Expressions françaises célèbres et leur origine

Le français parle volontiers par images : on « pose un lapin », on « tombe dans les pommes », on « a un chat dans la gorge ». Prises au pied de la lettre, ces expressions n'ont aucun sens, mais beaucoup gardent la trace d'un vieux métier, d'un jeu oublié ou d'une loi du Moyen Âge.

Francuzi chętnie mówią obrazami: „stawia się królika” (poser un lapin), „wpada się w jabłka” (tomber dans les pommes) albo „ma się kota w gardle” (avoir un chat dans la gorge). Rozumiane dosłownie, te wyrażenia nie mają sensu, ale wiele z nich zachowało ślad dawnego zawodu, zapomnianej gry albo średniowiecznego prawa.

Pour certaines, l'origine est bien connue ; pour d'autres, les linguistes hésitent encore entre plusieurs explications. Voici quelques-unes des plus courantes, regroupées par thème, avec ce que l'on sait de leur histoire.

Pochodzenie niektórych jest dobrze znane, w przypadku innych językoznawcy wciąż wahają się między kilkoma wyjaśnieniami. Oto kilka najpopularniejszych, pogrupowanych tematycznie, wraz z tym, co wiadomo o ich historii.

« Avoir un chat dans la gorge », c'est être enroué. Le chat n'y est sans doute pour rien : l'explication la plus répandue parle d'une confusion entre « matou », le chat mâle, et « maton », un vieux mot qui désignait des grumeaux, du lait caillé ou une boule de poils.

„Avoir un chat dans la gorge” (mieć kota w gardle) znaczy mieć chrypkę. Kot zapewne nie ma z tym nic wspólnego: najpopularniejsze wyjaśnienie mówi o pomyleniu słów „matou”, czyli kocur, i „maton”, dawnego słowa oznaczającego grudki, zsiadłe mleko albo kłębek sierści.

« Poser un lapin », c'est ne pas venir à un rendez-vous sans prévenir. Dans le Paris du XIXe siècle, l'expression voulait dire partir sans payer ce qu'on devait, en particulier à une fille de joie. Le sens actuel est apparu plus tard.

„Poser un lapin” (postawić królika) znaczy nie przyjść na umówione spotkanie i nikogo nie uprzedzić, wystawić kogoś do wiatru. W XIX-wiecznym Paryżu wyrażenie oznaczało odejście bez zapłacenia tego, co się było winnym, zwłaszcza prostytutce. Dzisiejsze znaczenie pojawiło się później.

« Avoir d'autres chats à fouetter », c'est avoir des affaires plus importantes à régler. La forme la plus ancienne parlait de chiens, que l'on fouettait pour les dresser ; le chat les a remplacés plus tard.

„Avoir d'autres chats à fouetter” (mieć inne koty do wychłostania) znaczy mieć ważniejsze sprawy na głowie. W najstarszej wersji chodziło o psy, które chłostano, by je wytresować; później ich miejsce zajął kot.

« Donner sa langue au chat », c'est renoncer à trouver une réponse. Au XVIIe siècle, Madame de Sévigné écrivait encore « jeter sa langue aux chiens ». Au XIXe siècle, le chat, animal discret et un peu mystérieux, a hérité de cette langue.

„Donner sa langue au chat” (dać swój język kotu) znaczy poddać się przy zgadywaniu. W XVII wieku Madame de Sévigné pisała jeszcze „jeter sa langue aux chiens” (rzucić język psom). W XIX wieku kot, zwierzę dyskretne i nieco tajemnicze, odziedziczył ten język.

« Payer en monnaie de singe », c'est payer avec du vent, ou ne pas payer du tout. Au XIIIe siècle, sous Saint Louis, quiconque traversait le Petit Pont, à Paris, devait payer un péage. Les montreurs de singes en étaient dispensés s'ils faisaient faire quelques tours à leur animal devant le péager.

„Payer en monnaie de singe” (płacić małpią monetą) znaczy płacić pustymi słowami albo wcale nie płacić. W XIII wieku, za panowania Ludwika Świętego, każdy, kto przechodził przez Petit Pont w Paryżu, musiał uiścić myto. Właściciele tresowanych małp byli z niego zwolnieni, jeśli ich zwierzę pokazało poborcy kilka sztuczek.

« Tirer son épingle du jeu », c'est se sortir adroitement d'une affaire mal engagée. L'expression vient d'un jeu d'enfants : chacun posait une épingle dans un cercle, puis essayait de la faire sortir en lançant une balle. Celui qui récupérait la sienne quittait la partie sans rien perdre.

