Las muchas Españas

Pocas cosas sorprenden tanto al viajero como lo distinta que es España de una región a otra. Entre Santiago de Compostela y Cádiz cambian el paisaje, la cocina, el acento y, a veces, hasta la lengua. España no es un país uniforme, sino un mosaico de culturas e identidades que comparten un mismo Estado.

Niewiele rzeczy tak zaskakuje podróżnych jak to, jak bardzo różnią się od siebie regiony Hiszpanii. Między Santiago de Compostela a Kadyksem zmienia się krajobraz, kuchnia, akcent, a czasem nawet język. Hiszpania nie jest krajem jednolitym, lecz mozaiką kultur i tożsamości, które dzielą jedno państwo.

Esas diferencias no son solo folclore para turistas. Tienen raíces históricas y lingüísticas profundas, han dado al país una enorme riqueza cultural y también han provocado fuertes tensiones políticas. Para muchos españoles, sentirse catalán, vasco o gallego es tan importante como sentirse español, o incluso más.

Te różnice to nie tylko folklor dla turystów. Mają głębokie korzenie historyczne i językowe, dały krajowi ogromne bogactwo kulturowe, ale też wywołały ostre napięcia polityczne. Dla wielu Hiszpanów poczucie, że są Katalończykami, Baskami czy Galisyjczykami, jest równie ważne jak poczucie, że są Hiszpanami, a nawet ważniejsze.

La explicación está en la historia. En la Edad Media, la península ibérica estaba repartida entre varios reinos: Castilla, Aragón, Navarra y Portugal en el norte y el centro, y el reino musulmán de Granada en el sur. Cada uno tenía sus propias leyes, sus costumbres y, a menudo, su propia lengua. La unificación fue lenta y nunca llegó a ser completa: Portugal acabó siendo un país independiente.

Wyjaśnienia trzeba szukać w historii. W średniowieczu Półwysep Iberyjski był podzielony między kilka królestw: Kastylię, Aragonię, Nawarrę i Portugalię na północy i w centrum oraz muzułmańskie królestwo Grenady na południu. Każde miało własne prawa, zwyczaje, a często także własny język. Zjednoczenie przebiegało powoli i nigdy nie zostało dokończone: Portugalia ostatecznie stała się niepodległym państwem.

En 1469 se casaron Isabel de Castilla y Fernando de Aragón, los Reyes Católicos, y diez años después sus dos coronas quedaron unidas. Pero no crearon un Estado centralizado: cada territorio conservó sus instituciones y sus leyes propias, los fueros. Además, las montañas dificultaban la comunicación entre regiones, y cada zona fue desarrollando su propio carácter. Hubo intentos serios de centralizar el país, sobre todo con los Borbones en el siglo XVIII y durante la dictadura de Franco, pero ninguno logró borrar las identidades regionales.

W 1469 roku Izabela Kastylijska i Ferdynand Aragoński, zwani Królami Katolickimi, wzięli ślub, a dziesięć lat później ich dwie korony zostały połączone. Nie stworzyli jednak państwa scentralizowanego: każde terytorium zachowało swoje instytucje i własne prawa, tak zwane fueros. Do tego góry utrudniały kontakty między regionami, więc każdy z nich rozwijał własny charakter. Były poważne próby centralizacji kraju, przede wszystkim za Burbonów w XVIII wieku i w czasach dyktatury Franco, ale żadna nie zdołała wymazać tożsamości regionalnych.

Pocas regiones tienen una identidad tan fuerte como Cataluña. Está en el noreste, su capital es Barcelona y tiene lengua propia, el catalán, además de tradiciones muy suyas, como los castells, las torres humanas. Su autogobierno viene de lejos: en 1359 nació la Generalitat, que todavía hoy da nombre a su gobierno.

Niewiele regionów ma tak silną tożsamość jak Katalonia. Leży na północnym wschodzie, jej stolicą jest Barcelona, ma własny język, kataloński, i zupełnie własne tradycje, takie jak castells, czyli ludzkie wieże. Jej samorząd ma długą historię: w 1359 roku powstała Generalitat, której nazwę do dziś nosi rząd Katalonii.

