Diez momentos de la historia de España

La historia de España es larga y está llena de giros. Aquí la recorremos en diez momentos, desde la llegada de los romanos hace más de dos mil años hasta la democracia actual.

İspanya'nın tarihi uzun ve dönemeçlerle dolu. Burada bu tarihi, Romalıların iki bin yılı aşkın bir süre önce gelişinden bugünkü demokrasiye kadar on an üzerinden izliyoruz.

Muchas cosas de la España de hoy vienen de ese pasado: las lenguas que se hablan en sus regiones, las fiestas, los monumentos e incluso las discusiones políticas. Con unas cuantas fechas en la cabeza, el país se entiende bastante mejor.

Bugünkü İspanya'da pek çok şey bu geçmişten geliyor: bölgelerinde konuşulan diller, bayramlar, anıtlar, hatta siyasi tartışmalar. Akılda birkaç tarih olunca ülke çok daha iyi anlaşılıyor.

Los romanos desembarcaron en Ampurias, en la costa catalana, en el año 218 a. C., en plena Segunda Guerra Púnica contra Cartago. Conquistar la península les costó casi dos siglos: los últimos en caer fueron los cántabros y los astures, en el 19 a. C.

Romalılar MÖ 218'de, Kartaca'ya karşı İkinci Pön Savaşı'nın tam ortasında, Katalonya kıyısındaki Ampurias'a çıktı. Yarımadayı fethetmeleri neredeyse iki yüzyıl sürdü: en son düşenler MÖ 19'da Kantabriyalılar ve Asturlar oldu.

Roma lo cambió casi todo. Trazó calzadas, levantó puentes, teatros y acueductos y fundó ciudades como Mérida, Zaragoza o Tarragona. El acueducto de Segovia sigue en pie y el teatro de Mérida todavía acoge un festival cada verano. Del latín que hablaban soldados y colonos nacieron el castellano, el catalán y el gallego, y también vienen de Roma muchas bases del derecho español. El emperador Trajano nació en Itálica, cerca de Sevilla.

Roma neredeyse her şeyi değiştirdi. Yollar açtı; köprüler, tiyatrolar ve su kemerleri inşa etti; Mérida, Zaragoza ve Tarragona gibi şehirler kurdu. Segovia su kemeri hâlâ ayakta, Mérida'daki tiyatro ise her yaz bir festivale ev sahipliği yapıyor. Askerlerin ve yerleşimcilerin konuştuğu Latinceden Kastilyaca, Katalanca ve Galiçyaca doğdu; İspanyol hukukunun pek çok temeli de Roma'dan geliyor. İmparator Trajan, Sevilla yakınlarındaki Italica'da doğdu.

En el año 711, un ejército de árabes y bereberes dirigido por Tariq cruzó el estrecho de Gibraltar y derrotó al rey visigodo Rodrigo. En pocos años dominaba casi toda la península. El nombre de Gibraltar recuerda aquel paso: viene de Yabal Tariq, «el monte de Tariq». El dominio musulmán, sobre un territorio cada vez más pequeño, duró casi ocho siglos.

711'de Tarık komutasındaki Arap ve Berberi ordusu Cebelitarık Boğazı'nı geçti ve Vizigot kralı Roderik'i yendi. Birkaç yıl içinde neredeyse bütün yarımadaya hâkim oldu. Gibraltar adı bu geçişi hatırlatır: Arapça Cebel-i Tarık, yani "Tarık'ın dağı" sözünden gelir. Giderek küçülen bir toprak üzerindeki Müslüman egemenliği yaklaşık sekiz yüzyıl sürdü.