„Tirer son épingle du jeu” (wyciągnąć swoją szpilkę z gry) znaczy zręcznie wybrnąć z trudnej sytuacji. Wyrażenie pochodzi od dziecięcej zabawy: każdy kładł szpilkę w kółku, a potem próbował ją z niego wybić, rzucając piłką. Kto odzyskał swoją, kończył grę bez strat.

« Être sur son trente-et-un », c'est porter ses plus beaux habits. On l'explique souvent par le « trentain », un drap de luxe tissé avec trente centaines de fils, mais cette origine n'est pas prouvée. D'autres y voient le 31 d'un jeu de cartes, le meilleur score possible.

„Être sur son trente-et-un” (być na swoim trzydziestym pierwszym) znaczy włożyć najlepsze ubranie, wystroić się. Często tłumaczy się to „trentainem”, luksusowym suknem tkanym z trzydziestu setek nitek, ale to pochodzenie nie jest udowodnione. Inni widzą w nim 31 z gry w karty, najlepszy możliwy wynik.

« Mettre sa main au feu », c'est être sûr de ce qu'on affirme. Au Moyen Âge, lors des ordalies, ou « jugements de Dieu », un accusé devait parfois tenir un fer rouge ou plonger la main dans le feu. Si la brûlure guérissait bien, on le déclarait innocent.

„Mettre sa main au feu” (włożyć rękę do ognia) znaczy być całkowicie pewnym tego, co się mówi, jak polskie „dać sobie rękę uciąć”. W średniowieczu, podczas ordaliów, czyli „sądów bożych”, oskarżony musiał czasem trzymać rozżarzone żelazo albo włożyć rękę w ogień. Jeśli oparzenie dobrze się goiło, uznawano go za niewinnego.

« Raconter des salades », c'est raconter des histoires peu crédibles. Une salade mélange toutes sortes d'ingrédients, et au XIXe siècle le mot désignait déjà un mélange confus, une histoire embrouillée.

„Raconter des salades” (opowiadać sałatki) znaczy opowiadać mało wiarygodne historie, bajeczki. Sałatka miesza najróżniejsze składniki, a w XIX wieku słowo to oznaczało już bezładną mieszaninę, zagmatwaną historię.

« Ne pas avoir inventé la poudre », ou « le fil à couper le beurre », c'est ne pas être très malin. L'ironie est claire : si l'on n'est même pas capable d'inventer un simple fil pour couper le beurre, on n'inventera jamais rien.

„Ne pas avoir inventé la poudre” (nie wynaleźć prochu) albo „le fil à couper le beurre” (drutu do krojenia masła) znaczy nie być zbyt bystrym, jak polskie „prochu nie wymyślił”. Ironia jest jasna: kto nie potrafi wymyślić nawet zwykłego drutu do krojenia masła, nie wynajdzie niczego.

« En faire tout un fromage », c'est donner beaucoup trop d'importance à une petite chose. L'origine est incertaine. Une explication courante : il faut beaucoup de temps et de travail pour transformer du lait, produit très simple, en fromage.

„En faire tout un fromage” (zrobić z tego cały ser) znaczy robić z igły widły. Pochodzenie jest niepewne. Popularne wyjaśnienie: potrzeba dużo czasu i pracy, by z mleka, bardzo prostego produktu, zrobić ser.

« C'est la fin des haricots » veut dire que tout est perdu. Dans les pensionnats et les casernes, les haricots secs étaient le plat le moins cher, celui qu'on servait quand il ne restait plus rien. Quand même les haricots venaient à manquer, la situation était désespérée.

„C'est la fin des haricots” (to koniec fasoli) znaczy, że wszystko stracone. W internatach i koszarach suszona fasola była najtańszym daniem, podawanym, gdy nie zostało już nic innego. Kiedy kończyła się nawet fasola, sytuacja była beznadziejna.

« Coûter les yeux de la tête », c'est coûter extrêmement cher. Nos yeux sont ce que nous avons de plus précieux : payer de ses yeux, c'est payer un prix énorme.

„Coûter les yeux de la tête” (kosztować oczy z głowy) znaczy kosztować majątek. Oczy to najcenniejsze, co mamy: zapłacić oczami to zapłacić ogromną cenę.

« Se faire tirer l'oreille », c'est se faire prier avant d'accepter. On pense à l'élève qu'on tirait autrefois par l'oreille, ou à l'âne têtu qu'il fallait traîner pour le faire avancer.

„Se faire tirer l'oreille” (dać się ciągnąć za ucho) znaczy dać się długo prosić. Przywodzi na myśl ucznia, którego dawniej ciągnięto za ucho, albo upartego osła, którego trzeba było ciągnąć, żeby ruszył z miejsca.

