La vie en France au Moyen Âge

La France médiévale couvre environ mille ans, de la chute de l'Empire romain d'Occident, en 476, à la fin du XVe siècle. On l'a longtemps imaginée comme un « âge obscur », mais cette image est trompeuse. C'est à cette époque que naissent le royaume de France et la langue française, que s'élèvent les cathédrales gothiques, que l'on écrit les premiers romans de chevalerie et que s'ouvrent les premières universités.

Orta Çağ Fransası, 476'da Batı Roma İmparatorluğu'nun yıkılışından 15. yüzyılın sonuna kadar yaklaşık bin yılı kapsar. Bu dönem uzun süre "karanlık çağ" olarak düşünüldü, ama bu yanıltıcı bir imgedir. Fransa Krallığı ve Fransızca bu dönemde doğdu, gotik katedraller bu dönemde yükseldi, ilk şövalye romanları yazıldı ve ilk üniversiteler açıldı.

La vie quotidienne de ces hommes et de ces femmes était pourtant très éloignée de la nôtre. Chacun appartenait à un groupe de la société dont il sortait rarement. L'Église encadrait la vie de la naissance à la mort, et une mauvaise récolte ou une épidémie pouvait emporter une partie du village. Les pages qui suivent décrivent ce monde, des champs aux châteaux et des ateliers aux monastères.

Yine de o dönemin kadın ve erkeklerinin gündelik hayatı bizimkinden çok farklıydı. Herkes toplumda belli bir gruba aitti ve o gruptan nadiren çıkardı. Kilise insanın hayatını doğumdan ölüme kadar çerçeveliyordu; kötü bir hasat ya da bir salgın köyün bir kısmını alıp götürebiliyordu. İzleyen sayfalar tarlalardan şatolara, atölyelerden manastırlara kadar bu dünyayı anlatıyor.

Au Moyen Âge, les clercs décrivent la société comme divisée en trois ordres : ceux qui prient (le clergé), ceux qui combattent (la noblesse) et ceux qui travaillent (tous les autres). Vers 1030, l'évêque Adalbéron de Laon présente ce partage comme voulu par Dieu, et donc impossible à changer.

Orta Çağ'da din adamları toplumu üç zümreye ayrılmış olarak tarif ederdi: dua edenler (ruhban sınıfı), savaşanlar (soylular) ve çalışanlar (geri kalan herkes). 1030 civarında Laon piskoposu Adalbero bu ayrımı Tanrı'nın istediği, dolayısıyla değiştirilemez bir düzen olarak sundu.

Le clergé occupe le premier rang. Beaucoup d'évêques et d'abbés sont issus de familles nobles. L'Église possède d'immenses terres et prélève la dîme, environ un dixième des récoltes. Elle tient aussi les écoles, accueille les pauvres et soigne les malades : pendant des siècles, elle est presque la seule à le faire.

Ruhban sınıfı ilk sırada yer alıyordu. Piskoposların ve başrahiplerin çoğu soylu ailelerden geliyordu. Kilise uçsuz bucaksız topraklara sahipti ve hasadın yaklaşık onda biri olan ondalık vergiyi topluyordu. Ayrıca okulları yönetiyor, yoksulları barındırıyor ve hastalara bakıyordu: Yüzyıllar boyunca bunu yapan neredeyse tek kurum oydu.

La noblesse, deuxième ordre, détient le pouvoir militaire et politique. Du simple chevalier au puissant duc, chaque seigneur tient sa terre, le fief, d'un seigneur plus important, en échange de son aide à la guerre. C'est la vassalité : lors de la cérémonie de l'hommage, le vassal s'agenouille, place ses mains dans celles de son seigneur et lui jure fidélité. En retour, le seigneur lui doit sa protection.

İkinci zümre olan soylular askerî ve siyasi gücü elinde tutuyordu. Sıradan şövalyeden güçlü düke kadar her senyör, toprağını, yani fiefini, savaşta yardım etmesi karşılığında daha büyük bir senyörden alırdı. Buna vasallık denirdi: Biat töreninde vasal diz çöker, ellerini senyörünün ellerinin arasına koyar ve ona sadakat yemini ederdi. Karşılığında senyör de onu korumakla yükümlüydü.

En théorie, le roi de France se trouve au sommet de cette pyramide. En pratique, son pouvoir reste longtemps limité. Vers l'an mil, les premiers Capétiens contrôlent à peine la région située entre Paris et Orléans, alors que les ducs de Normandie, de Bourgogne ou d'Aquitaine gouvernent des territoires plus vastes et plus riches. Il faut attendre Philippe Auguste, au tournant du XIIIe siècle, pour que la monarchie s'impose vraiment dans le royaume.

Teoride bu piramidin tepesinde Fransa kralı vardı. Uygulamada ise kralın gücü uzun süre sınırlı kaldı. 1000 yılı civarında ilk Kapetler, Paris ile Orléans arasındaki bölgeyi ancak denetleyebiliyordu; oysa Normandiya, Burgonya ya da Akitanya dükleri daha geniş ve daha zengin toprakları yönetiyordu. Monarşinin krallıkta gerçekten söz sahibi olması için 1200 civarında Philippe Auguste'ü beklemek gerekti.

Le troisième ordre rassemble l'immense majorité de la population, environ neuf personnes sur dix. Ce sont surtout des paysans, mais aussi des artisans et des marchands. Leur condition varie beaucoup. Les serfs sont attachés à la terre de leur seigneur : ils ne peuvent ni la quitter ni se marier hors du domaine sans son accord. D'autres paysans sont libres et cultivent leurs propres terres ou des terres qu'ils louent. Tous paient de lourdes redevances au seigneur et à l'Église.

Üçüncü zümre nüfusun ezici çoğunluğunu, aşağı yukarı her on kişiden dokuzunu oluşturuyordu. Bunlar çoğunlukla köylülerdi, ama zanaatkârlar ve tüccarlar da bu gruptaydı. Durumları birbirinden çok farklıydı. Serfler senyörlerinin toprağına bağlıydı: Onun izni olmadan ne toprağı terk edebilir ne de malikânenin dışından biriyle evlenebilirlerdi. Diğer köylüler özgürdü ve kendi topraklarını ya da kiraladıkları toprakları işlerdi. Hepsi senyöre ve Kilise'ye ağır vergiler öderdi.

On naît noble ou paysan, et on le reste presque toujours. Il existe pourtant quelques portes de sortie. Un fils de paysan doué peut entrer dans l'Église et devenir prêtre, moine, parfois même évêque : Suger, abbé de Saint-Denis et conseiller de deux rois, était d'origine modeste. En ville, le commerce enrichit certaines familles bourgeoises. Mais dans l'ensemble, c'est la naissance qui décide de la vie.

İnsan soylu ya da köylü doğar ve neredeyse her zaman öyle kalırdı. Yine de birkaç çıkış yolu vardı. Yetenekli bir köylü oğlu Kilise'ye girip rahip, keşiş, hatta bazen piskopos olabilirdi: Saint-Denis başrahibi ve iki kralın danışmanı Suger mütevazı bir aileden geliyordu. Kentlerde ticaret bazı burjuva ailelerini zenginleştiriyordu. Ama genel olarak insanın hayatını doğduğu yer belirliyordu.

Le paysan vit dans une chaumière d'une ou deux pièces. Les murs sont en torchis, un mélange de terre et de paille, le toit est couvert de chaume et le sol est en terre battue. Au milieu brûle le foyer, dont la fumée s'échappe par le toit, car les cheminées restent rares dans les maisons paysannes. Les fenêtres sont minuscules ou absentes pour garder la chaleur, si bien qu'il fait sombre à l'intérieur.

Köylü bir ya da iki odalı bir kulübede yaşardı. Duvarlar toprak ve saman karışımı bir sıvayla kaplı örgüden yapılır, çatı samanla örtülür, zemin ise sıkıştırılmış topraktan olurdu. Ortada ocak yanar, dumanı çatıdan çıkardı, çünkü köylü evlerinde baca hâlâ nadirdi. Pencereler, ısıyı içeride tutmak için çok küçüktü ya da hiç yoktu; bu yüzden içerisi karanlıktı.

Le mobilier se limite au strict nécessaire : une table, quelques tabourets, un coffre pour les rares biens de la famille et des paillasses pour dormir. L'hiver, les animaux (poules, cochon, chèvre) dorment souvent sous le même toit, ce qui réchauffe la maison. On se lave le plus souvent à l'eau froide, dans une bassine, on porte ses vêtements jusqu'à ce qu'ils soient usés, et les puces font partie du quotidien.