El catalán es una lengua romance distinta del castellano. Lo hablan unos diez millones de personas en Cataluña, la Comunidad Valenciana, las Baleares y Andorra, donde es la única lengua oficial. Durante el franquismo quedó apartado de la vida pública, y defenderlo se convirtió en una forma de resistencia. Hoy Cataluña es una de las regiones más ricas de España y también el centro del debate sobre la independencia. Durante años, las encuestas han mostrado a los catalanes divididos casi a partes iguales entre quienes quieren separarse y quienes prefieren seguir en España con más autonomía. La tensión llegó a su punto más alto el 1 de octubre de 2017, con un referéndum de independencia que el Tribunal Constitucional había prohibido.

Kataloński to język romański, odrębny od kastylijskiego. Posługuje się nim około dziesięciu milionów ludzi w Katalonii, Walencji, na Balearach i w Andorze, gdzie jest jedynym językiem urzędowym. Za Franco został wyparty z życia publicznego, a jego obrona stała się formą oporu. Dziś Katalonia jest jednym z najbogatszych regionów Hiszpanii, a zarazem centrum sporu o niepodległość. Od lat sondaże pokazują Katalończyków podzielonych niemal po równo na tych, którzy chcą się oderwać, i tych, którzy wolą zostać w Hiszpanii z większą autonomią. Napięcie sięgnęło szczytu 1 października 2017 roku, gdy odbyło się referendum niepodległościowe, którego zakazał Trybunał Konstytucyjny.

El País Vasco, Euskadi en euskera, tiene una de las identidades más antiguas y singulares de Europa. Lo más llamativo es su lengua: el euskera no está emparentado con ninguna otra lengua conocida. Es anterior a la llegada de las lenguas indoeuropeas y ha sobrevivido miles de años en estos valles de montaña.

Kraj Basków, po baskijsku Euskadi, ma jedną z najstarszych i najbardziej odrębnych tożsamości w Europie. Najbardziej uderza jego język: baskijski, czyli euskara, nie jest spokrewniony z żadnym innym znanym językiem. Jest starszy niż przybycie języków indoeuropejskich i przetrwał tysiące lat w tych górskich dolinach.

La identidad vasca se apoya en la lengua, en tradiciones muy antiguas, como el deporte rural de levantar piedras o cortar troncos, y en la conciencia de ser un pueblo distinto. Durante décadas, la banda terrorista ETA usó la violencia para conseguir la independencia: mató a más de 800 personas, anunció el fin de sus atentados en 2011 y se disolvió en 2018. Hoy el País Vasco tiene un nivel de autogobierno muy alto, con su propia Hacienda y su propia policía, la Ertzaintza. El independentismo existe, pero es menos fuerte que en Cataluña, y muchos vascos se sienten cómodos con este modelo dentro de España.

Tożsamość baskijska opiera się na języku, na bardzo starych tradycjach, takich jak wiejskie sporty polegające na podnoszeniu kamieni czy rąbaniu pni, oraz na poczuciu bycia odrębnym narodem. Przez dziesięciolecia organizacja terrorystyczna ETA walczyła przemocą o niepodległość: zabiła ponad 800 osób, w 2011 roku ogłosiła koniec zamachów, a w 2018 roku się rozwiązała. Dziś Kraj Basków ma bardzo szeroką autonomię, z własnym systemem podatkowym i własną policją, Ertzaintzą. Ruch niepodległościowy istnieje, ale jest słabszy niż w Katalonii, a wielu Basków dobrze się czuje w tym modelu w ramach Hiszpanii.

Galicia, en el noroeste, rompe con la imagen típica de España. Con su lluvia, sus prados verdes y su costa atlántica llena de rías, recuerda más a Irlanda o a Escocia que a Andalucía. Por eso se la llama a menudo «la Galicia celta», y la gaita es su instrumento más popular. Sin embargo, esa imagen celta se construyó sobre todo en el siglo XIX, y los historiadores todavía discuten cuánto tenían de celtas sus antiguos pobladores.

