De la jota a Rosalía

La música española ha cambiado mucho en el último siglo. Ha pasado de las canciones que se cantaban en el campo a temas que hoy se escuchan en medio mundo, y en ese camino se ve también cómo cambió el propio país.

Muzyka hiszpańska bardzo się zmieniła w ciągu ostatniego stulecia. Przeszła drogę od pieśni śpiewanych w polu do utworów, których dziś słucha się na całym świecie, a na tej drodze widać też, jak zmieniał się sam kraj.

Los músicos han tomado mucho del rock, del pop y, más tarde, de la música urbana, pero casi siempre han vuelto a sus raíces: la guitarra, el flamenco y las canciones populares.

Muzycy wiele zaczerpnęli z rocka, popu, a później z muzyki miejskiej, ale niemal zawsze wracali do korzeni: do gitary, flamenco i pieśni ludowych.

Antes de la radio, cada región tenía su propia música, y casi siempre servía para algo. Se cantaba al segar el trigo, en las fiestas de la cosecha, en las bodas y en las procesiones.

Zanim pojawiło się radio, każdy region miał własną muzykę, która prawie zawsze czemuś służyła. Śpiewano przy żniwach, na dożynkach, na weselach i podczas procesji.

La guitarra, la bandurria, el laúd, la pandereta y las castañuelas acompañaban jotas en Aragón, seguidillas en Castilla y fandangos en Andalucía. Muchas letras contaban sucesos del pueblo y pasaban de boca en boca.

Gitara, bandurria, lutnia, tamburyn i kastaniety towarzyszyły jotom w Aragonii, seguidillom w Kastylii i fandango w Andaluzji. Wiele tekstów opowiadało o wydarzeniach we wsi i przechodziło z ust do ust.

A principios del siglo XX triunfó el cuplé, canciones atrevidas que se cantaban en los teatros. En los años 30 llegó la copla, más dramática: cada canción contaba una pequeña historia de amor, celos o desgracia. Imperio Argentina y Concha Piquer fueron dos de sus grandes estrellas.

Na początku XX wieku triumfy święciło cuplé, śmiałe piosenki wykonywane w teatrach. W latach 30. pojawiła się copla, bardziej dramatyczna: każda piosenka opowiadała krótką historię miłości, zazdrości lub nieszczęścia. Imperio Argentina i Concha Piquer były dwiema jej wielkimi gwiazdami.

Tras la Guerra Civil, en una España pobre y con censura, la copla era la música que más sonaba en la radio. Canciones como 'Ojos verdes' o 'Tatuaje' hablaban de amores prohibidos con dobles sentidos que muchos oyentes entendían perfectamente.

Po wojnie domowej, w biednej Hiszpanii objętej cenzurą, copla była muzyką najczęściej słyszaną w radiu. Piosenki takie jak 'Ojos verdes' czy 'Tatuaje' opowiadały o zakazanej miłości, pełne dwuznaczności, które wielu słuchaczy doskonale rozumiało.

En los años 60 España se abrió al turismo y al dinero extranjero, y con ellos llegaron el rock and roll y el pop británico. Nacieron grupos como Los Brincos, a los que la prensa llamó 'los Beatles españoles', y Los Bravos.

W latach 60. Hiszpania otworzyła się na turystów i zagraniczny kapitał, a wraz z nimi przyszły rock and roll i brytyjski pop. Powstały zespoły takie jak Los Brincos, nazywani przez prasę 'hiszpańskimi Beatlesami', oraz Los Bravos.

Fue la época de las chicas ye-yé y de los festivales de la canción. En 1968 Massiel ganó Eurovisión con 'La, la, la', y los jóvenes buscaban un sonido eléctrico, muy lejos de la copla de sus padres.

Był to czas dziewcząt yé-yé i festiwali piosenki. W 1968 roku Massiel wygrała Eurowizję piosenką 'La, la, la', a młodzi szukali elektrycznego brzmienia, dalekiego od copli ich rodziców.

Franco murió en 1975 y, con la democracia, llegó una explosión cultural: la Movida. A principios de los 80 Madrid se llenó de bares, fanzines y grupos que tocaban punk, new wave y tecnopop.

Franco zmarł w 1975 roku, a wraz z demokracją nastąpiła kulturalna eksplozja: Movida. Na początku lat 80. Madryt wypełnił się barami, fanzinami i zespołami grającymi punk, new wave i synth pop.

Alaska y los Pegamoides se hicieron famosos con 'Bailando', y Mecano, el trío de Ana Torroja y los hermanos Cano, unió letras ingeniosas con melodías pegadizas. Con canciones como 'Hijo de la Luna', Mecano se convirtió en uno de los grupos que más discos han vendido en España.

