
Expressions françaises célèbres et leur origine
Beroemde Franse uitdrukkingen en hun oorsprong
Belangrijke woorden
- locutionuitdrukking
- idiomatiqueidiomatisch
- pittoresquepittoresk
- subtilitéfijnzinnigheid
- fascinantfascinerend
- captivantboeiend
- chat dans la gorgeheesheid
- poser un lapiniemand laten zitten
- tirer son épingle du jeuzich er goed uit redden
- mettre sa main au feuabsoluut zeker zijn
- raconter des saladesleugens vertellen
- en faire tout un fromageer een groot probleem van maken
Alle 24 woorden
- coûter les yeux de la têteeen vermogen kosten
- prendre ses jambes à son couer vandoor gaan
- retourner sa vestevan kamp wisselen
- dents longuesambitieus
- dans le rougein de rode cijfers
- pleuvoir des cordeshet giet
- mettre les pieds dans le platins blunder trappen
- avoir le cafardneerslachtig zijn
- coup de foudreliefde op het eerste gezicht
- tirer les marrons du feurisico's nemen voor anderen
- avoir un poil dans la mainlui zijn
- travailler au noirzwart werken
Le français parle volontiers par images : on « pose un lapin », on « tombe dans les pommes », on « a un chat dans la gorge ». Prises au pied de la lettre, ces expressions n'ont aucun sens, mais beaucoup gardent la trace d'un vieux métier, d'un jeu oublié ou d'une loi du Moyen Âge.
Het Frans spreekt graag in beelden: je “zet een konijn” (poser un lapin), je “valt in de appels” (tomber dans les pommes) of je “hebt een kat in je keel” (avoir un chat dans la gorge). Letterlijk genomen slaan die uitdrukkingen nergens op, maar veel ervan dragen nog het spoor van een oud ambacht, een vergeten spel of een middeleeuwse wet.
Pour certaines, l'origine est bien connue ; pour d'autres, les linguistes hésitent encore entre plusieurs explications. Voici quelques-unes des plus courantes, regroupées par thème, avec ce que l'on sait de leur histoire.
Van sommige is de oorsprong goed bekend; bij andere twijfelen taalkundigen nog tussen verschillende verklaringen. Hier volgen enkele van de meest gebruikte, per thema gegroepeerd, met wat er over hun geschiedenis bekend is.
Les animaux
Dieren
« Avoir un chat dans la gorge », c'est être enroué. Le chat n'y est sans doute pour rien : l'explication la plus répandue parle d'une confusion entre « matou », le chat mâle, et « maton », un vieux mot qui désignait des grumeaux, du lait caillé ou une boule de poils.
“Avoir un chat dans la gorge” (een kat in je keel hebben) betekent hees zijn, zoals de Nederlandse “kikker in je keel”. De kat heeft er waarschijnlijk niets mee te maken: de meest gangbare verklaring is een verwarring tussen “matou”, de kater, en “maton”, een oud woord voor klonten, gestremde melk of een haarbal.
« Poser un lapin », c'est ne pas venir à un rendez-vous sans prévenir. Dans le Paris du XIXe siècle, l'expression voulait dire partir sans payer ce qu'on devait, en particulier à une fille de joie. Le sens actuel est apparu plus tard.
“Poser un lapin” (een konijn neerzetten) betekent zonder bericht niet op een afspraak verschijnen, iemand laten zitten. In het Parijs van de 19e eeuw betekende de uitdrukking weggaan zonder te betalen wat je schuldig was, vooral aan een prostituee. De huidige betekenis kwam pas later.
« Avoir d'autres chats à fouetter », c'est avoir des affaires plus importantes à régler. La forme la plus ancienne parlait de chiens, que l'on fouettait pour les dresser ; le chat les a remplacés plus tard.
“Avoir d'autres chats à fouetter” (andere katten te zwepen hebben) betekent belangrijker dingen aan je hoofd hebben. In de oudste vorm ging het om honden, die men zweepte om ze af te richten; later nam de kat hun plaats in.