Galicja na północnym zachodzie nie pasuje do typowego obrazu Hiszpanii. Z deszczem, zielonymi łąkami i atlantyckim wybrzeżem pełnym zatok przypomina raczej Irlandię albo Szkocję niż Andaluzję. Dlatego często mówi się o „celtyckiej Galicji”, a dudy są tam najpopularniejszym instrumentem. Ten celtycki wizerunek powstał jednak głównie w XIX wieku, a historycy wciąż spierają się o to, na ile celtyccy byli jej dawni mieszkańcy.

El gallego es una lengua romance muy cercana al portugués: en la Edad Media eran prácticamente la misma lengua. Los gallegos están muy orgullosos de su cultura, de su cocina, sobre todo del marisco y del pulpo, y de sus costumbres, pero el independentismo es muy minoritario. Durante generaciones, cientos de miles de gallegos emigraron a América, tantos que en Argentina todavía se llama «gallegos» a todos los españoles. En Santiago de Compostela termina el Camino de Santiago, una de las grandes rutas de peregrinación del cristianismo.

Galisyjski to język romański bardzo bliski portugalskiemu: w średniowieczu był to praktycznie jeden język. Galisyjczycy są bardzo dumni ze swojej kultury, kuchni, zwłaszcza owoców morza i ośmiornicy, oraz zwyczajów, ale ruch niepodległościowy jest tam znikomy. Przez pokolenia setki tysięcy Galisyjczyków emigrowały do Ameryki, tak wielu, że w Argentynie wszystkich Hiszpanów do dziś nazywa się „gallegos”. W Santiago de Compostela kończy się Droga św. Jakuba, jeden z wielkich szlaków pielgrzymkowych chrześcijaństwa.

Andalucía, en el sur, es la región que mejor encaja en la imagen de España que tienen muchos extranjeros: flamenco, toros, sol, playas y palacios de estilo árabe. Pero quedarse en ese tópico sería injusto con una región tan rica y variada.

Andaluzja na południu najlepiej pasuje do obrazu Hiszpanii, jaki ma wielu cudzoziemców: flamenco, corrida, słońce, plaże i pałace w stylu arabskim. Ale poprzestanie na tym stereotypie byłoby niesprawiedliwe wobec tak bogatego i różnorodnego regionu.

Su identidad está marcada por casi ocho siglos de Al Ándalus, desde la llegada de los musulmanes en 711 hasta la conquista de Granada en 1492. Esa herencia se ve en la Alhambra de Granada y en la Mezquita de Córdoba, y se oye en el castellano, que tomó del árabe miles de palabras, como aceite, azúcar o almohada. El flamenco, Patrimonio Cultural Inmaterial de la Humanidad desde 2010, nació entre gitanos y andaluces, aunque a menudo se le atribuyen también raíces árabes y judías. Andalucía no tiene lengua propia, pero su acento se reconoce en cuanto alguien abre la boca. El independentismo andaluz es prácticamente inexistente.

Jej tożsamość ukształtowało blisko osiem wieków Al-Andalus, od przybycia muzułmanów w 711 roku do zdobycia Grenady w 1492 roku. To dziedzictwo widać w Alhambrze w Grenadzie i w Mezquicie w Kordobie, a słychać je w hiszpańszczyźnie, która przejęła z arabskiego tysiące słów, takich jak aceite (olej), azúcar (cukier) czy almohada (poduszka). Flamenco, od 2010 roku wpisane na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO, narodziło się wśród Romów i Andaluzyjczyków, choć często przypisuje mu się także korzenie arabskie i żydowskie. Andaluzja nie ma własnego języka, ale jej akcent rozpoznaje się, gdy tylko ktoś otworzy usta. Andaluzyjski ruch niepodległościowy praktycznie nie istnieje.

