Guerra Civil

La Guerra Civil española enfrentó a los españoles entre julio de 1936 y abril de 1939. En menos de tres años murieron unas 500.000 personas, según las estimaciones más citadas: soldados caídos en el frente, víctimas de los bombardeos y miles de civiles asesinados lejos de las trincheras.

İspanya İç Savaşı, Temmuz 1936'dan Nisan 1939'a kadar İspanyolları birbirine düşürdü. En sık aktarılan tahminlere göre üç yıldan kısa bir sürede yaklaşık 500.000 kişi öldü: cephede düşen askerler, bombardımanların kurbanları ve siperlerden uzakta öldürülen binlerce sivil.

Fue también un conflicto internacional. Alemania e Italia ayudaron a un bando, la Unión Soviética al otro, y miles de voluntarios extranjeros vinieron a luchar a España. Muchas cosas de la España actual, desde sus debates políticos hasta las fosas comunes que todavía se excavan, solo se entienden a partir de esta guerra.

Bu aynı zamanda uluslararası bir çatışmaydı. Almanya ve İtalya bir tarafa, Sovyetler Birliği öbür tarafa yardım etti; binlerce yabancı gönüllü de savaşmak için İspanya'ya geldi. Bugünkü İspanya'nın pek çok yönü, siyasi tartışmalarından hâlâ kazılmakta olan toplu mezarlara kadar, ancak bu savaşın ışığında anlaşılabilir.

A principios del siglo XX, España estaba dividida por varias fracturas a la vez. Unas pocas familias poseían enormes fincas, sobre todo en Andalucía y Extremadura, mientras cientos de miles de jornaleros solo encontraban trabajo unos meses al año. Además, chocaban el poder central y las regiones que pedían autogobierno, y los partidarios de modernizar el país con los defensores de la tradición.

20. yüzyılın başında İspanya aynı anda birkaç fay hattıyla bölünmüştü. Bir avuç aile, özellikle Endülüs ve Extremadura'da devasa topraklara sahipti; yüz binlerce tarım işçisi ise yılda ancak birkaç ay iş bulabiliyordu. Buna bir de merkezî yönetimle özerklik isteyen bölgeler arasındaki, ülkeyi modernleştirmek isteyenlerle geleneği savunanlar arasındaki çatışma ekleniyordu.

La Iglesia católica tenía una enorme influencia y dirigía buena parte de los colegios. El ejército, con demasiados oficiales para su tamaño, intervenía a menudo en la política: entre 1923 y 1930, el general Miguel Primo de Rivera gobernó como dictador con el apoyo del rey. En Cataluña y el País Vasco, fuertes movimientos nacionalistas pedían que se reconocieran su lengua y sus propias instituciones. Ningún gobierno logró resolver estas tensiones por la vía pacífica.

Katolik Kilisesi'nin nüfuzu çok büyüktü ve okulların önemli bir kısmını o yönetiyordu. Büyüklüğüne göre fazlasıyla subayı olan ordu sık sık siyasete karışıyordu: 1923-1930 yılları arasında General Miguel Primo de Rivera, kralın desteğiyle diktatör olarak yönetti. Katalonya ve Bask Bölgesi'nde güçlü milliyetçi hareketler dillerinin ve kendi kurumlarının tanınmasını istiyordu. Hiçbir hükümet bu gerilimleri barışçıl yoldan çözmeyi başaramadı.

El 12 de abril de 1931, los partidos republicanos ganaron las elecciones municipales en casi todas las grandes ciudades. Dos días después se proclamó la Segunda República, y el rey Alfonso XIII se marchó al exilio. Miles de personas salieron a la calle a celebrarlo, convencidas de que empezaba una época de reformas.

12 Nisan 1931'de cumhuriyetçi partiler neredeyse bütün büyük şehirlerde belediye seçimlerini kazandı. İki gün sonra İkinci Cumhuriyet ilan edildi ve Kral XIII. Alfonso sürgüne gitti. Binlerce kişi bir reformlar döneminin başladığına inanarak kutlamak için sokaklara döküldü.