« Avoir le coup de foudre », c'est tomber amoureux au premier regard. Au XVIIe siècle, un « coup de foudre » était un malheur soudain et terrible ; le sens amoureux, plus heureux, s'est imposé ensuite.

„Avoir le coup de foudre” (zostać rażonym piorunem) znaczy zakochać się od pierwszego wejrzenia. W XVII wieku „coup de foudre” oznaczał nagłe, straszne nieszczęście; szczęśliwsze, miłosne znaczenie upowszechniło się później.

« Prendre ses jambes à son cou », c'est s'enfuir à toute vitesse. L'image est comique et n'a pas d'explication certaine : on court si vite que les jambes semblent remonter jusqu'au cou.

„Prendre ses jambes à son cou” (wziąć nogi na szyję) znaczy uciekać co sił, dokładnie jak polskie „wziąć nogi za pas”. Obraz jest komiczny i nie ma pewnego wyjaśnienia: biegnie się tak szybko, że nogi zdają się sięgać aż do szyi.

« Retourner sa veste », c'est changer d'opinion ou de camp par intérêt. Selon une anecdote célèbre, le duc Charles-Emmanuel Ier de Savoie portait un habit aux couleurs de la France d'un côté et de l'Espagne de l'autre, et le retournait selon le pays dont il était l'allié.

„Retourner sa veste” (odwrócić marynarkę na drugą stronę) znaczy zmienić zdanie albo obóz dla własnej korzyści. Według słynnej anegdoty książę Karol Emanuel I Sabaudzki nosił kaftan z barwami Francji po jednej stronie i Hiszpanii po drugiej i odwracał go zależnie od tego, z którym krajem akurat był sprzymierzony.

« Découvrir le pot aux roses », c'est découvrir ce que quelqu'un cachait. Une explication souvent avancée : au Moyen Âge, les dames gardaient leur fard, un rouge à base de roses, dans un petit pot, où elles cachaient parfois aussi des billets doux.

„Découvrir le pot aux roses” (odkryć garnuszek z różami) znaczy odkryć, co ktoś ukrywał. Często przytaczane wyjaśnienie: w średniowieczu damy trzymały róż, czerwony kosmetyk z płatków róż, w małym słoiczku, w którym czasem chowały też liściki miłosne.

« Avoir un coup de pompe », c'est ressentir brusquement une grande fatigue. Le mot vient sans doute du verbe « pomper » au sens d'épuiser : quand on est « pompé », on se sent vidé, comme un puits qu'une pompe aurait asséché.

„Avoir un coup de pompe” (dostać uderzenia pompy) znaczy poczuć nagłe, wielkie zmęczenie. Słowo pochodzi zapewne od czasownika „pomper” w znaczeniu wyczerpać: kto jest „pompé”, czuje się pusty jak studnia, którą osuszyła pompa.

« Tirer les marrons du feu » vient d'une fable de La Fontaine, « Le Singe et le Chat » : le chat Raton sort des marrons de la braise en se brûlant les pattes, et le singe Bertrand les mange. L'expression voulait dire prendre des risques pour le profit d'un autre ; aujourd'hui, on l'emploie souvent pour celui qui profite de la situation.

„Tirer les marrons du feu” (wyciągać kasztany z ognia) pochodzi z bajki La Fontaine'a „Małpa i kot”: kot Raton wyjmuje kasztany z żaru, parząc sobie łapy, a małpa Bertrand je zjada. Wyrażenie oznaczało ryzykowanie dla cudzej korzyści; dziś często używa się go o kimś, kto korzysta na sytuacji.

Avoir un poil dans la main : être très paresseux.

Avoir un poil dans la main (mieć włos w dłoni): być strasznym leniem.

Casser les pieds à quelqu'un : l'ennuyer, l'agacer.

Casser les pieds à quelqu'un (łamać komuś nogi): zanudzać, denerwować kogoś.

Tomber dans les pommes : s'évanouir.

Tomber dans les pommes (wpaść w jabłka): zemdleć.

Avoir le cafard : avoir des idées noires.

Avoir le cafard (mieć karalucha): być przygnębionym.

Mettre les pieds dans le plat : aborder maladroitement un sujet délicat.

Mettre les pieds dans le plat (wsadzić nogi do półmiska): niezręcznie poruszyć drażliwy temat.

« Avoir les dents longues », c'est être très ambitieux. Autrefois, l'expression voulait dire avoir très faim : quand on reste longtemps sans manger, dit-on, les gencives se rétractent et les dents paraissent plus longues. La faim de nourriture est devenue faim de réussite.