Eşyalar en gerekli olanlarla sınırlıydı: bir masa, birkaç tabure, ailenin az sayıdaki eşyası için bir sandık ve uyumak için saman şilteler. Kışın hayvanlar (tavuklar, bir domuz, bir keçi) çoğu zaman aynı çatı altında uyur, bu da evi ısıtırdı. İnsanlar genellikle bir leğende soğuk suyla yıkanır, giysilerini eskiyip yıpranana kadar giyerdi; pireler de gündelik hayatın bir parçasıydı.

La journée commence à l'aube et finit au coucher du soleil, au rythme des saisons. Au printemps, on laboure avec des bœufs et on sème l'orge et l'avoine. En juin, on fauche les prés pour faire le foin qui nourrira les bêtes en hiver. En juillet et en août, les moissons décident du sort de toute l'année. À l'automne viennent les vendanges et les semailles du blé d'hiver. L'hiver laisse un peu de répit : on répare les outils et on coupe du bois.

Gün şafakla başlar, güneşin batışıyla biterdi; her şey mevsimlerin ritmine göre işlerdi. İlkbaharda öküzlerle toprak sürülür, arpa ve yulaf ekilirdi. Haziranda çayırlar biçilerek hayvanları kışın besleyecek ot hazırlanırdı. Temmuz ve ağustostaki tahıl hasadı bütün yılın kaderini belirlerdi. Sonbaharda bağ bozumu ve kışlık buğdayın ekimi gelirdi. Kış biraz soluk aldırırdı: Aletler onarılır, odun kesilirdi.

Les techniques progressent lentement. La charrue à soc de fer, plus lourde que l'araire des Romains, retourne mieux les terres argileuses du nord. L'assolement triennal se répand : chaque année, un tiers des champs reçoit du blé d'hiver, un tiers des céréales de printemps, et le dernier tiers reste en jachère pour se reposer. Le collier d'épaule permet enfin d'atteler les chevaux sans les étouffer.

Teknikler yavaş gelişiyordu. Demir uçlu pulluk, Roma'dan kalma karasabandan daha ağırdı ve kuzeyin killi topraklarını daha iyi devirirdi. Üç tarla sistemi yaygınlaştı: Her yıl tarlaların üçte birine kışlık buğday, üçte birine yazlık tahıl ekilir, kalan üçte bir ise dinlenmesi için nadasa bırakılırdı. Omuz hamudu sayesinde atlar nihayet boğulmadan koşulabildi.

Les rendements restent pourtant faibles : pour un grain semé, on en récolte environ quatre, alors qu'aujourd'hui on en récolte plusieurs dizaines. Une sécheresse, des pluies trop abondantes ou des sauterelles suffisent à provoquer la disette. La grande famine de 1315-1317, causée par plusieurs étés très pluvieux, fait des millions de morts dans le nord de l'Europe.

Yine de verim düşük kalıyordu: Ekilen her tane için yaklaşık dört tane hasat ediliyordu, bugün ise birkaç düzine. Bir kuraklık, aşırı yağmur ya da çekirgeler kıtlığa yol açmaya yeterdi. Art arda gelen çok yağmurlu yazların neden olduğu 1315-1317 Büyük Kıtlığı, Kuzey Avrupa'da milyonlarca insanın ölümüne yol açtı.

Le paysan doit aussi beaucoup à son seigneur. Par la corvée, il travaille gratuitement sur les terres du seigneur quelques jours par an, parfois davantage. Il paie le cens, une redevance annuelle en argent ou en nature. Pour moudre son grain, cuire son pain ou presser son raisin, il doit utiliser, contre paiement, le moulin, le four et le pressoir du seigneur : ce sont les banalités. S'y ajoutent la taille, un impôt direct, et la dîme de l'Église. Il ne reste souvent pas grand-chose pour nourrir la famille.

Köylünün senyörüne karşı da pek çok yükümlülüğü vardı. Angarya yüzünden yılda birkaç gün, bazen daha fazla, senyörün topraklarında karşılıksız çalışırdı. Para ya da ayni olarak ödenen yıllık bir vergi olan cens'i öderdi. Tahılını öğütmek, ekmeğini pişirmek ya da üzümünü sıkmak için senyörün değirmenini, fırınını ve cenderesini parasını ödeyerek kullanmak zorundaydı: Bunlara banalité denirdi. Bunlara dolaysız bir vergi olan taille ile Kilise'nin ondalığı eklenirdi. Ailesini doyurmak için çoğu zaman pek bir şey kalmazdı.

Ce que l'on mange dépend avant tout de son rang. Le paysan vit de pain de seigle, d'orge ou de méteil, un mélange de blé et de seigle. Le pain peut lui fournir jusqu'aux quatre cinquièmes de ses calories. Il mange aussi des bouillies, du gruau d'avoine et les légumes du potager : choux, fèves, pois, oignons, poireaux, navets. Dans les bois, on cueille des noisettes, des mûres et des champignons.

Ne yenildiği her şeyden önce toplumsal konuma bağlıydı. Köylü çavdar, arpa ya da buğdayla çavdarın karışımından yapılan ekmekle beslenirdi. Ekmek aldığı kalorinin beşte dördüne kadarını karşılayabilirdi. Ayrıca lapa, yulaf çorbası ve bahçeden sebze yerdi: lahana, bakla, bezelye, soğan, pırasa ve şalgam. Ormanlarda fındık, böğürtlen ve mantar toplanırdı.

La viande est rare chez les paysans. Le cochon, tué en général une fois par an au début de l'hiver, en fournit l'essentiel : on le sale ou on le fume pour le conserver pendant des mois. Volailles, œufs et fromage améliorent parfois l'ordinaire. Les jours maigres, où l'Église interdit la viande, on mange du poisson, souvent salé ou séché, comme le hareng. Avec le Carême et les vendredis, ces jours maigres peuvent atteindre cent cinquante par an.

Köylüler için et nadir bulunurdu. Genellikle kış başında yılda bir kez kesilen domuz, etin büyük kısmını sağlardı: Aylarca saklamak için tuzlanır ya da tütsülenirdi. Kümes hayvanları, yumurta ve peynir bazen gündelik yemeği zenginleştirirdi. Kilise'nin eti yasakladığı perhiz günlerinde balık, çoğu zaman da ringa gibi tuzlanmış ya da kurutulmuş balık yenirdi. Büyük Perhiz ve cumalarla birlikte bu günler yılda yüz elliyi bulabiliyordu.

Dans le nord, on boit de la cervoise, une bière légère à base d'orge ou d'avoine, sans houblon. Le vin est un luxe dans les régions où l'on ne cultive pas la vigne. Contrairement à une idée reçue, on boit aussi de l'eau, tirée du puits ou de la source. La nourriture des pauvres manque souvent de viande et de vitamines, ce qui les rend fragiles face aux maladies. Les squelettes montrent pourtant que les hommes mesuraient en moyenne entre 1,65 m et 1,70 m, à peu près autant que les Français du XIXe siècle.

Kuzeyde arpa ya da yulaftan yapılan, şerbetçiotu kullanılmayan hafif bir bira olan cervoise içilirdi. Bağcılık yapılmayan bölgelerde şarap bir lükstü. Yaygın inanışın aksine, kuyudan ya da kaynaktan alınan su da içiliyordu. Yoksulların yiyeceklerinde çoğu zaman et ve vitamin eksikti, bu da onları hastalıklara karşı savunmasız bırakıyordu. Yine de iskeletler erkeklerin ortalama 1,65 ile 1,70 metre boyunda olduğunu, yani aşağı yukarı 19. yüzyıl Fransızları kadar uzun olduğunu gösteriyor.

À la table des nobles, au contraire, l'abondance est la règle. Lors des banquets, on sert du bœuf, du mouton, du porc, des volailles et toutes sortes de gibier. Les grandes maisons présentent le paon ou le cygne rôti, de nouveau couvert de ses plumes. Les épices venues d'Orient, poivre, cannelle, gingembre et safran, coûtent une fortune : en mettre beaucoup dans les plats montre la richesse du seigneur.

Soyluların sofrasında ise bolluk kuraldı. Ziyafetlerde sığır, koyun, domuz, kümes hayvanları ve her türlü av eti sunulurdu. Büyük haneler kızarmış tavus kuşu ya da kuğuyu yeniden tüyleriyle süsleyerek sofraya getirirdi. Karabiber, tarçın, zencefil ve safran gibi Doğu'dan gelen baharatlar bir servet değerindeydi: Yemeklere bol baharat koymak senyörün zenginliğini gösterirdi.