La nueva Constitución separó la Iglesia del Estado y reconoció el voto femenino. El gobierno de Manuel Azaña aprobó una reforma agraria y una reforma militar, y en 1932 Cataluña obtuvo su Estatuto de Autonomía. Estos cambios irritaron a la Iglesia, a los grandes propietarios y a parte del ejército, mientras muchos obreros y campesinos se quejaban de que la reforma agraria avanzaba demasiado despacio. En 1933 ganó la derecha; en octubre de 1934, el ejército aplastó una revolución obrera en Asturias, y en febrero de 1936 venció el Frente Popular, una coalición de izquierdas. La primavera de 1936 fue de huelgas, iglesias incendiadas y asesinatos políticos por ambas partes.

Yeni anayasa kilise ile devleti ayırdı ve kadınlara oy hakkı tanıdı. Manuel Azaña hükümeti bir toprak reformu ve bir ordu reformu çıkardı; 1932'de de Katalonya özerklik statüsünü elde etti. Bu değişiklikler Kilise'yi, büyük toprak sahiplerini ve ordunun bir kısmını kızdırdı; öte yandan birçok işçi ve köylü toprak reformunun çok yavaş ilerlediğinden yakınıyordu. 1933'te sağ kazandı; Ekim 1934'te ordu Asturias'taki bir işçi devrimini ezdi; Şubat 1936'da ise sol partilerin koalisyonu olan Halk Cephesi seçimleri kazandı. 1936 baharı grevler, yakılan kiliseler ve iki taraftan da siyasi cinayetlerle geçti.

El 17 de julio de 1936, las tropas destinadas en el Marruecos español se sublevaron contra el gobierno del Frente Popular, y al día siguiente la rebelión se extendió a la Península. La había planeado el general Emilio Mola. Francisco Franco tomó el mando del ejército de África, y José Sanjurjo, que debía encabezar el levantamiento, murió el 20 de julio en un accidente de avioneta. Los conspiradores contaban con hacerse con el poder en pocos días.

17 Temmuz 1936'da İspanyol Fası'nda konuşlanmış birlikler Halk Cephesi hükümetine karşı ayaklandı ve ertesi gün isyan anakaraya yayıldı. Darbeyi General Emilio Mola planlamıştı. Francisco Franco Afrika Ordusu'nun komutasını üstlendi; ayaklanmanın başına geçmesi beklenen José Sanjurjo ise 20 Temmuz'da küçük bir uçak kazasında öldü. Darbeciler birkaç gün içinde iktidarı ele geçirmeyi umuyordu.

Pero el golpe solo triunfó en parte. Fracasó en Madrid, Barcelona, Valencia y Bilbao, donde los sindicatos, los partidos obreros y las fuerzas de orden público que se mantuvieron leales lo frenaron en la calle. Los sublevados, que pronto se llamaron a sí mismos "nacionales", dominaban Galicia, Navarra, Castilla la Vieja y parte de Andalucía, con ciudades como Sevilla y Zaragoza. España quedó partida en dos zonas, y lo que había empezado como un golpe se convirtió en una guerra de casi tres años.

Ama darbe ancak kısmen başarılı oldu. Sendikaların, işçi partilerinin ve hükümete sadık kalan güvenlik güçlerinin sokakta durdurduğu Madrid, Barselona, Valensiya ve Bilbao'da başarısız oldu. Kısa süre sonra kendilerine "milliyetçiler" diyen isyancılar Galiçya'yı, Navarra'yı, Eski Kastilya'yı ve Sevilla ile Zaragoza gibi şehirleriyle Endülüs'ün bir kısmını ellerinde tutuyordu. İspanya iki bölgeye ayrıldı ve darbe olarak başlayan şey neredeyse üç yıl süren bir savaşa dönüştü.

El bando republicano reunía a fuerzas muy distintas: republicanos de izquierda, socialistas, comunistas, anarquistas de la CNT, el POUM y los nacionalistas vascos y catalanes. Lo apoyaban también muchos maestros, escritores y artistas. Pero las diferencias entre ellos eran profundas. Unos querían ante todo ganar la guerra; otros, hacer al mismo tiempo la revolución. En mayo de 1937, anarquistas y comunistas llegaron a enfrentarse a tiros en las calles de Barcelona.

