Expressions françaises célèbres et leur origine

Le français parle volontiers par images : on « pose un lapin », on « tombe dans les pommes », on « a un chat dans la gorge ». Prises au pied de la lettre, ces expressions n'ont aucun sens, mais beaucoup gardent la trace d'un vieux métier, d'un jeu oublié ou d'une loi du Moyen Âge.

Fransızca imgelerle konuşmayı sever: “tavşan koyulur” (poser un lapin), “elmaların içine düşülür” (tomber dans les pommes) ya da “boğazda kedi olur” (avoir un chat dans la gorge). Kelimesi kelimesine anlaşıldığında bu deyimler hiçbir anlam taşımaz, ama çoğu eski bir mesleğin, unutulmuş bir oyunun ya da bir Orta Çağ yasasının izini korur.

Pour certaines, l'origine est bien connue ; pour d'autres, les linguistes hésitent encore entre plusieurs explications. Voici quelques-unes des plus courantes, regroupées par thème, avec ce que l'on sait de leur histoire.

Bazılarının kökeni iyi bilinir; bazıları için dilbilimciler hâlâ birkaç açıklama arasında kararsızdır. Aşağıda en yaygın olanlardan bazılarını, konularına göre gruplanmış hâlde ve tarihleri hakkında bilinenlerle birlikte bulacaksınız.

« Avoir un chat dans la gorge », c'est être enroué. Le chat n'y est sans doute pour rien : l'explication la plus répandue parle d'une confusion entre « matou », le chat mâle, et « maton », un vieux mot qui désignait des grumeaux, du lait caillé ou une boule de poils.

“Avoir un chat dans la gorge” (boğazında bir kedi olmak) sesi kısılmak demektir. Kedinin bu işle muhtemelen hiçbir ilgisi yoktur: en yaygın açıklamaya göre erkek kedi anlamındaki “matou” ile topak, kesilmiş süt ya da kıl yumağı anlamına gelen eski “maton” sözcüğü karıştırılmıştır.

« Poser un lapin », c'est ne pas venir à un rendez-vous sans prévenir. Dans le Paris du XIXe siècle, l'expression voulait dire partir sans payer ce qu'on devait, en particulier à une fille de joie. Le sens actuel est apparu plus tard.

“Poser un lapin” (tavşan koymak) haber vermeden bir buluşmaya gitmemek, yani birini ektirmek demektir. 19. yüzyıl Paris'inde bu deyim, borcunu ödemeden, özellikle de bir hayat kadınına parasını vermeden çekip gitmek anlamına geliyordu. Bugünkü anlamı daha sonra ortaya çıktı.

« Avoir d'autres chats à fouetter », c'est avoir des affaires plus importantes à régler. La forme la plus ancienne parlait de chiens, que l'on fouettait pour les dresser ; le chat les a remplacés plus tard.

“Avoir d'autres chats à fouetter” (kırbaçlanacak başka kedileri olmak) ilgilenecek daha önemli işleri olmak demektir. Deyimin en eski biçiminde, eğitmek için kırbaçlanan köpeklerden söz edilirdi; kedi onların yerini sonradan aldı.

« Donner sa langue au chat », c'est renoncer à trouver une réponse. Au XVIIe siècle, Madame de Sévigné écrivait encore « jeter sa langue aux chiens ». Au XIXe siècle, le chat, animal discret et un peu mystérieux, a hérité de cette langue.

“Donner sa langue au chat” (dilini kediye vermek) bilmeceyi bilemeyip pes etmek demektir. 17. yüzyılda Madame de Sévigné hâlâ “jeter sa langue aux chiens” (dilini köpeklere atmak) diye yazıyordu. 19. yüzyılda bu dili, ketum ve biraz gizemli bir hayvan olan kedi devraldı.

« Payer en monnaie de singe », c'est payer avec du vent, ou ne pas payer du tout. Au XIIIe siècle, sous Saint Louis, quiconque traversait le Petit Pont, à Paris, devait payer un péage. Les montreurs de singes en étaient dispensés s'ils faisaient faire quelques tours à leur animal devant le péager.

“Payer en monnaie de singe” (maymun parasıyla ödemek) boş laflarla ödemek ya da hiç ödememek demektir. 13. yüzyılda, Kutsal Louis döneminde, Paris'teki Petit Pont köprüsünden geçen herkes geçiş ücreti ödemek zorundaydı. Maymun oynatan gezgin sanatçılar, hayvanlarına görevlinin önünde birkaç numara yaptırırlarsa bu ücretten muaf tutulurdu.

« Tirer son épingle du jeu », c'est se sortir adroitement d'une affaire mal engagée. L'expression vient d'un jeu d'enfants : chacun posait une épingle dans un cercle, puis essayait de la faire sortir en lançant une balle. Celui qui récupérait la sienne quittait la partie sans rien perdre.