Les élites aiment les saveurs aigres-douces et mélangent volontiers le sucré et le salé. Les viandes sont servies avec des sauces épaisses à base de pain, de vin, de vinaigre et d'épices, comme la cameline, à la cannelle. Les pâtés en croûte sont très appréciés. Au dessert viennent des fruits frais ou confits, des flans et des gâteaux au miel. On boit beaucoup de vin, souvent coupé d'eau, ou de l'hypocras, un vin sucré et parfumé aux épices.

Seçkinler ekşi-tatlı tatları sever, tatlıyla tuzluyu seve seve karıştırırdı. Etler ekmek, şarap, sirke ve baharatla yapılan, tarçınlı cameline gibi koyu soslarla sunulurdu. Hamur içinde pişirilen etli börekler çok beğenilirdi. Tatlı olarak taze ya da şekerlenmiş meyveler, muhallebili tartlar ve ballı kekler yenirdi. Bol şarap içilir, şarap çoğu zaman suyla karıştırılırdı; bir de baharatlarla tatlandırılmış şekerli bir şarap olan hipokras içilirdi.

La France médiévale reste un pays de campagnes, mais à partir du XIe siècle les villes grandissent vite. Le commerce reprend, la population augmente, d'anciennes cités romaines se repeuplent et des villes nouvelles sont fondées. Au début du XIVe siècle, Paris compte environ deux cent mille habitants : c'est de loin la plus grande ville du royaume, et l'une des plus grandes d'Europe.

Orta Çağ Fransası bir kırsal ülke olarak kaldı, ama 11. yüzyıldan itibaren kentler hızla büyüdü. Ticaret canlandı, nüfus arttı, eski Roma kentleri yeniden doldu ve yeni kentler kuruldu. 14. yüzyılın başında Paris'in yaklaşık iki yüz bin nüfusu vardı: Krallığın açık ara en büyük, Avrupa'nın da en büyük kentlerinden biriydi.

La ville est entourée de remparts qui la protègent des pillards. Comme la place manque à l'intérieur des murs, on construit en hauteur : les maisons à colombages montent sur trois ou quatre étages, et chaque étage avance un peu au-dessus de la rue. En haut, les façades se touchent presque, et les ruelles, larges de quelques mètres, restent dans l'ombre une bonne partie de la journée.

Kent, onu yağmacılardan koruyan surlarla çevriliydi. Surların içinde yer dar olduğundan yukarıya doğru inşa edilirdi: Ahşap iskeletli evler üç dört kat yükselir, her kat sokağın üzerine biraz daha taşardı. Yukarıda cepheler neredeyse birbirine değer, yalnızca birkaç metre genişliğindeki dar sokaklar günün büyük bölümünde gölgede kalırdı.

L'hygiène laisse à désirer. On jette les ordures et le contenu des pots de chambre dans la rue, où un ruisseau central emporte les saletés. Des cochons errent partout et mangent les déchets : en 1131, le fils aîné du roi Louis VI meurt à Paris après une chute de cheval provoquée par un cochon. Sans égouts ni eau courante, les épidémies se propagent vite. Et comme les maisons en bois sont serrées les unes contre les autres, un incendie peut détruire tout un quartier.

Hijyen koşulları kötüydü. Çöpler ve lazımlıkların içindekiler sokağa atılır, sokağın ortasındaki bir ark pislikleri sürükleyip götürürdü. Her yerde artıkları yiyen domuzlar dolaşırdı: 1131'de Kral VI. Louis'nin büyük oğlu, Paris'te bir domuzun yol açtığı bir attan düşme kazasında öldü. Kanalizasyon ve akan su olmadığı için salgınlar hızla yayılırdı. Ahşap evler birbirine bitişik olduğundan, bir yangın bütün bir mahalleyi yok edebilirdi.

La ville offre pourtant des possibilités que la campagne ne connaît pas. Les artisans d'un même métier se regroupent en corporations : boulangers, bouchers, tanneurs, tisserands, orfèvres, forgerons. Vers 1268, le prévôt de Paris Étienne Boileau en recense une centaine dans son Livre des métiers. Chaque corporation fixe les règles de l'apprentissage, la qualité des produits et souvent les prix, et protège ses membres de la concurrence.

Yine de kent, kırsalda olmayan fırsatlar sunuyordu. Aynı mesleği yapan zanaatkârlar loncalarda birleşirdi: fırıncılar, kasaplar, sepiciler, dokumacılar, kuyumcular, demirciler. 1268 civarında Paris prevosu Étienne Boileau, Meslekler Kitabı'nda bunlardan yüz kadarını kaydetti. Her lonca çıraklığın kurallarını, ürünlerin kalitesini ve çoğu zaman fiyatları belirler, üyelerini rekabete karşı korurdu.

Un garçon entre en apprentissage vers douze ou quatorze ans. Il vit chez son maître pendant plusieurs années et apprend le métier, nourri et logé, mais sans salaire. Il devient ensuite compagnon, c'est-à-dire ouvrier qualifié et payé. Pour devenir maître et ouvrir sa propre boutique, il doit réaliser un « chef-d'œuvre » qui prouve son savoir-faire et payer des droits élevés à la corporation. Le système garantit la qualité du travail, mais il freine les nouveautés et ferme souvent la porte aux nouveaux venus.

Bir oğlan on iki ya da on dört yaşlarında çıraklığa başlardı. Birkaç yıl ustasının yanında yaşar, maaş almadan, yeme içme ve barınma karşılığında mesleği öğrenirdi. Ardından kalfa, yani ücret alan nitelikli bir işçi olurdu. Usta olup kendi dükkânını açmak için becerisini kanıtlayan bir "ustalık eseri" yapması ve loncaya yüksek harçlar ödemesi gerekirdi. Bu sistem işin kalitesini güvence altına alıyordu, ama yenilikleri frenliyor ve çoğu zaman dışarıdan gelenlere kapıyı kapatıyordu.

Les marchés et les foires font vivre la ville. Chaque semaine, le marché fournit les produits de la région. Aux XIIe et XIIIe siècles, les foires de Champagne, à Troyes, Provins, Lagny et Bar-sur-Aube, attirent des marchands de toute l'Europe. On y échange des draps de Flandre, des épices d'Orient, des fourrures venues de l'Est et des vins français. Les banquiers italiens y prêtent de l'argent et utilisent la lettre de change, qui évite de transporter des pièces sur des routes peu sûres.

Pazarlar ve panayırlar kente hayat verirdi. Her hafta kurulan pazar çevrenin ürünlerini sağlardı. 12. ve 13. yüzyıllarda Troyes, Provins, Lagny ve Bar-sur-Aube'da kurulan Champagne panayırları bütün Avrupa'dan tüccarları çekiyordu. Burada Flaman kumaşları, Doğu baharatları, Doğu Avrupa'dan gelen kürkler ve Fransız şarapları alınıp satılırdı. İtalyan bankerler burada borç para verir ve poliçe kullanırdı; böylece güvenli olmayan yollarda madenî para taşımaya gerek kalmazdı.

Peu à peu, les villes s'organisent. Beaucoup obtiennent du seigneur ou du roi une charte de commune, qui leur donne le droit de s'administrer elles-mêmes. Les riches bourgeois choisissent des échevins au nord ou des consuls au sud, qui dirigent la ville, rendent la justice et lèvent les impôts. Ce mouvement communal, très fort dans le nord du royaume, profite surtout aux plus aisés, mais il affaiblit le pouvoir des seigneurs.

Kentler zamanla örgütlendi. Birçoğu senyörden ya da kraldan, kendini yönetme hakkı tanıyan bir komün beratı aldı. Zengin burjuvalar kuzeyde échevin, güneyde konsül denilen yöneticileri seçer; bunlar kenti yönetir, yargı işlerine bakar ve vergi toplardı. Krallığın kuzeyinde çok güçlü olan bu komün hareketi en çok varlıklılara yaradı, ama senyörlerin gücünü zayıflattı.

L'Église catholique est présente partout. La religion n'est pas une affaire privée : elle organise la vie de toute la communauté. Presque tous les habitants du royaume sont chrétiens, et l'hérésie est durement réprimée, comme le montre la croisade contre les cathares du Midi, lancée en 1209. Le calendrier suit les fêtes religieuses : le dimanche et les jours de fête, on ne travaille pas et on va à la messe, et pendant le Carême, on jeûne.

