VI nam zich voor de instelling te vernieuwen. In 2015 verlaagde hij zijn eigen salaris met 20% en ontnam hij zijn zus Cristina de titel van hertogin van Palma. Jaren later maakte hij zijn privévermogen openbaar, ongeveer 2,5 miljoen euro. In maart 2020, toen er nieuwe vermoedens opdoken over het geld van zijn vader in het buitenland, zag hij af van de erfenis van Juan Carlos I en schrapte hij de toelage die die van het Koninklijk Huis ontving.

La Casa del Rey se paga con dinero público. En 2024 su presupuesto rondaba los 8,4 millones de euros, con los que se cubren los sueldos de la familia real, el personal y los gastos de funcionamiento. Los palacios no entran en esa cuenta, porque los gestiona Patrimonio Nacional, y la seguridad y los viajes oficiales los pagan otros ministerios.

Het Koninklijk Huis wordt betaald met overheidsgeld. In 2024 bedroeg de begroting zo'n 8,4 miljoen euro, waarmee de salarissen van de koninklijke familie, het personeel en de werkingskosten worden gedekt. De paleizen vallen daar niet onder, want die worden beheerd door Patrimonio Nacional, de staatsinstelling voor het erfgoed, en beveiliging en officiële reizen worden door andere ministeries betaald.

Comparado con otras casas reales europeas, el gasto es pequeño: la británica recibe del Estado más de 80 millones de libras al año. Aun así, los críticos creen que es demasiado dinero para una institución sin poder real, sobre todo en tiempos de crisis. Los defensores responden que la Corona aporta estabilidad y continuidad, y que su papel en los viajes oficiales y las relaciones exteriores compensa lo que cuesta.

Vergeleken met andere Europese koningshuizen zijn de kosten laag: het Britse krijgt van de staat meer dan 80 miljoen pond per jaar. Toch vinden critici het te veel geld voor een instelling zonder echte macht, vooral in tijden van crisis. Voorstanders antwoorden dat de Kroon stabiliteit en continuïteit biedt, en dat haar rol bij officiële reizen en in de buitenlandse betrekkingen opweegt tegen wat ze kost.

En España sigue abierto el debate entre monarquía y república. Algunos partidos de izquierda, como Podemos, y buena parte de los nacionalistas catalanes y vascos quieren acabar con la Corona y que el jefe del Estado sea elegido. En muchas manifestaciones ondea la bandera tricolor de la Segunda República (1931-1939).

In Spanje is het debat tussen monarchie en republiek nog altijd niet beslecht. Enkele linkse partijen, zoals Podemos, en een groot deel van de Catalaanse en Baskische nationalisten willen de Kroon afschaffen en een gekozen staatshoofd. Op veel demonstraties wappert de driekleurige vlag van de Tweede Republiek (1931-1939).

Los republicanos dicen que nadie vota al rey, que un cargo hereditario choca con la igualdad entre ciudadanos y que los escándalos han dañado a la institución. Los monárquicos responden que el sistema funciona, que el rey está por encima de los partidos, al contrario que un presidente elegido, y que cambiar de modelo sería caro y arriesgado. Las encuestas muestran un país dividido. El CIS, el centro público de estudios sociológicos, dejó de preguntar por la monarquía en 2015.

Republikeinen zeggen dat niemand op de koning stemt, dat een erfelijk ambt botst met de gelijkheid van burgers en dat de schandalen de instelling hebben beschadigd. Monarchisten antwoorden dat het systeem werkt, dat de koning boven de partijen staat, anders dan een gekozen president, en dat een ander model duur en riskant zou zijn. Peilingen tonen een verdeeld land. Het CIS, het openbare instituut voor sociologisch onderzoek, stelt sinds 2015 geen vragen meer over de monarchie.

Uno de los retos más difíciles para la monarquía son las tensiones territoriales, sobre todo en Cataluña. La Constitución presenta al rey como símbolo de la unidad de España, y en las regiones con un independentismo fuerte ese papel provoca rechazo.

Een van de moeilijkste uitdagingen voor de monarchie zijn de spanningen tussen de regio's en de centrale staat, vooral in Catalonië. De grondwet presenteert de koning als symbool van de eenheid van Spanje, en in regio's met een sterke onafhankelijkheidsbeweging stuit die rol op verzet.

