Le Louvre : de la forteresse au musée

Le Louvre n'est pas seulement un musée : ses murs racontent plus de huit siècles d'histoire de France. Installé au cœur de Paris, sur la rive droite de la Seine, l'ancien palais des rois expose aujourd'hui quelque 35 000 œuvres et reçoit chaque année près de neuf millions de visiteurs. Au milieu de ses façades classiques se dresse une pyramide de verre, devenue l'une des images les plus connues de Paris.

Luwr to coś więcej niż muzeum: jego mury opowiadają ponad osiem wieków historii Francji. Dawny pałac królewski stoi w samym sercu Paryża, na prawym brzegu Sekwany, prezentuje dziś około 35 tysięcy dzieł i co roku przyjmuje blisko dziewięć milionów zwiedzających. Pośród jego klasycznych fasad wznosi się szklana piramida, która stała się jednym z najbardziej znanych widoków Paryża.

Pourtant, le Louvre n'a pas toujours été un musée. Il a d'abord été une forteresse, puis la résidence des rois, avant d'ouvrir ses portes au public sous la Révolution. Chaque époque y a laissé sa trace, si bien que l'histoire du bâtiment suit de près celle du pays : de la monarchie à la République, des remparts aux salles d'exposition.

A jednak Luwr nie zawsze był muzeum. Najpierw był twierdzą, potem rezydencją królów, a dla publiczności otworzył się dopiero w czasie rewolucji. Każda epoka zostawiła w nim swój ślad, dlatego historia budynku ściśle splata się z dziejami kraju: od monarchii do republiki, od murów obronnych do sal wystawowych.

L'histoire du Louvre commence vers 1190, sous Philippe Auguste, roi de France de 1180 à 1223. Cette année-là, le roi part pour la troisième croisade. Avant son départ, il fait entourer Paris d'un rempart pour protéger la ville en son absence, en particulier contre les Anglais, alors maîtres de la Normandie toute proche.

Historia Luwru zaczyna się około 1190 roku, za panowania Filipa Augusta, króla Francji od 1180 do 1223 roku. W tym roku król wyruszył na trzecią wyprawę krzyżową. Przed wyjazdem kazał otoczyć Paryż murem, by chronić miasto pod jego nieobecność, przede wszystkim przed Anglikami, którzy panowali wtedy w pobliskiej Normandii.

Le premier Louvre n'est pas un palais mais un château fort. Il est construit juste à l'extérieur du nouveau rempart, à son extrémité ouest, au bord de la Seine : de là, on surveille le fleuve, par où un ennemi pourrait arriver. Ses murs épais sont flanqués de tours et, au centre, se dresse un énorme donjon rond, la Grosse Tour, haute d'une trentaine de mètres.

Pierwszy Luwr nie był pałacem, lecz zamkiem. Zbudowano go tuż za nowym murem, na jego zachodnim krańcu, nad brzegiem Sekwany: stamtąd można było pilnować rzeki, którą mógł nadciągnąć wróg. Grube mury wzmacniały baszty, a pośrodku wznosił się ogromny okrągły donżon, Wielka Wieża, wysoki na około trzydzieści metrów.

Dans le donjon, le roi garde son trésor, ses armes et ses archives. On y enferme aussi des prisonniers de marque, comme Ferrand, comte de Flandre, capturé à la bataille de Bouvines en 1214. Autour de la tour, une cour presque carrée est fermée par des murailles. Pendant plus d'un siècle, la forteresse joue pleinement son rôle militaire.

W donżonie król przechowywał skarbiec, broń i archiwa. Zamykano tam też znamienitych więźniów, takich jak Ferrand, hrabia Flandrii, pojmany w bitwie pod Bouvines w 1214 roku. Wokół wieży znajdował się niemal kwadratowy dziedziniec otoczony murami. Przez ponad sto lat twierdza w pełni spełniała swoje zadanie wojskowe.

On ne sait toujours pas d'où vient le nom « Louvre ». Selon une hypothèse, il viendrait du latin lupara, un lieu où l'on chassait le loup. Selon une autre, il viendrait d'un ancien mot germanique qui désignait une tour ou un poste fortifié. Quoi qu'il en soit, le nom est resté.

Do dziś nie wiadomo na pewno, skąd pochodzi nazwa „Luwr”. Według jednej hipotezy od łacińskiego lupara, czyli miejsca, gdzie polowano na wilki. Według innej od dawnego germańskiego słowa oznaczającego wieżę lub umocniony posterunek. Tak czy inaczej, nazwa przetrwała.