Katolik Kilisesi her yerdeydi. Din özel bir mesele değildi: Bütün topluluğun hayatını düzenliyordu. Krallığın sakinlerinin neredeyse tamamı Hristiyandı ve sapkınlık sert biçimde bastırılırdı; 1209'da Güney Fransa'daki Katarlara karşı başlatılan haçlı seferi bunun bir örneğidir. Takvim dinî bayramlara göre işlerdi: Pazar günleri ve bayramlarda çalışılmaz, ayine gidilirdi; Büyük Perhiz boyunca oruç tutulurdu.

Le village vit autour de son église. Le clocher se voit de loin, et les cloches rythment la journée : elles appellent à la prière, annoncent les naissances et les décès, sonnent l'alarme en cas d'incendie. Souvent seul bâtiment en pierre du village, l'église sert aussi de lieu de réunion, de refuge en cas de danger, parfois de grenier. Le curé y tient une place centrale.

Köy hayatı kilisesinin etrafında dönerdi. Çan kulesi uzaktan görünür, çanlar günün ritmini belirlerdi: Duaya çağırır, doğumları ve ölümleri duyurur, yangında tehlike çanı çalardı. Çoğu zaman köyün tek taş yapısı olan kilise aynı zamanda toplantı yeri, tehlike anında sığınak, bazen de tahıl ambarı olarak kullanılırdı. Köy papazı bu hayatın merkezinde yer alırdı.

Les sacrements accompagnent le chrétien toute sa vie. Le baptême, donné quelques jours après la naissance, le fait entrer dans la communauté et lui ouvre, croit-on, le chemin du salut. Viennent ensuite la confirmation, le mariage et, à l'approche de la mort, l'extrême-onction. Depuis 1215, chaque fidèle doit se confesser et communier au moins une fois par an, à Pâques. En contrôlant ces sacrements, le clergé exerce un grand pouvoir sur la population.

Kutsal sırlar Hristiyana hayatı boyunca eşlik ederdi. Doğumdan birkaç gün sonra yapılan vaftiz, çocuğu topluluğa katar ve inanışa göre ona kurtuluşun yolunu açardı. Ardından konfirmasyon, evlilik ve ölüm yaklaştığında son yağlama gelirdi. 1215'ten itibaren her mümin yılda en az bir kez, Paskalya'da, günah çıkarmak ve komünyon almak zorundaydı. Bu kutsal sırları denetleyen ruhban sınıfı halk üzerinde büyük bir güce sahipti.

Les monastères sont à la fois des centres religieux, économiques et culturels. Les moines bénédictins, puis cisterciens, partagent leur vie entre la prière et le travail. Ils défrichent des forêts, améliorent l'agriculture, copient les manuscrits anciens et soignent les malades. L'abbaye de Cluny, fondée en 910, dirige bientôt des centaines de monastères dans toute l'Europe. Celle de Cîteaux, fondée en 1098, donne son nom à l'ordre cistercien.

Manastırlar aynı anda hem dinî hem ekonomik hem de kültürel merkezlerdi. Benediktin, daha sonra da Sistersiyen keşişler hayatlarını dua ile çalışma arasında paylaştırırdı. Ormanları temizleyip tarla açar, tarımı geliştirir, eski el yazmalarını kopyalar ve hastalara bakarlardı. 910'da kurulan Cluny Manastırı kısa sürede bütün Avrupa'daki yüzlerce manastırın başına geçti. 1098'de kurulan Cîteaux Manastırı ise adını Sistersiyen tarikatına verdi.

Pendant des siècles, le clergé garde presque le monopole de l'écrit. On distingue le clergé régulier, les moines qui suivent une règle, et le clergé séculier, les prêtres qui vivent parmi les fidèles. Les écoles des monastères et des cathédrales sont longtemps les seules. Vers 1200 naît l'université de Paris, où l'on étudie la théologie, le droit, la médecine et les arts libéraux. Elle forme les élites du royaume et attire des étudiants de toute l'Europe.

Yüzyıllar boyunca yazı neredeyse tamamen ruhban sınıfının tekelindeydi. Bir kurala göre yaşayan keşişlerden oluşan tarikat ruhbanları ile müminlerin arasında yaşayan rahiplerden oluşan dünyevi ruhbanlar birbirinden ayrılırdı. Uzun süre tek okullar manastır ve katedral okullarıydı. 1200 civarında teoloji, hukuk, tıp ve özgür sanatların okutulduğu Paris Üniversitesi doğdu. Krallığın seçkinlerini yetiştiriyor ve bütün Avrupa'dan öğrenci çekiyordu.

La foi médiévale est intense et très concrète. On vénère les reliques des saints, censées guérir les malades. Des milliers de pèlerins partent pour Saint-Jacques-de-Compostelle, Rome ou Jérusalem, pour obtenir le pardon de leurs péchés ou accomplir un vœu. Les cathédrales gothiques, comme Notre-Dame de Paris, commencée en 1163, ou celle de Chartres, reconstruite après l'incendie de 1194, montrent la ferveur des fidèles et la puissance de l'Église.

Orta Çağ inancı yoğun ve çok somuttu. Hastaları iyileştirdiğine inanılan azizlerin kutsal emanetlerine saygı gösterilirdi. Binlerce hacı, günahlarının bağışlanması ya da bir adağı yerine getirmek için Santiago de Compostela'ya, Roma'ya ya da Kudüs'e yola çıkardı. 1163'te yapımına başlanan Paris Notre-Dame Katedrali ya da 1194 yangınından sonra yeniden inşa edilen Chartres Katedrali gibi gotik katedraller, müminlerin coşkusunu ve Kilise'nin gücünü gösterir.

Cette foi se mêle aussi à des croyances plus anciennes. Beaucoup de gens croient à la magie, à la sorcellerie et aux présages. Chaque saint a sa spécialité : on prie saint Antoine contre le « feu de saint Antoine », une intoxication due à un champignon du seigle, et sainte Apolline contre le mal de dents. Le clergé tolère une partie de ces pratiques et en condamne d'autres comme des superstitions.

Bu inanç daha eski inanışlarla da karışıyordu. Pek çok insan büyüye, cadılığa ve kehanetlere inanırdı. Her azizin bir uzmanlık alanı vardı: Çavdardaki bir mantarın yol açtığı bir zehirlenme olan "Aziz Antonius ateşi"ne karşı Aziz Antonius'a, diş ağrısına karşı Azize Apollonia'ya dua edilirdi. Ruhban sınıfı bu uygulamaların bir kısmına göz yumar, bazılarını ise batıl inanç olarak kınardı.

Le noble est d'abord un guerrier. Vers sept ans, le jeune garçon quitte sa famille pour devenir page chez un seigneur plus puissant. Il y apprend les bonnes manières, l'équitation, la chasse et le maniement des armes. Vers quatorze ans, il devient écuyer : il sert un chevalier, s'occupe de ses chevaux et de ses armes, et l'accompagne au tournoi comme à la guerre.

Soylu her şeyden önce bir savaşçıydı. Yedi yaşlarında erkek çocuk ailesinden ayrılır ve daha güçlü bir senyörün yanında uşak olurdu. Orada görgü kurallarını, binicilik, avcılık ve silah kullanmayı öğrenirdi. On dört yaşlarında silahtar olurdu: Bir şövalyeye hizmet eder, onun atlarına ve silahlarına bakar, ona hem turnuvada hem de savaşta eşlik ederdi.

L'adoubement, qui fait de l'écuyer un chevalier, a souvent lieu vers vingt ans. La veille, le jeune homme passe parfois la nuit à prier dans une église. Le lendemain, il reçoit ses armes : l'épée, l'écu et la lance. Un chevalier plus âgé, souvent son parrain, lui donne la colée, un coup de la main sur la nuque ou, plus tard, du plat de l'épée sur l'épaule. Le nouveau chevalier promet de défendre l'Église et de protéger les faibles.

Silahtarı şövalyeye dönüştüren şövalyelik töreni çoğu zaman yirmi yaş civarında yapılırdı. Genç adam bazen önceki geceyi bir kilisede dua ederek geçirirdi. Ertesi gün silahlarını alırdı: kılıç, kalkan ve mızrak. Daha yaşlı bir şövalye, çoğu zaman da vaftiz babası, ona colée denilen darbeyi vururdu: önceleri eliyle enseye, sonraları kılıcın yassı yüzüyle omza. Yeni şövalye Kilise'yi savunacağına ve zayıfları koruyacağına söz verirdi.