El 1 de octubre de 2017, el Gobierno catalán celebró un referéndum de independencia que el Tribunal Constitucional había prohibido. Dos días después, Felipe VI habló por televisión: acusó a las autoridades catalanas de situarse fuera de la ley y defendió el orden constitucional. Los independentistas lo vieron como una toma de partido impropia de un árbitro. El 27 de octubre, el Parlamento catalán aprobó una declaración de independencia que no llegó a tener efecto. En Cataluña y el País Vasco, el apoyo a la monarquía es mucho menor que en el resto de España.

Op 1 oktober 2017 hield de Catalaanse regering een onafhankelijkheidsreferendum dat het Grondwettelijk Hof had verboden. Twee dagen later sprak Felipe VI op televisie: hij beschuldigde de Catalaanse autoriteiten ervan zich buiten de wet te plaatsen en verdedigde de grondwettelijke orde. Voorstanders van onafhankelijkheid zagen dat als partij kiezen, iets wat een scheidsrechter niet past. Op 27 oktober nam het Catalaanse parlement een onafhankelijkheidsverklaring aan die nooit van kracht werd. In Catalonië en Baskenland is de steun voor de monarchie veel kleiner dan in de rest van Spanje.

El futuro de la monarquía dependerá en buena parte de sus propios miembros. Felipe VI tendrá que mantener la Corona lejos de los escándalos. La princesa Leonor, que desde 2023 se ha formado en las academias del Ejército de Tierra, la Armada y el Ejército del Aire, tendrá que ganarse a los ciudadanos cuando le llegue el turno.

De toekomst van de monarchie zal voor een groot deel afhangen van haar eigen leden. Felipe VI zal de Kroon uit de schandalen moeten houden. Prinses Leonor, die sinds 2023 een opleiding volgde aan de militaire academies van landmacht, marine en luchtmacht, zal de burgers voor zich moeten winnen als het haar beurt is.

Muchos jóvenes no ven sentido a tener un rey en el siglo XXI. Aun así, pasar a una república exigiría reformar la Constitución por el procedimiento más difícil: dos tercios de ambas cámaras, disolución de las Cortes y elecciones, una nueva votación con la misma mayoría y, por último, un referéndum. Hoy no hay en el Parlamento una mayoría para algo así, y la monarquía parlamentaria sigue formando parte del sistema democrático español.

Veel jongeren zien het nut niet in van een koning in de 21e eeuw. Toch zou de overgang naar een republiek een grondwetsherziening via de zwaarste procedure vereisen: twee derde van beide kamers, ontbinding van de Cortes en verkiezingen, een nieuwe stemming met dezelfde meerderheid en ten slotte een referendum. Op dit moment is er in het parlement geen meerderheid voor zo'n stap, en de parlementaire monarchie blijft deel uitmaken van het Spaanse democratische bestel.

España tiene rey y es a la vez una democracia porque los papeles están bien repartidos. El rey no gobierna: representa al país y simboliza la continuidad del Estado. El poder es de los ciudadanos, que eligen a sus representantes en las urnas.

Spanje heeft een koning en is tegelijk een democratie, omdat de rollen goed zijn verdeeld. De koning regeert niet: hij vertegenwoordigt het land en symboliseert de continuïteit van de staat. De macht ligt bij de burgers, die hun vertegenwoordigers via de stembus kiezen.

Este equilibrio nació de la Transición, en los años que siguieron a la muerte de Franco. La monarquía que el dictador había preparado para prolongar su régimen acabó siendo una pieza de la democracia parlamentaria, y el rey elegido por él fue quien defendió esa democracia la noche del 23 de febrero. Casi medio siglo después, el lugar de la Corona en el sistema sigue siendo objeto de debate.

Dit evenwicht ontstond tijdens de Transitie, in de jaren na de dood van Franco. De monarchie die de dictator had voorbereid om zijn regime te laten voortbestaan, werd een onderdeel van de parlementaire democratie, en juist de koning die hij had gekozen verdedigde die democratie in de nacht van 23 februari. Bijna een halve eeuw later staat de plaats van de Kroon in het systeem nog altijd ter discussie.