Cumhuriyetçi taraf birbirinden çok farklı güçleri bir araya getiriyordu: sol cumhuriyetçiler, sosyalistler, komünistler, CNT'nin anarşistleri, POUM ve Bask ve Katalan milliyetçileri. Birçok öğretmen, yazar ve sanatçı da onu destekliyordu. Ama aralarındaki farklar derindi. Bazıları her şeyden önce savaşı kazanmak istiyordu, bazıları ise aynı anda devrim yapmak. Mayıs 1937'de anarşistler ve komünistler Barselona sokaklarında birbirlerine ateş açacak noktaya geldi.

En el bando sublevado estaban buena parte del ejército, la mayoría de la Iglesia, los grandes propietarios, los monárquicos, los carlistas y la Falange, un partido de corte fascista fundado en 1933 por José Antonio Primo de Rivera. Decían luchar por el orden, la religión y la unidad de España. En octubre de 1936, Franco fue nombrado jefe del Estado y Generalísimo, y en abril de 1937 unió por decreto a falangistas y carlistas en un partido único bajo su mando. Así fue concentrando en sus manos todo el poder.

İsyancı tarafta ordunun büyük bir kısmı, Kilise'nin çoğunluğu, büyük toprak sahipleri, monarşistler, Karlistler ve 1933'te José Antonio Primo de Rivera'nın kurduğu faşist eğilimli bir parti olan Falanj vardı. Düzen, din ve İspanya'nın birliği için savaştıklarını söylüyorlardı. Ekim 1936'da Franco devlet başkanı ve Generalissimo ilan edildi; Nisan 1937'de ise bir kararnameyle Falanjistleri ve Karlistleri kendi komutasındaki tek bir partide birleştirdi. Böylece bütün iktidarı adım adım kendi elinde topladı.

La guerra traspasó enseguida las fronteras de España. Varias potencias europeas tomaron partido, y muchos historiadores la ven como un ensayo general de la Segunda Guerra Mundial, que estalló apenas cinco meses después de que terminara.

Savaş kısa sürede İspanya'nın sınırlarını aştı. Birçok Avrupa gücü taraf tuttu ve pek çok tarihçi onu, bitişinden yalnızca beş ay sonra patlak veren İkinci Dünya Savaşı'nın genel provası olarak görür.

La Alemania de Hitler y la Italia de Mussolini enviaron a Franco aviones, tanques y armas. Italia mandó además decenas de miles de soldados, y Alemania, la Legión Cóndor, una unidad de aviación. El 26 de abril de 1937, aviones de la Legión Cóndor, con apoyo italiano, bombardearon Guernica, la villa más simbólica del País Vasco; ese mismo año, Picasso pintó su famoso cuadro sobre la matanza. La Unión Soviética vendió armas a la República y envió asesores, y la Internacional Comunista organizó las Brigadas Internacionales, en las que lucharon más de 30.000 voluntarios de unos 50 países. Francia y el Reino Unido, en cambio, impulsaron un acuerdo de no intervención que Alemania e Italia firmaron sin cumplirlo, y que dejó a la República casi sin poder comprar armas.

Hitler Almanyası ve Mussolini İtalyası Franco'ya uçak, tank ve silah gönderdi. İtalya ayrıca on binlerce asker yolladı, Almanya da bir hava birliği olan Kondor Lejyonu'nu. 26 Nisan 1937'de Kondor Lejyonu'nun uçakları, İtalyan desteğiyle, Bask Bölgesi'nin en simgesel kasabası Guernica'yı bombaladı; Picasso aynı yıl bu katliam üzerine ünlü tablosunu yaptı. Sovyetler Birliği Cumhuriyet'e silah sattı ve danışmanlar gönderdi; Komünist Enternasyonal de yaklaşık 50 ülkeden 30.000'i aşkın gönüllünün savaştığı Uluslararası Tugaylar'ı örgütledi. Fransa ve Birleşik Krallık ise Almanya ve İtalya'nın imzalayıp uymadığı bir müdahale etmeme anlaşmasını öne sürdü; bu anlaşma Cumhuriyet'in silah satın almasını neredeyse imkânsız hale getirdi.