Entre le XIe et le XIIIe siècle se forme peu à peu un code de la chevalerie, qui cherche à limiter la violence des guerriers. Le chevalier idéal est courageux, loyal, généreux et courtois. Il doit épargner les femmes, les enfants, les clercs et les paysans sans armes. La réalité est souvent bien différente : les chevaliers pillent et massacrent volontiers. Cet idéal marque pourtant durablement la culture européenne.

11. ve 13. yüzyıllar arasında, savaşçıların şiddetini sınırlamaya çalışan bir şövalyelik kuralları bütünü yavaş yavaş oluştu. İdeal şövalye cesur, sadık, cömert ve nazikti. Kadınlara, çocuklara, din adamlarına ve silahsız köylülere dokunmaması gerekirdi. Gerçek çoğu zaman bambaşkaydı: Şövalyeler hiç çekinmeden yağmalar ve katliam yapardı. Yine de bu ideal Avrupa kültüründe kalıcı bir iz bıraktı.

Le tournoi est au centre de la vie noble. Ces combats d'entraînement permettent aux chevaliers de montrer leur valeur et de gagner gloire et argent, car le vaincu doit souvent racheter son cheval et ses armes. Au début, ce sont de véritables batailles entre deux camps, très dangereuses. Peu à peu, elles laissent place à la joute, un duel à la lance mieux encadré. L'Église interdit les tournois dès 1130, sans succès : ils restent très populaires jusqu'à la fin du Moyen Âge.

Turnuva soylu hayatının merkezindeydi. Bu antrenman dövüşleri şövalyelere cesaretlerini gösterme, şan ve para kazanma fırsatı verirdi, çünkü yenilen şövalye çoğu zaman atını ve zırhını geri satın almak zorunda kalırdı. Başlangıçta bunlar iki taraf arasındaki gerçek ve çok tehlikeli savaşlardı. Yavaş yavaş yerlerini daha iyi kurallara bağlanmış mızraklı düellolar olan mızrak dövüşlerine bıraktılar. Kilise turnuvaları daha 1130'da yasakladı, ama başarılı olamadı: Turnuvalar Orta Çağ'ın sonuna kadar son derece popüler kaldı.

La chasse est l'autre grande passion des nobles. Elle sert d'entraînement à la guerre autant que de loisir. Chasser le cerf ou le sanglier, ou pratiquer la fauconnerie, demande des chevaux, des chiens et des oiseaux dressés : c'est un plaisir de riches. Les forêts seigneuriales sont bien gardées et le braconnage est sévèrement puni. La chasse fournit du gibier pour les banquets, mais elle sert surtout à affirmer le rang de la noblesse.

Av, soyluların diğer büyük tutkusuydu. Hem savaş için bir antrenman hem de bir eğlenceydi. Geyik ya da yaban domuzu avlamak veya şahincilik yapmak at, köpek ve eğitilmiş kuşlar gerektirirdi: Bu, zenginlere özgü bir zevkti. Senyörlerin ormanları sıkı korunur, kaçak avcılık ağır biçimde cezalandırılırdı. Av ziyafetler için av eti sağlardı, ama asıl işlevi soyluların konumunu göstermekti.

Le château fort est le symbole du pouvoir seigneurial. À partir de la fin du Xe siècle, et surtout aux XIe et XIIe siècles, la pierre remplace peu à peu le bois des premiers châteaux, construits sur des buttes de terre, les mottes. Le donjon massif, les murailles épaisses, les fossés et la herse doivent permettre de tenir un siège. À l'intérieur, la grande salle accueille les banquets et les réceptions. Les chambres de la famille restent froides et peu confortables, malgré les tapisseries accrochées aux murs.

Şato senyörün gücünün simgesiydi. 10. yüzyılın sonundan itibaren, özellikle de 11. ve 12. yüzyıllarda, taş yavaş yavaş motte denilen toprak tepeler üzerine kurulan ilk şatoların ahşabının yerini aldı. Masif ana kule, kalın surlar, hendekler ve sürgülü demir kapı bir kuşatmaya dayanmak içindi. İçeride büyük salon ziyafetlere ve kabullere ayrılmıştı. Ailenin odaları, duvarlara asılan duvar halılarına rağmen soğuk ve rahatsız kalırdı.

Le château est à la fois une forteresse, un centre administratif et une maison. Le seigneur y rend la justice, y perçoit les redevances et y reçoit ses vassaux. Une garnison assure la défense. De nombreux domestiques, cuisiniers, valets, palefreniers et fauconniers, font tourner la maison. Quand le seigneur part à la guerre, c'est souvent son épouse qui gère le domaine, et il arrive qu'elle dirige elle-même la défense du château.

Şato aynı anda bir kale, bir yönetim merkezi ve bir evdi. Senyör burada yargıçlık yapar, vergileri toplar ve vasallarını kabul ederdi. Bir garnizon savunmayı sağlardı. Aşçılar, uşaklar, seyisler ve şahinciler gibi çok sayıda hizmetkâr evi çekip çevirirdi. Senyör savaşa gittiğinde malikâneyi çoğu zaman karısı yönetir, bazen şatonun savunmasını bizzat o üstlenirdi.

La femme médiévale vit sous l'autorité d'un homme : son père dans l'enfance, puis son mari. Le droit limite fortement ses possibilités. Elle peut hériter et posséder des terres, mais c'est en général son mari qui les gère. Elle ne peut pas exercer de charge publique, et sa parole pèse moins que celle d'un homme devant un tribunal. Devenue veuve, elle retrouve souvent une plus grande liberté et gère elle-même ses biens.

Orta Çağ kadını bir erkeğin otoritesi altında yaşardı: çocukluğunda babasının, sonra kocasının. Hukuk kadının olanaklarını büyük ölçüde sınırlıyordu. Kadın toprak miras alabilir ve toprak sahibi olabilirdi, ama bu toprakları genellikle kocası yönetirdi. Kamu görevinde bulunamazdı ve mahkemede onun sözü bir erkeğinkinden daha az ağırlık taşırdı. Dul kaldığında ise çoğu zaman daha fazla özgürlük kazanır ve mallarını kendisi yönetirdi.

Le mariage est arrangé par les familles, pour des questions de terres et d'alliances. Chez les nobles, les filles sont souvent mariées jeunes, parfois dès douze ans, l'âge minimum fixé par l'Église, à des hommes plus âgés choisis par leur père. La dot qu'elles apportent est gérée par le mari. Une épouse doit donner des enfants, tenir la maison et obéir. L'Église prêche la soumission de la femme, mais elle exige aussi le consentement des deux époux et condamne l'adultère, celui du mari comme celui de la femme.

Evlilikleri aileler toprak ve ittifak hesaplarıyla ayarlardı. Soylular arasında kızlar çoğu zaman çok genç, bazen Kilise'nin belirlediği en düşük yaş olan on iki yaşında, babalarının seçtiği daha yaşlı erkeklerle evlendirilirdi. Getirdikleri çeyizi koca yönetirdi. Bir eşten çocuk doğurması, evi çekip çevirmesi ve itaat etmesi beklenirdi. Kilise kadının boyun eğmesini öğütlüyordu, ama aynı zamanda iki eşin de rızasını şart koşuyor ve zinayı, ister kocadan ister kadından gelsin, kınıyordu.

Les grossesses se suivent, souvent tous les deux ans. Chaque accouchement est un danger, et beaucoup de femmes meurent en couches. Une femme peut avoir une dizaine d'enfants, mais une partie d'entre eux meurt avant l'âge adulte. L'allaitement dure en général environ deux ans, ce qui espace un peu les naissances.

Hamilelikler birbirini izlerdi, çoğu zaman iki yılda bir. Her doğum bir tehlikeydi ve pek çok kadın doğum sırasında ölürdü. Bir kadın on kadar çocuk doğurabilirdi, ama bunların bir kısmı yetişkinliğe ulaşmadan ölürdü. Emzirme genellikle yaklaşık iki yıl sürerdi, bu da doğumların arasını biraz açardı.

Ce tableau sombre doit pourtant être nuancé, surtout pour les femmes des milieux les plus élevés. Reines et grandes dames participent au gouvernement, administrent des domaines, protègent les artistes et les écrivains. Aliénor d'Aquitaine fut reine de France, puis reine d'Angleterre. Blanche de Castille gouverna le royaume comme régente pendant l'enfance de son fils Louis IX, puis pendant sa croisade.