Las cuatro regiones anteriores no son las únicas con una identidad marcada. En la Comunidad Valenciana se habla valenciano, que los lingüistas consideran una variedad del catalán, y de allí son la paella y las Fallas. Asturias, en el norte, presume de que allí empezó la Reconquista: según la tradición, en Covadonga, hacia el año 722. Es tierra de gaitas, de sidra y de fabada.

Te cztery regiony nie są jedynymi o wyrazistej tożsamości. We Wspólnocie Walenckiej mówi się po walencku, a językoznawcy uważają walencki za odmianę katalońskiego; stamtąd pochodzą paella i Fallas. Asturia na północy szczyci się tym, że to tam zaczęła się rekonkwista: według tradycji pod Covadongą, około 722 roku. To kraina dud, cydru i fabady, gulaszu z fasoli.

Navarra fue un reino independiente hasta 1512 y hoy es famosa en todo el mundo por los Sanfermines de Pamplona. Las Canarias, un archipiélago frente a la costa de África, tienen un acento parecido al del Caribe y lazos muy estrechos con Cuba y Venezuela, adonde emigraron muchos canarios. Aragón, con capital en Zaragoza, fue en la Edad Media el centro de una corona que dominó buena parte del Mediterráneo, y sus habitantes conservan un fuerte orgullo regional.

Nawarra była niepodległym królestwem do 1512 roku, a dziś słynie na całym świecie z fiesty San Fermín w Pampelunie. Wyspy Kanaryjskie, archipelag u wybrzeży Afryki, mają akcent podobny do karaibskiego i bardzo bliskie więzi z Kubą i Wenezuelą, dokąd wyemigrowało wielu Kanaryjczyków. Aragonia, ze stolicą w Saragossie, była w średniowieczu centrum korony, która panowała nad dużą częścią Morza Śródziemnego, a jej mieszkańcy zachowali silną dumę regionalną.

El castellano, o español, es la lengua oficial de todo el Estado y lo hablan prácticamente todos los españoles. Pero no es la única: los estatutos de autonomía reconocen como cooficiales el catalán (llamado valenciano en la Comunidad Valenciana), el euskera, el gallego y el aranés, una variedad del occitano que se habla en el Valle de Arán, en el Pirineo catalán.

Kastylijski, czyli hiszpański, jest językiem urzędowym w całym państwie i mówią nim praktycznie wszyscy Hiszpanie. Nie jest jednak jedyny: statuty autonomii uznają za współurzędowe kataloński (we Wspólnocie Walenckiej nazywany walenckim), baskijski, galisyjski i arański, odmianę oksytańskiego używaną w Val d'Aran w katalońskich Pirenejach.

Más o menos el 40 % de los españoles vive en una comunidad con dos lenguas oficiales. Allí los documentos públicos se publican en ambas y la escuela enseña las dos; en Cataluña, el catalán es la lengua principal de las clases. Es un asunto políticamente delicado. Para unos, estas lenguas son un patrimonio que hay que proteger; para otros, su promoción separa a los españoles. Durante el franquismo fueron perseguidas y expulsadas de la vida pública, y precisamente por eso se convirtieron en símbolos de identidad y de resistencia.

Mniej więcej 40% Hiszpanów mieszka we wspólnocie z dwoma językami urzędowymi. Dokumenty publiczne wydaje się tam w obu, a szkoła uczy obu; w Katalonii kataloński jest głównym językiem nauczania. To temat politycznie drażliwy. Dla jednych te języki są dziedzictwem, które trzeba chronić; dla innych ich promowanie dzieli Hiszpanów. Za Franco były prześladowane i wypchnięte z życia publicznego, i właśnie dlatego stały się symbolami tożsamości i oporu.

Para dar cabida a esta diversidad, la Constitución de 1978 permitió que las regiones se organizaran como comunidades autónomas. Entre 1979 y 1983 nacieron las 17 que existen hoy, y en 1995 Ceuta y Melilla se convirtieron en ciudades autónomas. Cada comunidad tiene su gobierno, su parlamento y competencias en asuntos como la educación, la sanidad o la cultura.