Au XIVe siècle, Paris déborde de ses anciens remparts. Une nouvelle enceinte, achevée sous Charles V, roi de 1364 à 1380, passe plus à l'ouest : le Louvre se retrouve à l'intérieur de la ville et perd son rôle militaire. Charles V le transforme en résidence confortable et installe dans une des tours sa bibliothèque, riche de près de mille manuscrits.

W XIV wieku Paryż rozrósł się poza dawne mury. Nowe obwarowania, ukończone za Karola V, króla od 1364 do 1380 roku, przebiegały dalej na zachód: Luwr znalazł się w obrębie miasta i stracił znaczenie wojskowe. Karol V przekształcił go w wygodną rezydencję i w jednej z wież urządził swoją bibliotekę, liczącą blisko tysiąc rękopisów.

Au XVIe siècle, François Ier veut un palais dans le goût de la Renaissance. En 1528, il annonce qu'il vivra désormais à Paris et fait raser la Grosse Tour. Mais les grands travaux ne commencent qu'en 1546, à la fin de son règne, sur le modèle des palais italiens.

W XVI wieku Franciszek I zapragnął pałacu w duchu renesansu. W 1528 roku ogłosił, że odtąd będzie mieszkał w Paryżu, i kazał zburzyć Wielką Wieżę. Duże prace budowlane ruszyły jednak dopiero w 1546 roku, pod koniec jego panowania, na wzór pałaców włoskich.

L'architecte Pierre Lescot et le sculpteur Jean Goujon construisent alors une nouvelle aile, dont la façade est couverte de sculptures. Elle existe toujours dans la Cour Carrée : c'est la plus ancienne façade du palais actuel.

Architekt Pierre Lescot i rzeźbiarz Jean Goujon wznieśli wtedy nowe skrzydło, którego fasadę pokrywają rzeźby. Stoi ono do dziś przy Cour Carrée i jest najstarszą fasadą obecnego pałacu.

François Ier est aussi un grand amateur d'art. Il achète des tableaux italiens, dont la Joconde de Léonard de Vinci, mais il les garde surtout au château de Fontainebleau. Ces œuvres forment le cœur des collections royales, qui deviendront plus tard celles du musée.

Franciszek I był też wielkim miłośnikiem sztuki. Kupował obrazy włoskie, między innymi Mona Lisę Leonarda da Vinci, ale trzymał je głównie w zamku Fontainebleau. Te dzieła stały się trzonem kolekcji królewskich, które później przeszły do muzeum.

Après François Ier, le chantier continue. En 1564, Catherine de Médicis, veuve d'Henri II, fait construire un nouveau palais un peu plus à l'ouest : les Tuileries, nommées ainsi parce qu'on fabriquait autrefois des tuiles à cet endroit.

Po śmierci Franciszka I budowa trwała dalej. W 1564 roku Katarzyna Medycejska, wdowa po Henryku II, kazała wznieść nieco dalej na zachód nowy pałac: Tuileries, nazwany tak od wytwórni dachówek (tuileries), które dawniej stały w tym miejscu.

Henri IV lance le « Grand Dessein », un projet pour réunir le Louvre et les Tuileries en un seul palais. Il fait bâtir le long de la Seine la Grande Galerie, longue de plus de 400 mètres. À partir de 1608, il y loge des artistes et des artisans.

Henryk IV zapoczątkował „Wielki Zamysł”, czyli plan połączenia Luwru i Tuileries w jeden pałac. Wzdłuż Sekwany kazał zbudować Wielką Galerię o długości ponad 400 metrów. Od 1608 roku mieszkali w niej artyści i rzemieślnicy.

Sous Louis XIII, le cardinal de Richelieu et l'architecte Jacques Lemercier commencent à agrandir la Cour Carrée, qui doit devenir quatre fois plus grande. Ils construisent notamment le pavillon de l'Horloge, au milieu de l'aile ouest.

Za Ludwika XIII kardynał Richelieu i architekt Jacques Lemercier zaczęli powiększać Cour Carrée, który miał stać się cztery razy większy. Zbudowali między innymi Pawilon Zegarowy pośrodku zachodniego skrzydła.