Yine de bu karanlık tablo, özellikle en üst tabakadan kadınlar için, biraz yumuşatılmalıdır. Kraliçeler ve büyük hanımlar yönetime katılır, malikâneler yönetir, sanatçıları ve yazarları himaye ederdi. Akitanyalı Eleanor önce Fransa'nın, sonra İngiltere'nin kraliçesi oldu. Kastilyalı Blanche, oğlu IX. Louis'nin çocukluğunda ve daha sonra onun haçlı seferi sırasında krallığı naibe olarak yönetti.

Les paysannes et les femmes d'artisans travaillent dur aux côtés de leur mari. Elles aident aux champs, filent et tissent la laine, élèvent les enfants et tiennent la maison. Certains métiers leur sont ouverts, comme la fabrication de la bière, la boulangerie ou le petit commerce, et à Paris, certaines corporations de la soie sont entièrement féminines. Les veuves reprennent parfois l'atelier familial et le font prospérer.

Köylü kadınlar ve zanaatkâr eşleri kocalarının yanında çok çalışırdı. Tarlada yardım eder, yün eğirip dokur, çocukları büyütür ve evi çekip çevirirlerdi. Bira yapımı, fırıncılık ya da küçük ticaret gibi bazı meslekler onlara açıktı; Paris'te bazı ipek loncaları yalnızca kadınlardan oluşuyordu. Dul kadınlar bazen aile atölyesini devralıp başarıyla işletirdi.

Pour les filles de la noblesse et de la bourgeoisie, le couvent offre une autre voie que le mariage. Les religieuses échappent à l'autorité directe d'un mari, peuvent recevoir une instruction et se consacrer à la prière et à l'étude. Certaines abbesses dirigent de grandes communautés et administrent de vastes domaines. Au XIIe siècle, Héloïse, connue pour ses lettres à Abélard, devint abbesse du Paraclet, en Champagne, et fut admirée pour sa culture.

Soylu ve burjuva ailelerin kızları için manastır, evliliğe bir alternatifti. Rahibeler bir kocanın doğrudan otoritesinden kurtulur, eğitim alabilir ve kendilerini duaya ve çalışmaya adayabilirdi. Bazı başrahibeler büyük toplulukları yönetir ve geniş malikânelerin idaresini üstlenirdi. 12. yüzyılda Abelard'a yazdığı mektuplarla tanınan Héloïse, Champagne'daki Paraclet Manastırı'nın başrahibesi oldu ve bilgisiyle hayranlık uyandırdı.

Aux XIIe et XIIIe siècles, la littérature courtoise invente un modèle idéal de relations entre hommes et femmes. Dans l'amour courtois, le chevalier sert une dame noble avec une dévotion presque religieuse et accomplit des exploits pour mériter ses faveurs. Ce modèle est loin de la réalité, mais il influence les manières de la noblesse et fait de la dame une figure d'élégance et de culture.

12. ve 13. yüzyıllarda saray edebiyatı, erkeklerle kadınlar arasındaki ilişkiler için ideal bir model yarattı. Saray aşkında şövalye soylu bir hanıma neredeyse dinî bir bağlılıkla hizmet eder ve onun gönlünü kazanmak için kahramanlıklar gösterirdi. Bu model gerçeklikten uzaktı, ama soyluların davranışlarını etkiledi ve hanımı zarafetin ve kültürün simgesi hâline getirdi.

La vie est très fragile. L'espérance de vie à la naissance ne dépasse guère trente ans, surtout parce que beaucoup d'enfants meurent en bas âge : près d'un sur trois n'atteint pas cinq ans. Ceux qui passent ce cap vivent souvent jusqu'à cinquante ou soixante ans. Infections, malnutrition, accidents et accouchements emportent hommes, femmes et enfants. La mort est familière, et on l'accepte comme la volonté de Dieu.

Hayat çok kırılgandı. Doğumda beklenen yaşam süresi ancak otuz yıl kadardı; bunun başlıca nedeni pek çok çocuğun küçük yaşta ölmesiydi: Neredeyse her üç çocuktan biri beş yaşına ulaşamıyordu. Bu eşiği atlatanlar çoğu zaman elli ya da altmış yaşına kadar yaşardı. Enfeksiyonlar, yetersiz beslenme, kazalar ve doğumlar erkekleri, kadınları ve çocukları alıp götürürdü. Ölüm tanıdık bir şeydi ve Tanrı'nın iradesi olarak kabul edilirdi.

La médecine mêle le savoir hérité de l'Antiquité, la religion et les superstitions. Les médecins, peu nombreux et chers, étudient à l'université, par exemple à Montpellier ou à Paris, les écrits d'Hippocrate et de Galien, souvent connus grâce à des traductions de l'arabe. Selon eux, le corps contient quatre humeurs, le sang, le flegme, la bile jaune et la bile noire, et la maladie vient d'un déséquilibre entre elles. Saignées, purges et lavements doivent rétablir cet équilibre.

Tıp, Antik Çağ'dan kalan bilgiyi din ve batıl inançlarla harmanlıyordu. Sayıları az ve ücretleri yüksek olan hekimler, örneğin Montpellier'de ya da Paris'te, üniversitede Hipokrat ile Galenos'un yazılarını, çoğu zaman Arapçadan yapılmış çeviriler aracılığıyla okurdu. Onlara göre bedende dört sıvı bulunurdu, kan, balgam, sarı safra ve kara safra, ve hastalık bunlar arasındaki dengesizlikten kaynaklanırdı. Kan alma, müshil ve lavman bu dengeyi yeniden kurmak içindi.

Les chirurgiens sont vus comme des artisans plutôt que comme des savants. Ils amputent, remettent les fractures en place et arrachent les dents. Sans véritable anesthésie ni antiseptiques, leurs opérations sont douloureuses et dangereuses, et beaucoup de patients meurent d'infection. Les barbiers, eux, rasent, coupent les cheveux et pratiquent aussi des saignées. On reconnaît leur boutique aux bassins de cuivre suspendus devant la porte.

Cerrahlar bilginden çok zanaatkâr olarak görülürdü. Uzuv keser, kırıkları yerine oturtur, diş çekerlerdi. Gerçek bir anestezi ve antiseptik olmadığından ameliyatları acılı ve tehlikeliydi; pek çok hasta enfeksiyondan ölürdü. Berberler tıraş eder, saç keser ve kan da alırdı. Dükkânları, kapılarının önüne asılan bakır leğenlerden tanınırdı.

Les apothicaires préparent des potions, des onguents et des remèdes à base de plantes. Certains sont vraiment efficaces : l'écorce de saule, qui contient de la salicine, proche de l'aspirine, calme la douleur et la fièvre, et le pavot aide à dormir. D'autres relèvent de la pure croyance : la poudre de « corne de licorne », en réalité une dent de narval, la pierre de bézoard ou la thériaque, un mélange de plusieurs dizaines d'ingrédients.

Eczacılar iksirler, merhemler ve bitkisel ilaçlar hazırlardı. Bazıları gerçekten işe yarıyordu: Aspirine yakın bir madde olan salisin içeren söğüt kabuğu ağrıyı ve ateşi dindiriyor, haşhaş da uyumaya yardım ediyordu. Bazıları ise tamamen inanca dayanıyordu: aslında bir deniz gergedanı dişi olan "tek boynuzlu at boynuzu" tozu, panzehir taşı ya da onlarca malzemeden oluşan bir karışım olan teryak.

Les épidémies frappent régulièrement. Les lépreux, craints et rejetés, sont isolés dans des léproseries, à l'écart des villes. La peste noire est la pire catastrophe du Moyen Âge. Arrivée à Marseille par bateau à la fin de 1347, elle gagne tout le royaume en quelques mois. En cinq ans, elle tue entre un tiers et la moitié des Européens. Des villages entiers disparaissent, et la société en sort profondément transformée.

Salgınlar düzenli olarak baş gösterirdi. Korkulan ve dışlanan cüzamlılar kentlerin dışındaki cüzamhanelere kapatılırdı. Kara Ölüm, Orta Çağ'ın en büyük felaketiydi. 1347'nin sonunda bir gemiyle Marsilya'ya ulaşan veba birkaç ay içinde bütün krallığa yayıldı. Beş yıl içinde Avrupalıların üçte biri ile yarısı arasında bir kısmını öldürdü. Bütün köyler yok oldu ve toplum bu felaketten derinden değişmiş olarak çıktı.