Aby zrobić miejsce dla tej różnorodności, konstytucja z 1978 roku pozwoliła regionom zorganizować się jako wspólnoty autonomiczne. Między 1979 a 1983 rokiem powstało 17 istniejących dziś wspólnot, a w 1995 roku Ceuta i Melilla stały się miastami autonomicznymi. Każda wspólnota ma własny rząd, parlament i kompetencje w takich dziedzinach jak edukacja, ochrona zdrowia czy kultura.

Sin embargo, no todas tienen el mismo grado de autonomía. El País Vasco y Navarra recaudan sus propios impuestos, y solo unas pocas, como el País Vasco, Cataluña y Navarra, tienen una policía propia con amplias funciones. A Cataluña, el País Vasco y Galicia, que ya habían votado un estatuto de autonomía durante la Segunda República, se las suele llamar «nacionalidades históricas». El sistema ha permitido conservar la diversidad sin romper la unidad del Estado, aunque no ha resuelto las tensiones territoriales, sobre todo con Cataluña.

Nie wszystkie mają jednak taki sam zakres autonomii. Kraj Basków i Nawarra same pobierają podatki, a tylko nieliczne, jak Kraj Basków, Katalonia i Nawarra, mają własną policję z szerokimi uprawnieniami. Katalonię, Kraj Basków i Galicję, które już w czasach Drugiej Republiki głosowały nad statutem autonomii, często nazywa się „narodowościami historycznymi”. System pozwolił zachować różnorodność bez rozbijania jedności państwa, choć nie rozwiązał napięć terytorialnych, zwłaszcza z Katalonią.

Como en cualquier país con regiones muy distintas, en España circulan tópicos sobre la gente de cada sitio. Son exageraciones, y los propios españoles suelen usarlas en broma, en chistes y en conversaciones de bar.

Jak w każdym kraju o bardzo różnych regionach, w Hiszpanii krążą stereotypy o mieszkańcach poszczególnych miejsc. To przesady, a sami Hiszpanie używają ich zwykle żartem, w dowcipach i w rozmowach przy barze.

Según estos tópicos, los catalanes son trabajadores y tacaños, los andaluces graciosos y juerguistas, y los vascos serios, fuertes y grandes comedores. De los gallegos se dice que, si te encuentras a uno en una escalera, nunca sabes si sube o baja. Los madrileños tienen fama de chulos, y los valencianos, de ruidosos, por su pasión por la pólvora y los petardos. Muchos de estos tópicos hacen gracia, pero también pueden alimentar prejuicios, y dentro de cada región la gente es tan variada como de una región a otra.

Według tych stereotypów Katalończycy są pracowici i skąpi, Andaluzyjczycy dowcipni i imprezowi, a Baskowie poważni, silni i lubiący dużo zjeść. O Galisyjczykach mówi się, że jeśli spotkasz jednego na schodach, nigdy nie wiesz, czy wchodzi, czy schodzi. Madrytczycy mają opinię zarozumialców, a Walencjanie hałaśliwych, z powodu zamiłowania do prochu i petard. Wiele z tych stereotypów jest zabawnych, ale mogą też podsycać uprzedzenia, a ludzie w obrębie jednego regionu różnią się od siebie tak samo jak mieszkańcy różnych regionów.

Donde más se nota la identidad de cada región es en sus fiestas. Muchas solo se celebran en un lugar y recuerdan episodios de su historia o costumbres que se han mantenido durante siglos.

Tożsamość każdego regionu najlepiej widać w jego świętach. Wiele z nich obchodzi się tylko w jednym miejscu i przypominają one wydarzenia z lokalnej historii albo zwyczaje, które przetrwały wieki.

El 11 de septiembre, Cataluña celebra la Diada, su fiesta nacional, que recuerda la caída de Barcelona en 1714, durante la Guerra de Sucesión, y suele haber grandes manifestaciones. La Semana Santa de Sevilla, con sus pasos y sus saetas, se vive de una forma muy distinta a la de Castilla, más sobria y silenciosa. En las Fallas de Valencia, la noche del 19 de marzo se queman enormes figuras de cartón y madera. En los Sanfermines, del 6 al 14 de julio, los encierros llenan de visitantes las calles de Pamplona. Y cada 17 de mayo Galicia celebra el Día de las Letras Gallegas, dedicado a su lengua y a sus escritores.