“Tirer son épingle du jeu” (iğnesini oyundan çekmek) kötü giden bir işten ustalıkla sıyrılmak demektir. Deyim bir çocuk oyunundan gelir: Her oyuncu bir çemberin içine bir toplu iğne koyar, sonra bir top atarak onu dışarı çıkarmaya çalışırdı. Kendi iğnesini geri alan, hiçbir şey kaybetmeden oyundan çekilirdi.

« Être sur son trente-et-un », c'est porter ses plus beaux habits. On l'explique souvent par le « trentain », un drap de luxe tissé avec trente centaines de fils, mais cette origine n'est pas prouvée. D'autres y voient le 31 d'un jeu de cartes, le meilleur score possible.

“Être sur son trente-et-un” (otuz birinin üstünde olmak) en güzel kıyafetlerini giymek, iki dirhem bir çekirdek olmak demektir. Bu deyim çoğu zaman otuz yüz iplikle dokunan lüks bir kumaş olan “trentain” ile açıklanır, ama bu köken kanıtlanmış değildir. Bazıları ise burada bir iskambil oyununda alınabilecek en yüksek sayı olan 31'i görür.

« Mettre sa main au feu », c'est être sûr de ce qu'on affirme. Au Moyen Âge, lors des ordalies, ou « jugements de Dieu », un accusé devait parfois tenir un fer rouge ou plonger la main dans le feu. Si la brûlure guérissait bien, on le déclarait innocent.

“Mettre sa main au feu” (elini ateşe koymak) söylediğinden kesinlikle emin olmak demektir. Orta Çağ'da, “Tanrı'nın yargısı” da denen ordalilerde sanık bazen kızgın bir demiri tutmak ya da elini ateşe sokmak zorundaydı. Yanık iyi iyileşirse masum ilan edilirdi.

« Raconter des salades », c'est raconter des histoires peu crédibles. Une salade mélange toutes sortes d'ingrédients, et au XIXe siècle le mot désignait déjà un mélange confus, une histoire embrouillée.

“Raconter des salades” (salata anlatmak) inandırıcı olmayan hikâyeler anlatmak, masal okumak demektir. Salata her türlü malzemeyi bir araya getirir ve 19. yüzyılda bu sözcük zaten karmakarışık bir karışımı, içinden çıkılmaz bir hikâyeyi anlatıyordu.

« Ne pas avoir inventé la poudre », ou « le fil à couper le beurre », c'est ne pas être très malin. L'ironie est claire : si l'on n'est même pas capable d'inventer un simple fil pour couper le beurre, on n'inventera jamais rien.

“Ne pas avoir inventé la poudre” (barutu icat etmemiş olmak) ya da “le fil à couper le beurre” (tereyağı kesme telini) pek akıllı olmamak demektir. Buradaki ironi açıktır: Tereyağı kesmek için basit bir tel bile icat edemeyen biri hiçbir şey icat edemez.

« En faire tout un fromage », c'est donner beaucoup trop d'importance à une petite chose. L'origine est incertaine. Une explication courante : il faut beaucoup de temps et de travail pour transformer du lait, produit très simple, en fromage.

“En faire tout un fromage” (bundan koca bir peynir yapmak) küçük bir şeyi gereğinden fazla büyütmek, pireyi deve yapmak demektir. Kökeni belirsizdir. Yaygın bir açıklamaya göre son derece basit bir ürün olan sütü peynire dönüştürmek çok zaman ve emek ister.

« C'est la fin des haricots » veut dire que tout est perdu. Dans les pensionnats et les casernes, les haricots secs étaient le plat le moins cher, celui qu'on servait quand il ne restait plus rien. Quand même les haricots venaient à manquer, la situation était désespérée.

“C'est la fin des haricots” (fasulyenin sonu) her şeyin bittiği anlamına gelir. Yatılı okullarda ve kışlalarda kuru fasulye en ucuz yemekti; başka hiçbir şey kalmadığında o servis edilirdi. Fasulye bile tükendiyse durum umutsuzdu.

« Coûter les yeux de la tête », c'est coûter extrêmement cher. Nos yeux sont ce que nous avons de plus précieux : payer de ses yeux, c'est payer un prix énorme.

“Coûter les yeux de la tête” (kafadaki gözlere mal olmak) çok pahalı olmak, dudak uçuklatmak demektir. Gözlerimiz sahip olduğumuz en değerli şeydir: Gözleriyle ödemek, çok büyük bir bedel ödemek demektir.

« Se faire tirer l'oreille », c'est se faire prier avant d'accepter. On pense à l'élève qu'on tirait autrefois par l'oreille, ou à l'âne têtu qu'il fallait traîner pour le faire avancer.