Los dos bandos esperaban una victoria rápida, pero la guerra se alargó casi tres años. Hubo grandes ofensivas, batallas de desgaste en pleno invierno, como la de Teruel, y largos periodos de frente quieto, con trincheras parecidas a las de la Primera Guerra Mundial.

İki taraf da hızlı bir zafer bekliyordu, ama savaş neredeyse üç yıl sürdü. Büyük taarruzlar, Teruel'deki gibi karakışın ortasında yıpratma muharebeleri ve cephenin uzun süre yerinden kıpırdamadığı, Birinci Dünya Savaşı'ndakilere benzer siperlerle geçen dönemler yaşandı.

En noviembre de 1936, las tropas de Franco llegaron a las afueras de Madrid, pero la ciudad resistió con el lema "¡No pasarán!" y no cayó hasta el final de la guerra. En 1937, los nacionales conquistaron el norte, con Bilbao, Santander y Asturias, y en abril de 1938 llegaron al Mediterráneo y partieron en dos la zona republicana. La batalla del Ebro, entre julio y noviembre de 1938, fue la más larga y sangrienta de la guerra. Gracias a la ayuda alemana e italiana, el ejército de Franco tenía más aviones y mejor armamento. Barcelona cayó el 26 de enero de 1939, y el 28 de marzo las tropas nacionales entraron en Madrid.

Kasım 1936'da Franco'nun birlikleri Madrid'in eteklerine ulaştı, ama şehir "¡No pasarán!" ("Geçemeyecekler!") sloganıyla direndi ve ancak savaşın sonunda düştü. 1937'de milliyetçiler Bilbao, Santander ve Asturias'la birlikte kuzeyi ele geçirdi; Nisan 1938'de de Akdeniz'e ulaşıp cumhuriyetçi bölgeyi ikiye böldüler. Temmuz-Kasım 1938 arasındaki Ebro Muharebesi savaşın en uzun ve en kanlı muharebesiydi. Alman ve İtalyan yardımı sayesinde Franco'nun ordusunun daha çok uçağı ve daha iyi silahları vardı. Barselona 26 Ocak 1939'da düştü, 28 Mart'ta da milliyetçi birlikler Madrid'e girdi.

Lejos de los frentes también se mataba. En las dos zonas hubo detenciones, "paseos" nocturnos y fusilamientos sin juicio, y muchas veces la violencia enfrentó a vecinos del mismo pueblo.

Cepheden uzakta da insanlar öldürülüyordu. İki bölgede de tutuklamalar, gece "gezintileri" (paseos) ve yargısız kurşuna dizmeler yaşandı; şiddet çoğu zaman aynı köyden komşuları karşı karşıya getirdi.

En la zona republicana, sobre todo en los primeros meses, grupos armados asesinaron a religiosos, propietarios y personas de derechas. Murieron casi 7.000 sacerdotes, frailes y monjas, y en noviembre de 1936 miles de presos sacados de las cárceles de Madrid fueron fusilados en Paracuellos. En la zona sublevada, la represión fue sistemática y se ordenaba desde arriba: se fusiló a alcaldes, maestros, sindicalistas y a cualquiera sospechoso de simpatizar con la República. En agosto de 1936 mataron cerca de Granada al poeta Federico García Lorca. Los historiadores calculan que hubo unos 50.000 muertos en la retaguardia republicana y más de 100.000 en la de los sublevados.

Cumhuriyetçi bölgede, özellikle ilk aylarda, silahlı gruplar din adamlarını, mülk sahiplerini ve sağcı sayılan kişileri öldürdü. Yaklaşık 7.000 rahip, keşiş ve rahibe hayatını kaybetti; Kasım 1936'da Madrid hapishanelerinden çıkarılan binlerce tutuklu Paracuellos'ta kurşuna dizildi. İsyancıların bölgesinde ise baskı sistemliydi ve yukarıdan emrediliyordu: belediye başkanları, öğretmenler, sendikacılar ve Cumhuriyet'e sempati duyduğundan şüphelenilen herkes kurşuna dizildi. Ağustos 1936'da şair Federico García Lorca Granada yakınlarında öldürüldü. Tarihçiler cumhuriyetçi cephe gerisinde yaklaşık 50.000, isyancıların cephe gerisinde ise 100.000'den fazla kişinin öldürüldüğünü tahmin ediyor.