Durante siglos, al-Ándalus fue una de las regiones más ricas y cultas de Europa. En el siglo X, Córdoba era la capital de un califato y una de las mayores ciudades del continente. De esa época quedan la Mezquita de Córdoba, la Giralda de Sevilla, que fue el alminar de una mezquita, y la Alhambra de Granada. Los andalusíes extendieron cultivos como el arroz, el naranjo amargo y la caña de azúcar, y mejoraron el riego con acequias y norias. Al español pasaron miles de palabras árabes, como aceite, azúcar, almohada u ojalá. Musulmanes, cristianos y judíos vivieron juntos durante largos periodos, aunque no siempre en paz ni en igualdad.

Endülüs yüzyıllar boyunca Avrupa'nın en zengin ve en kültürlü bölgelerinden biriydi. 10. yüzyılda Kurtuba bir halifeliğin başkenti ve kıtanın en büyük şehirlerinden biriydi. Bu dönemden Kurtuba Camii, bir zamanlar bir caminin minaresi olan Sevilla'daki Giralda ve Gırnata'daki Elhamra kaldı. Endülüslüler pirinç, turunç ve şeker kamışı gibi ürünleri yaydı, kanallar ve su dolaplarıyla sulamayı geliştirdi. İspanyolcaya binlerce Arapça kelime geçti: aceite (yağ), azúcar (şeker), almohada (yastık) ve ojalá (inşallah) gibi. Müslümanlar, Hristiyanlar ve Yahudiler uzun dönemler boyunca bir arada yaşadılar, ama her zaman barış içinde ya da eşit koşullarda değil.

Mientras tanto, en el norte fueron creciendo reinos cristianos como Asturias, León, Castilla, Navarra y Aragón, que avanzaron poco a poco hacia el sur. La tradición sitúa el comienzo en la batalla de Covadonga, hacia el año 722; el final llegó en 1492, con la caída de Granada. A este proceso de casi ocho siglos se le llama Reconquista.

Bu sırada kuzeyde Asturias, León, Kastilya, Navarra ve Aragon gibi Hristiyan krallıkları güçlendi ve yavaş yavaş güneye ilerledi. Geleneğe göre bu süreç 722 civarındaki Covadonga Savaşı'yla başladı; sonu ise 1492'de Gırnata'nın düşüşüyle geldi. Yaklaşık sekiz yüzyıl süren bu sürece Reconquista denir.

1492 es quizá el año más famoso de la historia de España. El 2 de enero, los Reyes Católicos, Isabel de Castilla y Fernando de Aragón, entraron en Granada, el último reino musulmán de la península. En marzo firmaron el decreto que obligaba a los judíos a convertirse o a marcharse, y decenas de miles abandonaron el país. Y el 12 de octubre, Cristóbal Colón, con el apoyo de los Reyes Católicos, llegó a una isla del Caribe. Empezaba la conquista de América.

1492 belki de İspanya tarihinin en ünlü yılıdır. 2 Ocak'ta Katolik Hükümdarlar, Kastilyalı Isabel ile Aragonlu Fernando, yarımadadaki son Müslüman krallık olan Gırnata'ya girdi. Mart ayında Yahudileri ya din değiştirmeye ya da ülkeyi terk etmeye zorlayan fermanı imzaladılar ve on binlerce kişi ülkeden ayrıldı. 12 Ekim'de de Kristof Kolomb, Katolik Hükümdarların desteğiyle Karayipler'deki bir adaya ulaştı. Amerika'nın fethi başlıyordu.

En el siglo XVI, la Monarquía Hispánica se convirtió en la mayor potencia de su tiempo. Tenía territorios en América, en Europa, en el norte de África y en Asia, donde las islas Filipinas llevan el nombre de Felipe II. De ahí la famosa frase de que en sus dominios «no se ponía el sol»: siempre era de día en alguna parte.

16. yüzyılda İspanyol monarşisi çağının en büyük gücü hâline geldi. Amerika'da, Avrupa'da, Kuzey Afrika'da ve Asya'da toprakları vardı; Asya'daki Filipinler adını II. Felipe'den alır. Topraklarında "güneşin hiç batmadığı" yolundaki ünlü söz de buradan gelir: bir yerlerde hep gündüzdü.