« Donner sa langue au chat », c'est renoncer à trouver une réponse. Au XVIIe siècle, Madame de Sévigné écrivait encore « jeter sa langue aux chiens ». Au XIXe siècle, le chat, animal discret et un peu mystérieux, a hérité de cette langue.
“Donner sa langue au chat” (je tong aan de kat geven) betekent het raden opgeven. In de 17e eeuw schreef Madame de Sévigné nog “jeter sa langue aux chiens” (je tong voor de honden gooien). In de 19e eeuw erfde de kat, een stil en wat geheimzinnig dier, die tong.
L'histoire et le Moyen Âge
Geschiedenis en middeleeuwen
« Payer en monnaie de singe », c'est payer avec du vent, ou ne pas payer du tout. Au XIIIe siècle, sous Saint Louis, quiconque traversait le Petit Pont, à Paris, devait payer un péage. Les montreurs de singes en étaient dispensés s'ils faisaient faire quelques tours à leur animal devant le péager.
“Payer en monnaie de singe” (met apengeld betalen) betekent met mooie praatjes of helemaal niet betalen. In de 13e eeuw, onder Lodewijk de Heilige, moest iedereen die in Parijs de Petit Pont overstak tol betalen. Rondtrekkende artiesten met een aap waren vrijgesteld als het dier een paar kunstjes deed voor de tolgaarder.
« Tirer son épingle du jeu », c'est se sortir adroitement d'une affaire mal engagée. L'expression vient d'un jeu d'enfants : chacun posait une épingle dans un cercle, puis essayait de la faire sortir en lançant une balle. Celui qui récupérait la sienne quittait la partie sans rien perdre.
“Tirer son épingle du jeu” (je speld uit het spel halen) betekent je handig uit een netelige situatie redden. De uitdrukking komt van een kinderspel: ieder legde een speld in een cirkel en probeerde die er daarna met een bal uit te kaatsen. Wie zijn eigen speld terugkreeg, verliet het spel zonder iets te verliezen.
« Être sur son trente-et-un », c'est porter ses plus beaux habits. On l'explique souvent par le « trentain », un drap de luxe tissé avec trente centaines de fils, mais cette origine n'est pas prouvée. D'autres y voient le 31 d'un jeu de cartes, le meilleur score possible.
“Être sur son trente-et-un” (op je eenendertig zijn) betekent je mooiste kleren dragen, op je paasbest zijn. Vaak wordt het verklaard met de “trentain”, een luxestof geweven met dertig honderdtallen draden, maar die oorsprong is niet bewezen. Anderen zien er de 31 van een kaartspel in, de hoogst mogelijke score.
« Mettre sa main au feu », c'est être sûr de ce qu'on affirme. Au Moyen Âge, lors des ordalies, ou « jugements de Dieu », un accusé devait parfois tenir un fer rouge ou plonger la main dans le feu. Si la brûlure guérissait bien, on le déclarait innocent.
“Mettre sa main au feu” (je hand in het vuur steken) betekent ergens absoluut zeker van zijn, net als in het Nederlands. Bij de middeleeuwse godsoordelen moest een verdachte soms een gloeiend ijzer vasthouden of zijn hand in het vuur steken. Genas de brandwond goed, dan werd hij onschuldig verklaard.
La nourriture et la table
Eten en tafel
« Raconter des salades », c'est raconter des histoires peu crédibles. Une salade mélange toutes sortes d'ingrédients, et au XIXe siècle le mot désignait déjà un mélange confus, une histoire embrouillée.
“Raconter des salades” (salades vertellen) betekent ongeloofwaardige verhalen vertellen. Een salade mengt allerlei ingrediënten, en in de 19e eeuw betekende het woord al een warboel, een verward verhaal.