El 1 de abril de 1939, el último parte de guerra del cuartel general de Franco anunciaba: "La guerra ha terminado". No hubo reconciliación. Franco gobernó España como dictador durante 36 años, hasta su muerte el 20 de noviembre de 1975.

1 Nisan 1939'da Franco'nun karargâhının son savaş bildirisi şunu duyurdu: "Savaş sona erdi." Hiçbir uzlaşma olmadı. Franco İspanya'yı 20 Kasım 1975'teki ölümüne kadar 36 yıl boyunca diktatör olarak yönetti.

Para los vencidos empezó una larga posguerra. Decenas de miles de personas fueron fusiladas después de 1939, y cientos de miles pasaron por cárceles y campos de concentración. Ya en el invierno de 1939, casi medio millón de personas habían cruzado a pie la frontera francesa; muchas se quedaron para siempre en el exilio, en Francia, México y otros países de América. El régimen prohibió los partidos y los sindicatos libres, y persiguió el uso público del catalán, el vasco y el gallego. Fueron los "años del hambre": las cartillas de racionamiento duraron hasta 1952, y en 1946 la ONU pidió a sus miembros que retiraran a sus embajadores de Madrid.

Yenilenler için uzun bir savaş sonrası dönem başladı. 1939'dan sonra on binlerce kişi kurşuna dizildi, yüz binlercesi hapishanelerden ve toplama kamplarından geçti. Daha 1939 kışında yarım milyona yakın insan Fransa sınırını yürüyerek geçmişti; birçoğu Fransa'da, Meksika'da ve Amerika kıtasının başka ülkelerinde sürgünde kalıcı olarak kaldı. Rejim partileri ve özgür sendikaları yasakladı, Katalanca, Baskça ve Galiçyaca'nın kamusal alanda kullanılmasını bastırdı. Bunlar "açlık yılları"ydı: karne uygulaması 1952'ye kadar sürdü ve 1946'da BM üyelerinden büyükelçilerini Madrid'den çekmelerini istedi.

Unas 500.000 personas murieron en la guerra, entre combatientes y civiles. Muchos pueblos quedaron en ruinas, igual que puentes, carreteras, vías de tren y fábricas. Belchite, en Aragón, quedó tan destrozado que se construyó un pueblo nuevo al lado; las ruinas del viejo siguen hoy en pie.

Savaşta askerler ve siviller dahil yaklaşık 500.000 kişi öldü. Birçok köy harabeye döndü; köprüler, yollar, demiryolları ve fabrikalar da öyle. Aragon'daki Belchite o kadar ağır tahrip oldu ki yanına yeni bir kasaba kuruldu; eskisinin yıkıntıları bugün hâlâ ayakta.

Las heridas sociales duraron mucho más. Durante décadas, España estuvo dividida en "vencedores" y "vencidos", y muchas familias se rompieron: hermanos que habían luchado en bandos opuestos, padres e hijos separados por el exilio. Bajo la dictadura reinaron el miedo y el silencio, y en muchas casas no se hablaba de la guerra. El país perdió además a muchos de sus mejores maestros, científicos y artistas. Antonio Machado murió en Colliure, en Francia, en febrero de 1939, y Luis Buñuel, Pau Casals o el futuro premio Nobel Severo Ochoa vivieron y trabajaron durante décadas lejos de España.

Toplumsal yaralar çok daha uzun sürdü. İspanya on yıllar boyunca "galipler" ve "mağluplar" olarak bölünmüş kaldı, birçok aile parçalandı: karşı taraflarda savaşmış kardeşler, sürgünün ayırdığı anne babalar ve çocuklar. Diktatörlük döneminde korku ve sessizlik hâkimdi, birçok evde savaştan hiç söz edilmezdi. Ülke ayrıca en iyi öğretmenlerinin, bilim insanlarının ve sanatçılarının çoğunu kaybetti. Antonio Machado Şubat 1939'da Fransa'nın Collioure kasabasında öldü; Luis Buñuel, Pau Casals ya da ileride Nobel ödülü alacak olan Severo Ochoa on yıllarca İspanya'dan uzakta yaşayıp çalıştı.