Carlos I, que como emperador del Sacro Imperio fue Carlos V, y su hijo Felipe II reinaron en la época de mayor poder. Por Sevilla entraban toneladas de plata americana, aunque buena parte se iba en pagar guerras y deudas con banqueros extranjeros. Fue también el Siglo de Oro de la cultura: Cervantes publicó el Quijote en 1605, Lope de Vega escribió cientos de comedias y Velázquez pintó Las meninas en 1656. Pero las guerras continuas, las bancarrotas de la Corona y la expulsión de los moriscos a partir de 1609 fueron debilitando el país.

Kutsal Roma İmparatoru olarak V. Karl adını taşıyan I. Carlos ve oğlu II. Felipe, en güçlü dönemde hüküm sürdü. Sevilla üzerinden tonlarca Amerikan gümüşü geliyordu, ama bunun büyük kısmı savaşlara ve yabancı bankerlere olan borçlara gidiyordu. Bu dönem aynı zamanda kültürün Altın Çağı'ydı: Cervantes 1605'te Don Kişot'u yayımladı, Lope de Vega yüzlerce oyun yazdı, Velázquez de 1656'da Las Meninas'ı (Nedimeler) yaptı. Ama bitmeyen savaşlar, tacın iflasları ve 1609'dan itibaren Moriskoların sürülmesi ülkeyi yavaş yavaş zayıflattı.

En 1700 murió sin hijos Carlos II, el último Habsburgo español. Le sucedió Felipe V, nieto del rey francés Luis XIV, que conservó la corona tras la Guerra de Sucesión (1701-1714). Con él llegaron los Borbones, que todavía reinan hoy. Los nuevos reyes centralizaron el Estado y tomaron muchas ideas de Francia. Uno de ellos, Carlos III, llenó Madrid de obras como la Puerta de Alcalá.

1700'de son İspanyol Habsburg'u II. Carlos çocuksuz öldü. Yerine Fransa kralı XIV. Louis'nin torunu V. Felipe geçti ve İspanya Veraset Savaşı'ndan (1701-1714) sonra tacını korudu. Onunla birlikte bugün hâlâ hüküm süren Bourbonlar geldi. Yeni krallar devleti merkezîleştirdi ve Fransa'dan pek çok fikir aldı. Bunlardan biri olan III. Carlos, Madrid'i Puerta de Alcalá gibi yapılarla donattı.

El siglo XIX fue muy agitado. En 1808 las tropas de Napoleón ocuparon el país y el 2 de mayo Madrid se levantó contra ellas; empezaba la Guerra de la Independencia, que duró hasta 1814. Aprovechando el caos, entre 1810 y 1825 casi todas las colonias americanas se independizaron. El resto del siglo estuvo marcado por las guerras carlistas, los pronunciamientos militares y los cambios de régimen. En 1898, tras una guerra con Estados Unidos, España perdió Cuba, Puerto Rico y Filipinas. Aquel golpe se conoce como «el Desastre del 98».

19. yüzyıl çok çalkantılı geçti. 1808'de Napolyon'un birlikleri ülkeyi işgal etti ve 2 Mayıs'ta Madrid onlara karşı ayaklandı; böylece 1814'e kadar süren Bağımsızlık Savaşı başladı. Bu kargaşadan yararlanan Amerika'daki sömürgelerin neredeyse tamamı 1810 ile 1825 arasında bağımsızlığını kazandı. Yüzyılın geri kalanı Karlist savaşlarla, askerî darbelerle ve rejim değişiklikleriyle geçti. 1898'de, ABD ile yapılan bir savaştan sonra İspanya Küba'yı, Porto Riko'yu ve Filipinler'i kaybetti. Bu darbe "98 Felaketi" olarak bilinir.

En abril de 1931, las candidaturas republicanas ganaron en las grandes ciudades en unas elecciones municipales. El rey Alfonso XIII se marchó al exilio y el 14 de abril se proclamó la Segunda República.