„Avoir les dents longues” (mieć długie zęby) znaczy być bardzo ambitnym. Dawniej oznaczało to bycie bardzo głodnym: kto długo nie je, jak się mówi, temu cofają się dziąsła i zęby wydają się dłuższe. Głód jedzenia zamienił się w głód sukcesu.

« Se serrer la ceinture », c'est dépenser moins. Quand on mange peu, on maigrit, et il faut resserrer sa ceinture d'un cran pour que le pantalon tienne.

„Se serrer la ceinture” (zacisnąć pasa) znaczy wydawać mniej, tak jak po polsku. Kiedy się mało je, chudnie się i trzeba zapiąć pasek o dziurkę ciaśniej, żeby spodnie nie spadały.

« Être dans le rouge », c'est avoir un compte à découvert. Les comptables, puis les banques, inscrivaient traditionnellement les pertes et les découverts à l'encre rouge.

„Être dans le rouge” (być na czerwonym) znaczy mieć debet na koncie, być pod kreską. Księgowi, a później banki, tradycyjnie zapisywali straty i debety czerwonym atramentem.

« Travailler au noir », c'est travailler sans déclarer son activité. Le noir évoque ce qui se fait en cachette. On rattache parfois l'expression aux artisans du Moyen Âge qui continuaient à travailler la nuit, alors que les règles de leur métier l'interdisaient.

„Travailler au noir” (pracować na czarno) znaczy pracować bez zgłaszania tego, tak jak po polsku. Czerń kojarzy się z tym, co robi się ukradkiem. Czasem łączy się to wyrażenie ze średniowiecznymi rzemieślnikami, którzy pracowali dalej nocą, choć zabraniały tego reguły ich cechu.

« Il pleut des cordes », c'est-à-dire très fort. Sous une pluie battante, les gouttes tombent si serrées qu'elles forment comme de longs fils tendus entre le ciel et la terre.

„Il pleut des cordes” (pada linami) znaczy, że leje jak z cebra. Podczas ulewy krople spadają tak gęsto, że wyglądają jak długie nici rozpięte między niebem a ziemią.

« Prendre la poudre d'escampette », c'est filer sans demander son reste. « Escampette » vient du vieux verbe « escamper », emprunté à l'italien « scampare », s'enfuir. La « poudre », c'est la poussière que soulève celui qui détale.

„Prendre la poudre d'escampette” (wziąć proszek ucieczki) znaczy zwiać bez słowa. „Escampette” pochodzi od dawnego czasownika „escamper”, zapożyczonego z włoskiego „scampare”, uciekać. „Proszek” to kurz, który wzbija uciekający.

« Avoir un coup de soleil », c'est avoir la peau brûlée par le soleil. Autrefois, l'expression voulait aussi dire être un peu ivre, sans doute à cause du visage rouge des buveurs.

„Avoir un coup de soleil” (dostać uderzenia słońca) znaczy mieć oparzenie słoneczne. Dawniej wyrażenie oznaczało też bycie lekko wstawionym, zapewne z powodu czerwonej twarzy pijących.

Ces expressions n'ont rien de vieilli : on les entend tous les jours, à la radio, au bureau ou à table. Beaucoup sont nées à la campagne, au marché ou à l'école, et elles gardent la trace de cette vie d'autrefois.

Te wyrażenia wcale nie są przestarzałe: słychać je codziennie, w radiu, w biurze czy przy stole. Wiele narodziło się na wsi, na targu albo w szkole i nadal nosi ślad tamtego dawnego życia.

Un apprenant qui les connaît comprend mieux les conversations et les films, et s'exprime de façon plus naturelle.

Kto je zna, lepiej rozumie rozmowy i filmy, a sam mówi bardziej naturalnie.

Il vaut mieux les apprendre dans une phrase plutôt que seules, en notant leur registre : « tomber dans les pommes » est familier, alors que « tirer son épingle du jeu » convient à presque toutes les situations.

Lepiej uczyć się ich w zdaniu niż osobno, zwracając uwagę na rejestr: „tomber dans les pommes” jest potoczne, a „tirer son épingle du jeu” pasuje niemal do każdej sytuacji.

Connaître l'histoire d'une expression aide aussi à la retenir : une fois qu'on a imaginé le singe sur le Petit Pont, on n'oublie plus « payer en monnaie de singe ».

Znajomość historii wyrażenia pomaga też je zapamiętać: kto raz wyobraził sobie małpę na Petit Pont, nie zapomni już „payer en monnaie de singe”.