« Ne pas avoir inventé la poudre », ou « le fil à couper le beurre », c'est ne pas être très malin. L'ironie est claire : si l'on n'est même pas capable d'inventer un simple fil pour couper le beurre, on n'inventera jamais rien.
“Ne pas avoir inventé la poudre” (het buskruit niet uitgevonden hebben) of “le fil à couper le beurre” (de draad om boter te snijden) betekent niet erg slim zijn. De ironie is duidelijk: wie niet eens een simpele draad om boter te snijden kan bedenken, zal nooit iets uitvinden.
« En faire tout un fromage », c'est donner beaucoup trop d'importance à une petite chose. L'origine est incertaine. Une explication courante : il faut beaucoup de temps et de travail pour transformer du lait, produit très simple, en fromage.
“En faire tout un fromage” (er een hele kaas van maken) betekent van een kleinigheid een groot probleem maken. De oorsprong is onzeker. Een gangbare verklaring: het kost veel tijd en werk om melk, een heel eenvoudig product, in kaas te veranderen.
« C'est la fin des haricots » veut dire que tout est perdu. Dans les pensionnats et les casernes, les haricots secs étaient le plat le moins cher, celui qu'on servait quand il ne restait plus rien. Quand même les haricots venaient à manquer, la situation était désespérée.
“C'est la fin des haricots” (het is het einde van de bonen) betekent dat alles verloren is. In kostscholen en kazernes waren gedroogde bonen het goedkoopste gerecht, dat werd opgediend als er niets anders meer was. Als zelfs de bonen op waren, was de toestand hopeloos.
Le corps humain
Het menselijk lichaam
« Coûter les yeux de la tête », c'est coûter extrêmement cher. Nos yeux sont ce que nous avons de plus précieux : payer de ses yeux, c'est payer un prix énorme.
“Coûter les yeux de la tête” (de ogen uit je hoofd kosten) betekent peperduur zijn. Onze ogen zijn het kostbaarste wat we hebben: met je ogen betalen is een enorme prijs betalen.
« Se faire tirer l'oreille », c'est se faire prier avant d'accepter. On pense à l'élève qu'on tirait autrefois par l'oreille, ou à l'âne têtu qu'il fallait traîner pour le faire avancer.
“Se faire tirer l'oreille” (je aan je oor laten trekken) betekent je lang laten bidden voor je toestemt. Je denkt aan de leerling die vroeger aan zijn oor werd getrokken, of aan de koppige ezel die je moest meesleuren om hem vooruit te krijgen.
« Avoir le coup de foudre », c'est tomber amoureux au premier regard. Au XVIIe siècle, un « coup de foudre » était un malheur soudain et terrible ; le sens amoureux, plus heureux, s'est imposé ensuite.
“Avoir le coup de foudre” (door de bliksem getroffen worden) betekent op slag verliefd worden. In de 17e eeuw was een “coup de foudre” een plotselinge, vreselijke ramp; de vrolijkere, romantische betekenis kwam pas daarna op.
« Prendre ses jambes à son cou », c'est s'enfuir à toute vitesse. L'image est comique et n'a pas d'explication certaine : on court si vite que les jambes semblent remonter jusqu'au cou.
“Prendre ses jambes à son cou” (je benen in je nek nemen) betekent er zo snel mogelijk vandoor gaan, net als het Nederlandse “de benen nemen”. Het beeld is komisch en heeft geen zekere verklaring: je rent zo hard dat je benen tot aan je nek lijken te vliegen.
Les vêtements et les objets
Kleding en voorwerpen
« Retourner sa veste », c'est changer d'opinion ou de camp par intérêt. Selon une anecdote célèbre, le duc Charles-Emmanuel Ier de Savoie portait un habit aux couleurs de la France d'un côté et de l'Espagne de l'autre, et le retournait selon le pays dont il était l'allié.