Nisan 1931'deki belediye seçimlerinde büyük şehirlerde cumhuriyetçi listeler kazandı. Kral XIII. Alfonso sürgüne gitti ve 14 Nisan'da İkinci Cumhuriyet ilan edildi.

El nuevo régimen quiso transformar el país deprisa: construyó miles de escuelas, empezó una reforma agraria, reformó el ejército y separó la Iglesia del Estado. La Constitución de 1931 dio el voto a las mujeres, que votaron por primera vez en 1933. Pero la sociedad estaba muy dividida entre izquierda y derecha, entre obreros y propietarios, entre defensores de un Estado centralista y partidarios de la autonomía regional. Las huelgas, los atentados y los choques en la calle se hicieron frecuentes, y en 1936 el conflicto estalló en guerra.

Yeni rejim ülkeyi hızla dönüştürmek istedi: binlerce okul yaptı, toprak reformunu başlattı, orduyu yeniden düzenledi ve kiliseyle devleti ayırdı. 1931 Anayasası kadınlara oy hakkı verdi; kadınlar ilk kez 1933'te oy kullandı. Ama toplum derinden bölünmüştü: sağ ile sol, işçiler ile toprak sahipleri, merkeziyetçi devlet yanlıları ile bölgesel özerklik savunucuları arasında. Grevler, suikastlar ve sokak çatışmaları sıradan hâle geldi ve 1936'da çatışma savaşa dönüştü.

El 17 de julio de 1936 se sublevó el ejército en el Protectorado de Marruecos, y al día siguiente la rebelión se extendió a la península. Entre los generales del golpe estaba Francisco Franco. El golpe solo triunfó en una parte del territorio, y España quedó partida en dos: la zona republicana y la de los sublevados, que se llamaban a sí mismos «nacionales».

17 Temmuz 1936'da ordu Fas'taki İspanyol himaye bölgesinde ayaklandı, ertesi gün isyan yarımadaya yayıldı. Darbeyi yapan generaller arasında Francisco Franco da vardı. Darbe ülkenin yalnızca bir kısmında başarılı oldu ve İspanya ikiye bölündü: Cumhuriyetçi bölge ve kendilerine "milliyetçiler" diyen isyancıların bölgesi.

La guerra duró casi tres años y causó, según la mayoría de los historiadores, alrededor de medio millón de muertes, en el frente y en la represión de los dos bandos. Alemania e Italia enviaron soldados y aviones a Franco; la Unión Soviética y México ayudaron a la República. Más de 30.000 voluntarios extranjeros lucharon en las Brigadas Internacionales. En 1937 la aviación alemana bombardeó Guernica, y Picasso pintó su famoso cuadro. El 1 de abril de 1939 Franco dio la guerra por terminada. Cientos de miles de republicanos tuvieron que marcharse al exilio.

Savaş yaklaşık üç yıl sürdü ve tarihçilerin çoğuna göre cephede ve iki tarafın uyguladığı baskılarda yarım milyon civarında insanın ölümüne yol açtı. Almanya ve İtalya, Franco'ya asker ve uçak gönderdi; Sovyetler Birliği ve Meksika ise Cumhuriyet'e yardım etti. 30.000'den fazla yabancı gönüllü Enternasyonal Tugaylar'da savaştı. 1937'de Alman uçakları Guernica'yı bombaladı ve Picasso ünlü tablosunu yaptı. 1 Nisan 1939'da Franco savaşın bittiğini ilan etti. Yüz binlerce Cumhuriyetçi sürgüne gitmek zorunda kaldı.

Tras la guerra, Franco concentró todo el poder. Se prohibieron los partidos políticos y los sindicatos libres, la prensa pasó por la censura y el catalán, el vasco y el gallego quedaron fuera de la escuela y de la vida pública. En los primeros años de posguerra hubo miles de fusilamientos y las cárceles se llenaron de presos políticos.