Face à une maladie qu'on ne comprend pas, on se tourne vers Dieu. On prie les saints guérisseurs, on part en pèlerinage, on fait dire des messes, on organise des processions pour apaiser la colère divine. Les flagellants, des pénitents qui se fouettent en public, veulent racheter les péchés qui auraient provoqué la peste. On cherche aussi des coupables : les Juifs sont accusés d'empoisonner les puits et massacrés dans plusieurs régions, malgré le pape Clément VI, qui réside alors à Avignon et prend leur défense.

Anlaşılamayan bir hastalık karşısında insanlar Tanrı'ya yöneldi. Şifa veren azizlere dua ediliyor, hacca gidiliyor, ayinler yaptırılıyor, Tanrı'nın öfkesini yatıştırmak için dinî alaylar düzenleniyordu. Kendilerini herkesin önünde kırbaçlayan tövbekârlar olan flagellantlar, vebaya yol açtığına inanılan günahların kefaretini ödemek istiyordu. Suçlu da aranıyordu: Yahudiler kuyuları zehirlemekle suçlandı ve pek çok bölgede katledildi; oysa o sırada Avignon'da oturan Papa VI. Clemens onları savunmuştu.

La vie médiévale n'est pas faite que de travail et de prières. Les fêtes rythment l'année. À Noël, à Pâques ou à la Pentecôte, la messe solennelle est suivie de repas et de réjouissances. Juste avant le Carême, le carnaval permet tous les excès : on se masque, on se déguise, on inverse les rôles, on boit et on mange beaucoup avant les semaines de jeûne.

Orta Çağ hayatı yalnızca çalışmak ve dua etmekten ibaret değildi. Yıl bayramlarla ritmini bulurdu. Noel'de, Paskalya'da ya da Pentekost'ta törenli ayini yemekler ve şenlikler izlerdi. Büyük Perhiz'den hemen önce karnaval her türlü aşırılığa izin verirdi: Maskeler takılır, kılık değiştirilir, roller tersine çevrilir, oruç haftalarından önce bolca yenip içilirdi.

Jongleurs et ménestrels vont de château en château et de place en place. Ils chantent, récitent des poèmes, racontent des fabliaux, ces petites histoires drôles et souvent grivoises, et font des acrobaties. Dans le Midi, les troubadours, dont le premier connu est le duc Guillaume IX d'Aquitaine, composent en langue d'oc des poèmes raffinés sur l'amour courtois. Au nord, les trouvères font de même en langue d'oïl, tandis que les jongleurs récitent les chansons de geste, qui racontent les exploits de Charlemagne et de ses chevaliers.

Hokkabazlar ve ozanlar şatodan şatoya, meydandan meydana dolaşırdı. Şarkı söyler, şiir okur, kısa, komik ve çoğu zaman açık saçık hikâyeler olan fabliaux anlatır, akrobasi gösterileri yaparlardı. Güneyde, bilinen ilk temsilcisi Akitanya Dükü IX. Guillaume olan trubadurlar, oc dilinde saray aşkını anlatan incelikli şiirler yazardı. Kuzeyde trouvère'ler aynı şeyi oïl dilinde yapar, gezgin ozanlar ise Şarlman ile şövalyelerinin kahramanlıklarını anlatan kahramanlık destanlarını, chansons de geste'leri okurdu.

Le théâtre naît dans les églises avant de s'installer sur les places. Les mystères mettent en scène des épisodes de la Bible et attirent des foules immenses. Le Mystère de la Passion d'Arnoul Gréban, écrit vers 1450, compte près de trente-cinq mille vers et se joue sur quatre jours, avec des centaines d'acteurs et de figurants. On joue aussi des miracles, qui racontent les interventions des saints, et des moralités, où des personnages comme le Vice ou la Vertu enseignent la bonne conduite.

Tiyatro kiliselerde doğdu, sonra meydanlara taşındı. Mister oyunları İncil'den sahneleri canlandırır ve büyük kalabalıkları çekerdi. Arnoul Gréban'ın 1450 civarında yazdığı Çile Oyunu yaklaşık otuz beş bin dizeden oluşur ve yüzlerce oyuncu ve figüranla dört gün boyunca sahnelenirdi. Ayrıca azizlerin mucizevi müdahalelerini anlatan mucize oyunları ile Kötülük ya da Erdem gibi karakterlerin doğru davranışı öğrettiği ahlak oyunları da oynanırdı.

On joue beaucoup. Les enfants s'amusent avec des balles, des cerceaux, des toupies et des osselets. Les adultes jouent aux dés et aux échecs, ou au jeu de paume, l'ancêtre du tennis, où l'on frappe d'abord la balle avec la main. Dans les campagnes, la soule oppose deux villages qui se disputent une balle de cuir : la partie peut durer des heures et se termine souvent par des blessés. Le pouvoir royal encourage aussi le tir à l'arc, utile à la guerre.

Çok oyun oynanırdı. Çocuklar top, çember, topaç ve aşık kemikleriyle oynardı. Yetişkinler zar ve satranç oynar ya da tenisin atası olan ve topa önceleri elle vurulan jeu de paume'a katılırdı. Kırsalda soule oyununda iki köy deri bir top için karşı karşıya gelirdi: Maç saatlerce sürebilir ve çoğu zaman yaralılarla biterdi. Kraliyet ayrıca savaşta işe yarayan okçuluğu teşvik ederdi.

La littérature est très riche. Les chansons de geste, comme la Chanson de Roland, vers 1100, célèbrent le courage des guerriers et la foi chrétienne. Vers 1170-1190, Chrétien de Troyes écrit des romans sur le roi Arthur et les chevaliers de la Table ronde, qui mêlent aventure, amour et merveilleux. Le Roman de Renart, où les animaux parlent et se comportent comme des hommes, se moque avec humour de la société féodale. Ces œuvres sont d'abord récitées à voix haute, puis copiées dans des manuscrits.

Edebiyat çok zengindi. 1100 civarında yazılan Roland Destanı gibi kahramanlık destanları savaşçıların cesaretini ve Hristiyan inancını yüceltirdi. Yaklaşık 1170 ile 1190 arasında Chrétien de Troyes, Kral Arthur ile Yuvarlak Masa Şövalyeleri üzerine macera, aşk ve olağanüstülüğü bir araya getiren romanlar yazdı. Hayvanların konuşup insanlar gibi davrandığı Tilki Renart'ın Hikâyesi, feodal toplumla mizahi bir dille alay ediyordu. Bu eserler önce yüksek sesle okunur, sonra el yazmalarına geçirilirdi.

L'architecture change profondément. L'art roman, avec ses voûtes en berceau, ses murs épais et ses fenêtres étroites, domine jusqu'au XIIe siècle. Vers 1140, l'abbé Suger fait reconstruire le chœur de Saint-Denis dans un style nouveau, le gothique. Grâce à la croisée d'ogives, à l'arc brisé et aux arcs-boutants, les églises deviennent plus hautes et plus lumineuses. Les cathédrales gothiques, avec leurs immenses vitraux qui racontent la Bible et leurs flèches tendues vers le ciel, sont le sommet de l'art médiéval.

Mimari derinden değişti. Beşik tonozları, kalın duvarları ve dar pencereleriyle Romanesk sanat 12. yüzyıla kadar hâkim oldu. 1140 civarında Başrahip Suger, Saint-Denis'nin koro bölümünü yeni bir üslupla, gotik üslupla yeniden inşa ettirdi. Kaburgalı çapraz tonoz, sivri kemer ve uçan payandalar sayesinde kiliseler daha yüksek ve daha aydınlık hâle geldi. İncil'i anlatan devasa vitrayları ve göğe uzanan kuleleriyle gotik katedraller, Orta Çağ sanatının zirvesidir.

Les manuscrits enluminés sont des objets précieux. Les copistes passent des mois à recopier un texte à la main, et les enlumineurs décorent les pages de lettrines, de bordures et de miniatures aux couleurs vives. Le plus beau bleu vient du lapis-lazuli, une pierre importée d'Afghanistan, et l'on utilise aussi la feuille d'or. Au XIIIe siècle, des ateliers laïques s'installent à Paris. Au début du XVe siècle, les frères de Limbourg peignent pour le duc de Berry les Très Riches Heures, l'un des livres les plus célèbres du Moyen Âge.