“Retourner sa veste” (je jasje omkeren) betekent uit eigenbelang van mening of kamp veranderen, je huik naar de wind hangen. Volgens een bekende anekdote droeg hertog Karel Emanuel I van Savoye een jas met aan de ene kant de kleuren van Frankrijk en aan de andere die van Spanje, en keerde hij die om naargelang het land waarmee hij een bondgenootschap had.
« Découvrir le pot aux roses », c'est découvrir ce que quelqu'un cachait. Une explication souvent avancée : au Moyen Âge, les dames gardaient leur fard, un rouge à base de roses, dans un petit pot, où elles cachaient parfois aussi des billets doux.
“Découvrir le pot aux roses” (de rozenpot ontdekken) betekent ontdekken wat iemand verborgen hield. Een vaak gegeven verklaring: in de middeleeuwen bewaarden dames hun rouge, een rode schmink op basis van rozen, in een potje, waarin ze soms ook liefdesbriefjes verstopten.
« Avoir un coup de pompe », c'est ressentir brusquement une grande fatigue. Le mot vient sans doute du verbe « pomper » au sens d'épuiser : quand on est « pompé », on se sent vidé, comme un puits qu'une pompe aurait asséché.
“Avoir un coup de pompe” (een pompslag hebben) betekent plotseling erg moe zijn. Het woord komt waarschijnlijk van het werkwoord “pomper” in de betekenis van uitputten: wie “pompé” is, voelt zich leeg, als een put die door een pomp is drooggelegd.
« Tirer les marrons du feu » vient d'une fable de La Fontaine, « Le Singe et le Chat » : le chat Raton sort des marrons de la braise en se brûlant les pattes, et le singe Bertrand les mange. L'expression voulait dire prendre des risques pour le profit d'un autre ; aujourd'hui, on l'emploie souvent pour celui qui profite de la situation.
“Tirer les marrons du feu” (de kastanjes uit het vuur halen) komt uit een fabel van La Fontaine, “De aap en de kat”: de kat Raton haalt kastanjes uit de gloeiende as en verbrandt daarbij zijn poten, en de aap Bertrand eet ze op. De uitdrukking betekende risico's nemen in het voordeel van een ander; tegenwoordig gebruikt men haar vaak voor wie van de situatie profiteert.
Avoir un poil dans la main : être très paresseux.
Avoir un poil dans la main (een haar in je hand hebben): aartslui zijn.
Casser les pieds à quelqu'un : l'ennuyer, l'agacer.
Casser les pieds à quelqu'un (iemands voeten breken): iemand vervelen of ergeren.
Tomber dans les pommes : s'évanouir.
Tomber dans les pommes (in de appels vallen): flauwvallen.
Avoir le cafard : avoir des idées noires.
Avoir le cafard (de kakkerlak hebben): somber zijn.
Mettre les pieds dans le plat : aborder maladroitement un sujet délicat.
Mettre les pieds dans le plat (je voeten in de schotel zetten): een gevoelig onderwerp onhandig aansnijden.
L'argent et le travail
Geld en werk
« Avoir les dents longues », c'est être très ambitieux. Autrefois, l'expression voulait dire avoir très faim : quand on reste longtemps sans manger, dit-on, les gencives se rétractent et les dents paraissent plus longues. La faim de nourriture est devenue faim de réussite.
“Avoir les dents longues” (lange tanden hebben) betekent erg ambitieus zijn. Vroeger betekende het flinke honger hebben: wie lang niet eet, zegt men, krijgt terugtrekkend tandvlees, zodat de tanden langer lijken. De honger naar eten werd honger naar succes.
« Se serrer la ceinture », c'est dépenser moins. Quand on mange peu, on maigrit, et il faut resserrer sa ceinture d'un cran pour que le pantalon tienne.
“Se serrer la ceinture” (de riem aanhalen) betekent minder uitgeven, net als in het Nederlands. Wie weinig eet, valt af en moet zijn riem een gaatje strakker zetten om zijn broek op te houden.