Tras la muerte de Franco en 1975, España pasó a la democracia sin una ruptura violenta. Para lograrlo, los principales partidos aceptaron no remover el pasado, y la Ley de Amnistía de 1977 impidió juzgar los crímenes de la dictadura. A este acuerdo tácito se le suele llamar "pacto del olvido".

Franco'nun 1975'teki ölümünden sonra İspanya şiddetli bir kopuş yaşamadan demokrasiye geçti. Bunu başarmak için başlıca partiler geçmişi kurcalamamayı kabul etti ve 1977 Af Yasası diktatörlüğün suçlarının yargılanmasını engelledi. Bu örtük anlaşmaya genellikle "unutma paktı" denir.

Aquel pacto facilitó la Transición, pero dejó muchas cuentas pendientes. Decenas de miles de personas siguen enterradas en fosas comunes, en cunetas y junto a las tapias de los cementerios, y sus familias todavía buscan sus restos. En 2007 se aprobó la Ley de Memoria Histórica, que reconoció a las víctimas de la guerra y la dictadura, y en 2022, la Ley de Memoria Democrática. En 2019, los restos de Franco salieron del Valle de los Caídos, hoy llamado Valle de Cuelgamuros. Aun así, la guerra sigue siendo un tema delicado, y cada paso provoca debates políticos.

Bu pakt demokrasiye geçişi kolaylaştırdı, ama pek çok hesabı açık bıraktı. On binlerce kişi hâlâ toplu mezarlarda, yol kenarlarındaki hendeklerde ve mezarlık duvarlarının dibinde yatıyor; aileleri hâlâ onların kalıntılarını arıyor. 2007'de savaşın ve diktatörlüğün kurbanlarını tanıyan Tarihsel Bellek Yasası, 2022'de de Demokratik Bellek Yasası kabul edildi. 2019'da Franco'nun naaşı, bugün Cuelgamuros Vadisi adını taşıyan Düşenler Vadisi'nden çıkarıldı. Yine de savaş hassas bir konu olmayı sürdürüyor ve atılan her adım siyasi tartışmalara yol açıyor.

La Guerra Civil no estalló de repente. Fue el final violento de décadas de conflictos sin resolver, entre ricos y pobres, entre el poder central y las regiones, entre la Iglesia y quienes querían un Estado laico. La República no logró cerrarlos, y un golpe militar los convirtió en guerra.

İç Savaş birdenbire patlak vermedi. Zenginlerle yoksullar, merkezî yönetimle bölgeler, Kilise ile laik bir devlet isteyenler arasında on yıllardır çözülmemiş çatışmaların şiddetli sonucuydu. Cumhuriyet bunları çözemedi, bir askerî darbe de onları savaşa dönüştürdü.

Sus huellas siguen visibles en la España actual. El Guernica de Picasso cuelga desde 1992 en el Museo Reina Sofía de Madrid. Cada año se abren nuevas fosas y se publican libros y novelas sobre la guerra, como "Soldados de Salamina", de Javier Cercas. Y la Constitución de 1978 la redactaron juntos políticos herederos de los dos bandos, entre ellos un comunista y un antiguo ministro de Franco.

İzleri bugünkü İspanya'da hâlâ görülebiliyor. Picasso'nun Guernica tablosu 1992'den beri Madrid'deki Reina Sofía Müzesi'nde asılı. Her yıl yeni mezarlar açılıyor, savaş üzerine yeni kitaplar ve romanlar yayımlanıyor; Javier Cercas'ın "Salamis Askerleri" bunlardan biri. 1978 Anayasası'nı da iki tarafın mirasçısı olan politikacılar birlikte yazdı; aralarında bir komünist ve Franco'nun eski bir bakanı vardı.