Tezhipli el yazmaları çok değerli nesnelerdi. Müstensihler bir metni elle kopyalamak için aylar harcar, tezhipçiler sayfaları süslü baş harfler, bordürler ve canlı renkli minyatürlerle bezerdi. En güzel mavi Afganistan'dan getirilen bir taş olan lapis lazuliden elde edilir, altın varak da kullanılırdı. 13. yüzyılda Paris'te din dışı atölyeler kuruldu. 15. yüzyılın başında Limbourg kardeşler Berry Dükü için Orta Çağ'ın en ünlü kitaplarından biri olan Très Riches Heures'ü resimledi.

Le Moyen Âge n'a pas été une longue période d'immobilité. Beaucoup d'institutions françaises y trouvent leur origine : la monarchie, le Parlement de Paris, qui est alors la plus haute cour de justice du royaume, les universités et les communes urbaines. Le droit médiéval, qui mêle coutumes germaniques, droit romain et droit de l'Église, a lui aussi marqué les systèmes juridiques européens.

Orta Çağ uzun bir durgunluk dönemi değildi. Pek çok Fransız kurumunun kökeni bu döneme dayanır: monarşi, o zamanlar krallığın en yüksek mahkemesi olan Paris Parlementosu, üniversiteler ve kent komünleri. Cermen geleneklerini, Roma hukukunu ve kilise hukukunu harmanlayan Orta Çağ hukuku da Avrupa hukuk sistemlerinde iz bıraktı.

La langue française elle-même se forme à cette époque. Le latin parlé en Gaule se transforme peu à peu en dialectes romans : la langue d'oïl au nord, la langue d'oc au sud. Les Serments de Strasbourg, en 842, sont le plus ancien texte connu dans cette langue romane, l'ancêtre du français. Le français de Paris et de sa région s'impose ensuite peu à peu dans l'administration et la littérature, tandis que le latin reste la langue de l'Église et des savants.

Fransızcanın kendisi de bu dönemde biçimlendi. Galya'da konuşulan Latince yavaş yavaş Roman lehçelerine dönüştü: kuzeyde oïl dili, güneyde oc dili. 842 tarihli Strasbourg Yeminleri, Fransızcanın atası olan bu Roman dilinde bilinen en eski metindir. Paris ve çevresinin Fransızcası sonra yavaş yavaş yönetimde ve edebiyatta yerleşti; Latince ise Kilise'nin ve bilginlerin dili olarak kaldı.

Les inventions du Moyen Âge sont souvent sous-estimées. Le moulin à eau, déjà connu des Romains, se répand partout, et le moulin à vent apparaît à la fin du XIIe siècle. Ils servent à moudre le grain, mais aussi à fouler les draps ou à actionner les marteaux des forges. L'étrier, le fer à cheval et le collier d'épaule améliorent les transports et l'agriculture. Les lunettes, inventées en Italie à la fin du XIIIe siècle, aident ceux qui voient mal de près. Enfin, l'horloge mécanique mesure le temps plus précisément : en 1370, Charles V en fait installer une sur une tour de son palais, à Paris.

Orta Çağ icatları çoğu zaman küçümsenir. Romalıların zaten bildiği su değirmeni her yere yayıldı, yel değirmeni ise 12. yüzyılın sonunda ortaya çıktı. Değirmenler tahıl öğütmenin yanı sıra kumaşları dövmek ya da demirhanelerin çekiçlerini çalıştırmak için de kullanılıyordu. Üzengi, at nalı ve omuz hamudu ulaşımı ve tarımı iyileştirdi. 13. yüzyılın sonunda İtalya'da icat edilen gözlükler, yakını iyi göremeyenlere yardım etti. Son olarak mekanik saat zamanı daha kesin ölçmeyi sağladı: 1370'te V. Charles, Paris'teki sarayının kulelerinden birine böyle bir saat yerleştirtti.

Le Moyen Âge a laissé un patrimoine exceptionnel. Les cathédrales de Paris, de Chartres, de Reims ou d'Amiens impressionnent toujours par leur audace et leur beauté. Châteaux forts, abbayes et remparts parsèment encore le paysage, du Mont-Saint-Michel à la cité de Carcassonne. Dans de nombreuses villes, comme Rouen, Troyes ou Dinan, le centre historique garde ses rues étroites, ses maisons à colombages et ses vieilles places.

Orta Çağ olağanüstü bir miras bıraktı. Paris, Chartres, Reims ve Amiens katedralleri cüretkârlıkları ve güzellikleriyle hâlâ etkiler. Şatolar, manastırlar ve surlar, Mont-Saint-Michel'den Carcassonne'un surlu kentine kadar hâlâ manzaranın parçasıdır. Rouen, Troyes ya da Dinan gibi pek çok kentte tarihî merkez dar sokaklarını, ahşap iskeletli evlerini ve eski meydanlarını korur.

Le Moyen Âge a aussi créé des œuvres fondatrices. Les chansons de geste, les romans arthuriens et les fabliaux inspirent encore les écrivains et les cinéastes. Les universités, à commencer par celle de Paris, ont fixé des disciplines, des diplômes et des méthodes d'enseignement qui existent toujours. La scolastique, qui cherche à concilier la philosophie d'Aristote et la foi chrétienne, a profondément marqué la pensée occidentale : Thomas d'Aquin l'enseigna à Paris au XIIIe siècle.

Orta Çağ aynı zamanda temel eserler yarattı. Kahramanlık destanları, Arthur romanları ve fabliaux hâlâ yazarlara ve sinemacılara ilham veriyor. Başta Paris Üniversitesi olmak üzere üniversiteler, bugün hâlâ var olan bilim dallarını, diplomaları ve öğretim yöntemlerini belirledi. Aristoteles felsefesini Hristiyan inancıyla uzlaştırmaya çalışan skolastik felsefe Batı düşüncesini derinden etkiledi: Thomas Aquinas onu 13. yüzyılda Paris'te öğretti.

Beaucoup de choses qui nous semblent évidentes sont récentes à l'échelle de l'histoire : les libertés individuelles, le confort matériel, une médecine efficace, l'école pour tous ou la séparation des Églises et de l'État, votée en France en 1905. Avec sa hiérarchie rigide, son encadrement religieux, sa violence et ses épidémies, la société médiévale nous paraît donc très lointaine.

Bize apaçık görünen pek çok şey tarih ölçeğinde yenidir: bireysel özgürlükler, maddi refah, etkili bir tıp, herkes için okul ve Fransa'da 1905'te yasayla kabul edilen kilise ile devletin ayrılması. Katı hiyerarşisi, dinî denetimi, şiddeti ve salgınlarıyla Orta Çağ toplumu bu yüzden bize çok uzak görünüyor.

Elle ne se résume pourtant pas à la violence et à la misère. Les hommes et les femmes du Moyen Âge aimaient, riaient, inventaient et réfléchissaient comme nous. Ils ont bâti des cathédrales qui tiennent debout depuis huit siècles, écrit des poèmes qu'on lit encore et créé des institutions qui existent toujours. Leur monde était très différent du nôtre, mais eux aussi cherchaient la sécurité, un peu de confort et la beauté.

Yine de o dönem şiddet ve sefaletten ibaret değildir. Orta Çağ'ın kadınları ve erkekleri de tıpkı bizim gibi sevdi, güldü, icat etti ve düşündü. Sekiz yüzyıldır ayakta duran katedraller inşa ettiler, hâlâ okunan şiirler yazdılar ve bugün de var olan kurumlar yarattılar. Dünyaları bizimkinden çok farklıydı, ama onlar da güvenlik, biraz rahatlık ve güzellik arıyordu.

Aujourd'hui, ce passé reste très visible en France. Provins, dont les foires attiraient autrefois des marchands de toute l'Europe, est inscrite au patrimoine mondial de l'UNESCO depuis 2001. Chaque été, de nombreuses villes organisent des fêtes médiévales, avec des marchés, des tournois et des musiciens. Et la langue elle-même en garde la trace : des mots comme « chevalier », « bourgeois », « fief » ou « corvée » viennent directement de cette époque.

Bu geçmiş bugün Fransa'da hâlâ açıkça görülüyor. Bir zamanlar panayırları bütün Avrupa'dan tüccarları çeken Provins, 2001'den beri UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde. Her yaz pek çok kent pazarların, turnuvaların ve müzisyenlerin yer aldığı Orta Çağ şenlikleri düzenliyor. Dil de bu dönemin izlerini taşıyor: "chevalier" (şövalye), "bourgeois" (burjuva), "fief" (tımar benzeri toprak) ya da "corvée" (angarya) gibi sözcükler doğrudan o çağdan geliyor.