« Être dans le rouge », c'est avoir un compte à découvert. Les comptables, puis les banques, inscrivaient traditionnellement les pertes et les découverts à l'encre rouge.
“Être dans le rouge” (in het rood staan) betekent een rekening hebben die rood staat. Boekhouders, en later banken, noteerden verliezen en tekorten traditioneel met rode inkt.
« Travailler au noir », c'est travailler sans déclarer son activité. Le noir évoque ce qui se fait en cachette. On rattache parfois l'expression aux artisans du Moyen Âge qui continuaient à travailler la nuit, alors que les règles de leur métier l'interdisaient.
“Travailler au noir” (in het zwart werken) betekent zwartwerken. Zwart staat voor wat in het geheim gebeurt. Soms brengt men de uitdrukking in verband met middeleeuwse ambachtslieden die 's nachts doorwerkten, hoewel de regels van hun gilde dat verboden.
La météo et la nature
Weer en natuur
« Il pleut des cordes », c'est-à-dire très fort. Sous une pluie battante, les gouttes tombent si serrées qu'elles forment comme de longs fils tendus entre le ciel et la terre.
“Il pleut des cordes” (het regent touwen) betekent dat het pijpenstelen regent. Bij een stortbui vallen de druppels zo dicht op elkaar dat ze lijken op lange draden die tussen hemel en aarde gespannen zijn.
« Prendre la poudre d'escampette », c'est filer sans demander son reste. « Escampette » vient du vieux verbe « escamper », emprunté à l'italien « scampare », s'enfuir. La « poudre », c'est la poussière que soulève celui qui détale.
“Prendre la poudre d'escampette” (het vluchtpoeder nemen) betekent er zonder omhaal vandoor gaan. “Escampette” komt van het oude werkwoord “escamper”, ontleend aan het Italiaanse “scampare”, vluchten. Het “poeder” is het stof dat wie wegrent opwerpt.
« Avoir un coup de soleil », c'est avoir la peau brûlée par le soleil. Autrefois, l'expression voulait aussi dire être un peu ivre, sans doute à cause du visage rouge des buveurs.
“Avoir un coup de soleil” (een zonnestoot hebben) betekent zonverbrand zijn. Vroeger betekende de uitdrukking ook een beetje aangeschoten zijn, waarschijnlijk vanwege het rode gezicht van drinkers.
Pourquoi les apprendre
Waarom ze leren
Ces expressions n'ont rien de vieilli : on les entend tous les jours, à la radio, au bureau ou à table. Beaucoup sont nées à la campagne, au marché ou à l'école, et elles gardent la trace de cette vie d'autrefois.
Deze uitdrukkingen zijn helemaal niet ouderwets: je hoort ze elke dag, op de radio, op kantoor of aan tafel. Veel zijn ontstaan op het platteland, op de markt of op school, en dragen nog het spoor van dat vroegere leven.
Un apprenant qui les connaît comprend mieux les conversations et les films, et s'exprime de façon plus naturelle.
Wie ze kent, begrijpt gesprekken en films beter en drukt zich natuurlijker uit.
Il vaut mieux les apprendre dans une phrase plutôt que seules, en notant leur registre : « tomber dans les pommes » est familier, alors que « tirer son épingle du jeu » convient à presque toutes les situations.
Je kunt ze het best in een zin leren in plaats van los, en daarbij op het register letten: “tomber dans les pommes” is informeel, terwijl “tirer son épingle du jeu” in bijna elke situatie past.
Connaître l'histoire d'une expression aide aussi à la retenir : une fois qu'on a imaginé le singe sur le Petit Pont, on n'oublie plus « payer en monnaie de singe ».
De geschiedenis van een uitdrukking kennen helpt ook om haar te onthouden: wie zich eenmaal de aap op de Petit Pont heeft voorgesteld, vergeet “payer en monnaie de singe” nooit meer.
In de gratis app hoor je de tekst voorgelezen en tik je op een woord om te zien wat het betekent.