Alaska y los Pegamoides zasłynęli piosenką 'Bailando', a Mecano, trio Any Torroi i braci Cano, połączyło błyskotliwe teksty z wpadającymi w ucho melodiami. Dzięki takim piosenkom jak 'Hijo de la Luna' Mecano stało się jednym z najlepiej sprzedających się zespołów w Hiszpanii.

Algunos momentos marcaron un antes y un después en la música española:

Niektóre wydarzenia wyznaczyły wyraźną granicę w historii hiszpańskiej muzyki:

El flamenco nunca ha dejado de cambiar. En los 80, Pata Negra lo mezcló con el blues, y en los 90 Ketama lo acercó al pop y a los ritmos latinos sin perder el quejío, ese lamento tan típico del cante.

Flamenco nigdy nie przestało się zmieniać. W latach 80. Pata Negra połączyła je z bluesem, a w latach 90. Ketama zbliżyła je do popu i rytmów latynoskich, nie tracąc quejío, tego lamentu tak typowego dla śpiewu flamenco.

Gracias a estas mezclas, un género muy tradicional llegó a un público joven y urbano que antes lo veía como cosa de sus abuelos.

Dzięki tym połączeniom bardzo tradycyjny gatunek dotarł do młodej, miejskiej publiczności, która wcześniej uważała go za muzykę dziadków.

Hoy la música española suena fuera de España más que nunca. Con el streaming, una canción grabada en Madrid o Barcelona puede llegar en pocos días a México, Japón o Alemania.

Dziś muzyki hiszpańskiej słucha się poza Hiszpanią bardziej niż kiedykolwiek. Dzięki streamingowi piosenka nagrana w Madrycie czy Barcelonie może w kilka dni dotrzeć do Meksyku, Japonii albo Niemiec.

C. Tangana es un buen ejemplo. En su disco 'El Madrileño' (2021) mezcló rumba, flamenco y ritmos latinoamericanos con pop actual, y demostró que los sonidos de siempre también pueden estar de moda.

C. Tangana jest dobrym przykładem. Na albumie 'El Madrileño' (2021) połączył rumbę, flamenco i rytmy latynoamerykańskie ze współczesnym popem i pokazał, że dawne brzmienia też mogą być modne.

Los instrumentos acústicos dejaron paso a los sintetizadores y, después, a los ordenadores. Aun así, en España se sigue admirando a los grandes guitarristas, y Paco de Lucía, autor de 'Entre dos aguas' (1973), es todavía un modelo para muchos músicos.

Instrumenty akustyczne ustąpiły miejsca syntezatorom, a potem komputerom. Mimo to w Hiszpanii wciąż podziwia się wielkich gitarzystów, a Paco de Lucía, autor 'Entre dos aguas' (1973), nadal jest wzorem dla wielu muzyków.

Muchos productores actuales usan samples, es decir, fragmentos de viejas grabaciones de flamenco o de canciones populares, para dar un toque más cálido a sus bases de trap o reguetón.

Wielu dzisiejszych producentów używa sampli, czyli fragmentów starych nagrań flamenco lub pieśni ludowych, by nadać swoim bitom trapowym czy reggaetonowym cieplejsze brzmienie.

España es hoy un país de festivales. En Barcelona se celebran el Sónar, dedicado a la música electrónica desde 1994, y el Primavera Sound, que nació en 2001.

Hiszpania jest dziś krajem festiwali. W Barcelonie odbywają się Sónar, poświęcony muzyce elektronicznej od 1994 roku, oraz Primavera Sound, który narodził się w 2001 roku.

En sus carteles aparecen grupos de indie pop junto a cantaores de flamenco y estrellas de la música urbana, y así el pasado y el futuro de la música española comparten escenario.

W ich programach zespoły indie popowe występują obok śpiewaków flamenco i gwiazd muzyki miejskiej, więc przeszłość i przyszłość hiszpańskiej muzyki dzielą tę samą scenę.

De las jotas del campo a Rosalía, la música española ha cambiado de instrumentos, de público y de forma de grabar, pero ha guardado mucho de lo antiguo: el cante, la guitarra y las palmas siguen apareciendo en las canciones más nuevas.

Od wiejskich jot po Rosalíę hiszpańska muzyka zmieniła instrumenty, publiczność i sposób nagrywania, ale zachowała wiele z dawnych czasów: śpiew flamenco, gitara i klaskanie wciąż pojawiają się w najnowszych piosenkach.

Para quien aprende español, estas canciones son también una buena manera de oír el idioma de la calle, con sus giros y expresiones, y de conocer mejor la historia reciente de España.

Dla osób uczących się hiszpańskiego te piosenki są też dobrym sposobem, by usłyszeć język ulicy z jego zwrotami i wyrażeniami oraz lepiej poznać najnowszą historię Hiszpanii.