Savaştan sonra Franco bütün gücü elinde topladı. Siyasi partiler ve bağımsız sendikalar yasaklandı, basın sansürlendi; Katalanca, Baskça ve Galiçyaca okuldan ve kamusal hayattan dışlandı. Savaş sonrasının ilk yıllarında binlerce kişi kurşuna dizildi, hapishaneler siyasi tutuklularla doldu.

Después de la Segunda Guerra Mundial, el régimen quedó aislado por su cercanía a Hitler y Mussolini. Los años cuarenta fueron los «años del hambre», con cartillas de racionamiento hasta 1952. Las cosas cambiaron en los cincuenta, con el acuerdo de 1953 con Estados Unidos, y sobre todo en los sesenta: llegaron millones de turistas, crecieron las fábricas y muchos españoles emigraron a Alemania, Francia o Suiza. A ese crecimiento se le llamó «el milagro español». La libertad política, sin embargo, no llegó. Franco murió el 20 de noviembre de 1975.

İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra rejim, Hitler ve Mussolini'ye yakınlığı yüzünden yalnız kaldı. 1940'lar "açlık yılları" oldu; karne uygulaması 1952'ye kadar sürdü. İşler 1950'lerde, 1953'te ABD ile yapılan anlaşmayla değişmeye başladı, asıl değişim ise 1960'larda geldi: milyonlarca turist geldi, fabrikalar büyüdü ve pek çok İspanyol Almanya'ya, Fransa'ya ya da İsviçre'ye göç etti. Bu büyümeye "İspanyol mucizesi" dendi. Ne var ki siyasi özgürlük gelmedi. Franco 20 Kasım 1975'te öldü.

La Transición se suele citar como ejemplo de paso pacífico de una dictadura a una democracia, aunque en aquellos años también hubo violencia. Dos días después de la muerte de Franco, Juan Carlos I fue proclamado rey. En 1976 nombró presidente del Gobierno a Adolfo Suárez, que desmontó las instituciones franquistas y en junio de 1977 ganó las primeras elecciones libres desde 1936.

İspanya'nın demokrasiye geçişi, diktatörlükten demokrasiye barışçıl geçişin bir örneği olarak sık sık anılır, gerçi o yıllarda şiddet de yaşandı. Franco'nun ölümünden iki gün sonra I. Juan Carlos kral ilan edildi. 1976'da Adolfo Suárez'i başbakanlığa atadı; Suárez Franco döneminin kurumlarını tasfiye etti ve Haziran 1977'de 1936'dan beri yapılan ilk özgür seçimleri kazandı.

En diciembre de 1978, los españoles aprobaron en referéndum la Constitución, que convirtió a España en una monarquía parlamentaria. El 23 de febrero de 1981, un grupo de guardias civiles al mando del teniente coronel Antonio Tejero asaltó el Congreso pistola en mano. El golpe fracasó, y el mensaje del rey en televisión esa misma noche fue decisivo. En octubre de 1982 el PSOE de Felipe González ganó con mayoría absoluta, y por primera vez desde la guerra gobernó la izquierda.

Aralık 1978'de İspanyollar, İspanya'yı parlamenter monarşiye dönüştüren Anayasa'yı referandumla kabul etti. 23 Şubat 1981'de Yarbay Antonio Tejero komutasındaki bir grup Guardia Civil (jandarma) mensubu, ellerinde tabancalarla Meclis'i bastı. Darbe başarısız oldu ve kralın aynı gece televizyondan yaptığı konuşma belirleyici oldu. Ekim 1982'de Felipe González'in PSOE'si salt çoğunlukla kazandı ve savaştan bu yana ilk kez sol iktidara geldi.

Desde entonces, el país ha cambiado muchísimo. El 1 de enero de 1986, España entró en la Comunidad Económica Europea, la actual Unión Europea. Y 1992 fue su gran año de escaparate: Barcelona organizó los Juegos Olímpicos, Sevilla la Exposición Universal, y empezó a circular entre Madrid y Sevilla el primer AVE, el tren de alta velocidad.