“Se faire tirer l'oreille” (kulağını çektirmek) kabul etmeden önce çok naz yapmak demektir. Akla eskiden kulağı çekilen öğrenci ya da ilerlemesi için sürüklenmesi gereken inatçı eşek gelir.

« Avoir le coup de foudre », c'est tomber amoureux au premier regard. Au XVIIe siècle, un « coup de foudre » était un malheur soudain et terrible ; le sens amoureux, plus heureux, s'est imposé ensuite.

“Avoir le coup de foudre” (yıldırım çarpmasına uğramak) ilk görüşte âşık olmak demektir. 17. yüzyılda “coup de foudre” ani ve korkunç bir felaketti; daha mutlu olan aşk anlamı sonradan yerleşti.

« Prendre ses jambes à son cou », c'est s'enfuir à toute vitesse. L'image est comique et n'a pas d'explication certaine : on court si vite que les jambes semblent remonter jusqu'au cou.

“Prendre ses jambes à son cou” (bacaklarını boynuna almak) var gücüyle kaçmak, tabanları yağlamak demektir. İmge komiktir ve kesin bir açıklaması yoktur: İnsan o kadar hızlı koşar ki bacakları boynuna kadar uçuyormuş gibi görünür.

« Retourner sa veste », c'est changer d'opinion ou de camp par intérêt. Selon une anecdote célèbre, le duc Charles-Emmanuel Ier de Savoie portait un habit aux couleurs de la France d'un côté et de l'Espagne de l'autre, et le retournait selon le pays dont il était l'allié.

“Retourner sa veste” (ceketini ters çevirmek) çıkarı için görüş ya da taraf değiştirmek, kalıptan kalıba girmek demektir. Ünlü bir anekdota göre Savoia Dükü I. Carlo Emanuele, bir yüzünde Fransa'nın, öbür yüzünde İspanya'nın renkleri bulunan bir ceket giyer ve hangi ülkeyle müttefikse ceketi ona göre ters çevirirmiş.

« Découvrir le pot aux roses », c'est découvrir ce que quelqu'un cachait. Une explication souvent avancée : au Moyen Âge, les dames gardaient leur fard, un rouge à base de roses, dans un petit pot, où elles cachaient parfois aussi des billets doux.

“Découvrir le pot aux roses” (gül kavanozunu keşfetmek) birinin sakladığı şeyi ortaya çıkarmak demektir. Sık anılan bir açıklamaya göre Orta Çağ'da hanımlar güllerden yapılan allıklarını küçük bir kavanozda saklar, bazen oraya aşk mektupları da gizlerlerdi.

« Avoir un coup de pompe », c'est ressentir brusquement une grande fatigue. Le mot vient sans doute du verbe « pomper » au sens d'épuiser : quand on est « pompé », on se sent vidé, comme un puits qu'une pompe aurait asséché.

“Avoir un coup de pompe” (pompa darbesi yemek) birden büyük bir yorgunluk hissetmek demektir. Sözcük muhtemelen “tüketmek” anlamındaki “pomper” fiilinden gelir: “Pompé” olan kişi, bir pompanın kuruttuğu kuyu gibi kendini bomboş hisseder.

« Tirer les marrons du feu » vient d'une fable de La Fontaine, « Le Singe et le Chat » : le chat Raton sort des marrons de la braise en se brûlant les pattes, et le singe Bertrand les mange. L'expression voulait dire prendre des risques pour le profit d'un autre ; aujourd'hui, on l'emploie souvent pour celui qui profite de la situation.

“Tirer les marrons du feu” (kestaneleri ateşten çekmek) La Fontaine'in “Maymun ile Kedi” masalından gelir: Kedi Raton patilerini yakarak kestaneleri közden çıkarır, maymun Bertrand da onları yer. Deyim başkasının çıkarı için risk almak anlamına geliyordu; bugün ise çoğu zaman durumdan kazançlı çıkan kişi için kullanılır.

Avoir un poil dans la main : être très paresseux.

Avoir un poil dans la main (elinde bir kıl olmak): çok tembel olmak.

Casser les pieds à quelqu'un : l'ennuyer, l'agacer.

Casser les pieds à quelqu'un (birinin ayaklarını kırmak): birini bıktırmak, sinirlendirmek.

Tomber dans les pommes : s'évanouir.

Tomber dans les pommes (elmaların içine düşmek): bayılmak.

Avoir le cafard : avoir des idées noires.

Avoir le cafard (hamamböceği olmak): canı sıkkın, morali bozuk olmak.

Mettre les pieds dans le plat : aborder maladroitement un sujet délicat.

Mettre les pieds dans le plat (ayaklarını tabağa koymak): hassas bir konuyu beceriksizce açmak, pot kırmak.

« Avoir les dents longues », c'est être très ambitieux. Autrefois, l'expression voulait dire avoir très faim : quand on reste longtemps sans manger, dit-on, les gencives se rétractent et les dents paraissent plus longues. La faim de nourriture est devenue faim de réussite.