11 września Katalonia obchodzi Diadę, swoje święto narodowe, upamiętniające upadek Barcelony w 1714 roku, w czasie wojny o sukcesję hiszpańską; zwykle odbywają się wtedy wielkie manifestacje. Wielki Tydzień w Sewilli, z figurami niesionymi w procesjach i pieśniami saetas, przeżywa się zupełnie inaczej niż w Kastylii, gdzie jest skromniejszy i cichszy. Podczas Fallas w Walencji w nocy 19 marca pali się ogromne figury z tektury i drewna. W czasie San Fermín, od 6 do 14 lipca, gonitwy byków ściągają na ulice Pampeluny tłumy turystów. A co roku 17 maja Galicja obchodzi Dzień Literatury Galisyjskiej, poświęcony jej językowi i pisarzom.

La relación entre la identidad regional y la española es compleja y, a veces, conflictiva. Muchos españoles tienen una identidad doble y se sienten a la vez catalanes y españoles, vascos y españoles o andaluces y españoles. Otros, en cambio, sienten que tienen que elegir.

Relacja między tożsamością regionalną a hiszpańską jest złożona, a czasem konfliktowa. Wielu Hiszpanów ma podwójną tożsamość i czuje się jednocześnie Katalończykami i Hiszpanami, Baskami i Hiszpanami albo Andaluzyjczykami i Hiszpanami. Inni natomiast mają poczucie, że muszą wybierać.

Las encuestas muestran que en Cataluña y el País Vasco una parte importante de la población se siente solo catalana o solo vasca. En la mayor parte de España, en cambio, la gente se siente española sin problemas y, además, orgullosa de su tierra. Los partidos nacionalistas subrayan las diferencias y piden más autogobierno o la independencia, mientras que los grandes partidos de ámbito estatal insisten en lo que une a todos los españoles. Ese equilibrio marca buena parte de la política española actual.

Sondaże pokazują, że w Katalonii i Kraju Basków znaczna część ludności czuje się wyłącznie Katalończykami albo wyłącznie Baskami. W większości Hiszpanii natomiast ludzie bez problemu czują się Hiszpanami, a do tego są dumni ze swoich stron. Partie nacjonalistyczne podkreślają różnice i domagają się większej autonomii lub niepodległości, a wielkie partie ogólnokrajowe kładą nacisk na to, co łączy wszystkich Hiszpanów. Ta równowaga wyznacza dużą część dzisiejszej hiszpańskiej polityki.

La diversidad regional es a la vez una de las grandes riquezas de España y uno de sus mayores retos. La convivencia de varias lenguas, culturas y tradiciones en un mismo Estado da lugar a una sociedad viva y compleja, pero también a tensiones políticas que hay que gestionar día a día.

Różnorodność regionalna jest jednocześnie jednym z największych bogactw Hiszpanii i jednym z jej największych wyzwań. Współistnienie kilku języków, kultur i tradycji w jednym państwie tworzy żywe i złożone społeczeństwo, ale też napięcia polityczne, którymi trzeba zarządzać na co dzień.

Por eso se habla a menudo de «las Españas», en plural: territorios distintos que conviven, discuten y negocian su relación. Quien aprende español lo nota enseguida en las noticias, en la política y en la conversación diaria. Basta con viajar de Bilbao a Sevilla para oír otro acento, probar otra cocina y encontrar otra manera de vivir el mismo país.

Dlatego często mówi się o „Hiszpaniach” w liczbie mnogiej: o różnych terytoriach, które współistnieją, spierają się i negocjują wzajemne relacje. Kto uczy się hiszpańskiego, od razu to zauważa, w wiadomościach, w polityce i w codziennych rozmowach. Wystarczy podróż z Bilbao do Sewilli, by usłyszeć inny akcent, spróbować innej kuchni i poznać inny sposób życia w tym samym kraju.