O günden bu yana ülke çok değişti. 1 Ocak 1986'da İspanya, bugünkü Avrupa Birliği'nin öncülü olan Avrupa Ekonomik Topluluğu'na katıldı. 1992 ise ülkenin dünyaya kendini gösterdiği büyük yıl oldu: Barselona Olimpiyat Oyunları'na, Sevilla Dünya Fuarı'na ev sahipliği yaptı ve Madrid ile Sevilla arasında ilk hızlı tren AVE çalışmaya başladı.

En 2002 los españoles cambiaron la peseta por el euro. Hubo también momentos muy duros: los atentados de ETA, que anunció el fin de la violencia en 2011 y se disolvió en 2018; los atentados yihadistas del 11 de marzo de 2004 en Madrid; la crisis económica que empezó en 2008, y la tensión con Cataluña, que llegó a su punto más alto en 2017 con un referéndum de independencia suspendido por el Tribunal Constitucional. En 2014 Juan Carlos I abdicó en su hijo, Felipe VI. Hoy España es una democracia asentada, miembro de la Unión Europea y de la OTAN.

2002'de İspanyollar pesetayı bırakıp avroya geçti. Çok zor anlar da yaşandı: 2011'de şiddete son verdiğini açıklayan ve 2018'de kendini fesheden ETA'nın saldırıları; 11 Mart 2004'te Madrid'deki cihatçı saldırılar; 2008'de başlayan ekonomik kriz ve 2017'de Anayasa Mahkemesi'nin askıya aldığı bağımsızlık referandumuyla doruğa ulaşan Katalonya gerginliği. 2014'te I. Juan Carlos tahtı oğlu VI. Felipe'ye bıraktı. Bugün İspanya, Avrupa Birliği ve NATO üyesi, oturmuş bir demokrasidir.

En España la historia se ve en la calle. Un solo paseo por Córdoba puede llevar de un puente romano a una mezquita, una sinagoga y una catedral. Hay iglesias construidas sobre mezquitas y palacios cristianos decorados al estilo árabe, como el Alcázar de Sevilla.

İspanya'da tarih sokakta görülür. Kurtuba'da tek bir yürüyüş, sizi bir Roma köprüsünden bir camiye, bir sinagoga ve bir katedrale götürebilir. Camilerin üzerine yapılmış kiliseler ve Sevilla Alkazarı gibi Arap üslubuyla süslenmiş Hristiyan sarayları vardır.

También se ve en la lengua: junto a sus palabras latinas, el español conserva miles de origen árabe, y el mapa de las lenguas, con el catalán, el gallego y el euskera, refleja en parte los antiguos reinos y territorios. Las tensiones entre el centro y las regiones, el recuerdo de la Guerra Civil o el papel de la monarquía siguen apareciendo en los debates de hoy.

Dilde de görülür: İspanyolca, Latince kökenli kelimelerinin yanında Arapça kökenli binlerce kelimeyi korur; Katalanca, Galiçyaca ve Baskçanın yer aldığı dil haritası da kısmen eski krallıkları ve toprakları yansıtır. Merkez ile bölgeler arasındaki gerginlikler, İç Savaş'ın hatırası ya da monarşinin rolü bugünkü tartışmalarda hâlâ karşımıza çıkar.

Por eso conviene conocer algunas fechas. Expresiones como «el 23-F», «el Siglo de Oro» o «el Desastre del 98» aparecen a menudo en la prensa, en la televisión y en las conversaciones, y quien conoce la historia que hay detrás las entiende a la primera.

Bu yüzden birkaç tarihi bilmekte fayda var. "el 23-F", "el Siglo de Oro" ya da "el Desastre del 98" gibi ifadeler basında, televizyonda ve sohbetlerde sık sık geçer; arkalarındaki tarihi bilen biri bunları hemen anlar.