“Avoir les dents longues” (dişleri uzun olmak) çok hırslı olmak demektir. Eskiden çok aç olmak anlamına gelirdi: Denildiğine göre insan uzun süre aç kalınca diş etleri çekilir ve dişler daha uzun görünür. Yemek açlığı, başarı açlığına dönüştü.

« Se serrer la ceinture », c'est dépenser moins. Quand on mange peu, on maigrit, et il faut resserrer sa ceinture d'un cran pour que le pantalon tienne.

“Se serrer la ceinture” (kemerini sıkmak) daha az harcamak, kemer sıkmak demektir. Az yiyen kilo verir ve pantolonu düşmesin diye kemerini bir delik daha sıkması gerekir.

« Être dans le rouge », c'est avoir un compte à découvert. Les comptables, puis les banques, inscrivaient traditionnellement les pertes et les découverts à l'encre rouge.

“Être dans le rouge” (kırmızıda olmak) hesabı eksiye düşmek demektir. Muhasebeciler, daha sonra da bankalar, zararları ve açıkları geleneksel olarak kırmızı mürekkeple yazardı.

« Travailler au noir », c'est travailler sans déclarer son activité. Le noir évoque ce qui se fait en cachette. On rattache parfois l'expression aux artisans du Moyen Âge qui continuaient à travailler la nuit, alors que les règles de leur métier l'interdisaient.

“Travailler au noir” (siyahta çalışmak) kayıt dışı, kaçak çalışmak demektir. Siyah, gizlice yapılan şeyleri çağrıştırır. Deyim bazen, loncalarının kuralları yasaklamasına rağmen geceleri çalışmayı sürdüren Orta Çağ zanaatkârlarına bağlanır.

« Il pleut des cordes », c'est-à-dire très fort. Sous une pluie battante, les gouttes tombent si serrées qu'elles forment comme de longs fils tendus entre le ciel et la terre.

“Il pleut des cordes” (ip yağıyor) bardaktan boşanırcasına yağmur yağıyor demektir. Sağanakta damlalar o kadar sık düşer ki gökle yer arasına gerilmiş uzun iplere benzer.

« Prendre la poudre d'escampette », c'est filer sans demander son reste. « Escampette » vient du vieux verbe « escamper », emprunté à l'italien « scampare », s'enfuir. La « poudre », c'est la poussière que soulève celui qui détale.

“Prendre la poudre d'escampette” (kaçış tozunu almak) lafı uzatmadan sıvışmak demektir. “Escampette” sözcüğü, İtalyanca “kaçmak” anlamındaki “scampare”dan alınmış eski “escamper” fiilinden gelir. “Toz” ise kaçan kişinin havaya kaldırdığı tozdur.

« Avoir un coup de soleil », c'est avoir la peau brûlée par le soleil. Autrefois, l'expression voulait aussi dire être un peu ivre, sans doute à cause du visage rouge des buveurs.

“Avoir un coup de soleil” (güneş darbesi almak) güneşte yanmak demektir. Eskiden bu deyim, büyük olasılıkla içenlerin kızaran yüzü yüzünden, biraz çakırkeyif olmak anlamına da gelirdi.

Ces expressions n'ont rien de vieilli : on les entend tous les jours, à la radio, au bureau ou à table. Beaucoup sont nées à la campagne, au marché ou à l'école, et elles gardent la trace de cette vie d'autrefois.

Bu deyimlerin hiç de eskimiş bir yanı yoktur: Onları her gün radyoda, işyerinde ya da sofrada duyarsınız. Birçoğu kırsalda, pazarda ya da okulda doğmuştur ve o eski yaşamın izini hâlâ taşır.

Un apprenant qui les connaît comprend mieux les conversations et les films, et s'exprime de façon plus naturelle.

Onları bilen biri konuşmaları ve filmleri daha iyi anlar, kendini de daha doğal ifade eder.

Il vaut mieux les apprendre dans une phrase plutôt que seules, en notant leur registre : « tomber dans les pommes » est familier, alors que « tirer son épingle du jeu » convient à presque toutes les situations.

Onları tek başlarına değil, bir cümle içinde ve üsluplarına dikkat ederek öğrenmek daha iyidir: “Tomber dans les pommes” gündelik bir ifadedir, “tirer son épingle du jeu” ise hemen her durumda kullanılabilir.

Connaître l'histoire d'une expression aide aussi à la retenir : une fois qu'on a imaginé le singe sur le Petit Pont, on n'oublie plus « payer en monnaie de singe ».

Bir deyimin hikâyesini bilmek onu akılda tutmaya da yardımcı olur: Petit Pont'taki maymunu bir kez gözünüzün önüne getirdiğinizde “payer en monnaie de singe” deyimini bir daha unutmazsınız.