Louis XIV poursuit les travaux. Pour la façade est, il fait venir de Rome le célèbre Bernin, puis abandonne son projet. C'est finalement la Colonnade, attribuée à Claude Perrault, qui est construite : une longue rangée de colonnes devenue un modèle du classicisme français.

Ludwik XIV kontynuował prace. Do zaprojektowania wschodniej fasady sprowadził z Rzymu słynnego Berniniego, ale potem zrezygnował z jego projektu. Ostatecznie powstała Kolumnada przypisywana Claude'owi Perrault: długi rząd kolumn, który stał się wzorem francuskiego klasycyzmu.

En 1682, Louis XIV installe la cour à Versailles. Le palais, resté inachevé, est alors occupé par les académies, dont l'Académie française, et par des artistes qui y vivent avec leur famille.

W 1682 roku Ludwik XIV przeniósł dwór do Wersalu. Niedokończony pałac zajęły wtedy akademie, w tym Akademia Francuska, a także artyści, którzy mieszkali tam z rodzinami.

Au XVIIIe siècle, l'Académie royale de peinture et de sculpture organise au Louvre des expositions appelées « Salons », du nom du Salon carré où elles ont lieu. Le public s'y presse, et des critiques comme Diderot en rendent compte.

W XVIII wieku Królewska Akademia Malarstwa i Rzeźby organizowała w Luwrze wystawy zwane „Salonami”, od Salon Carré, w którym się odbywały. Publiczność tłumnie je odwiedzała, a krytycy tacy jak Diderot pisali o nich recenzje.

Beaucoup d'esprits éclairés regrettent que les tableaux du roi restent cachés et demandent qu'on les montre au public. En 1750, une partie de la collection royale est exposée au palais du Luxembourg, deux jours par semaine.

Wielu ludzi oświecenia ubolewało, że obrazy króla pozostają ukryte, i domagało się, by pokazać je publiczności. W 1750 roku część kolekcji królewskiej wystawiono w Pałacu Luksemburskim, dwa dni w tygodniu.

Sous Louis XVI, le comte d'Angiviller, chargé des bâtiments du roi, prépare un musée dans la Grande Galerie. Il achète des œuvres et réfléchit à l'éclairage des salles. Mais la Révolution éclate avant l'ouverture.

Za Ludwika XVI hrabia d'Angiviller, odpowiedzialny za budowle królewskie, przygotowywał muzeum w Wielkiej Galerii. Kupował dzieła i zastanawiał się nad oświetleniem sal. Jednak rewolucja wybuchła, zanim muzeum otwarto.

Avec la Révolution, les biens de la couronne et de l'Église deviennent propriété de la nation, tout comme ceux des nobles émigrés. Les collections royales appartiennent désormais à tous.

Wraz z rewolucją dobra Korony i Kościoła stały się własnością narodu, podobnie jak majątki szlachty, która uciekła za granicę. Kolekcje królewskie należały odtąd do wszystkich.

Le 10 août 1793, un an jour pour jour après la chute de la monarchie, le Muséum central des arts ouvre ses portes dans la Grande Galerie. L'entrée est gratuite.

10 sierpnia 1793 roku, dokładnie rok po upadku monarchii, w Wielkiej Galerii otwarto Centralne Muzeum Sztuki. Wstęp był bezpłatny.

Au début, on peut y voir un peu plus de cinq cents tableaux et quelques objets d'art.

Na początku można tam było zobaczyć nieco ponad pięćset obrazów i kilka przedmiotów artystycznych.

Le succès est immédiat. Pour la première fois, des œuvres réservées jusque-là au roi et à son entourage sont montrées à tous les citoyens.

Sukces był natychmiastowy. Po raz pierwszy dzieła, zarezerwowane dotąd dla króla i jego otoczenia, pokazano wszystkim obywatelom.

En 1803, le Louvre prend le nom de « Musée Napoléon ». Il doit montrer la puissance de la France et de son chef.

W 1803 roku Luwr otrzymał nazwę „Muzeum Napoleona”. Miał pokazywać potęgę Francji i jej władcy.

Après chaque campagne militaire, des convois d'œuvres arrivent d'Italie, d'Allemagne ou des Pays-Bas. On peut ainsi admirer à Paris le Laocoon et l'Apollon du Belvédère, enlevés au Vatican.

Po każdej kampanii wojennej napływały transporty dzieł z Włoch, Niemiec i Niderlandów. W Paryżu można było więc podziwiać Grupę Laokoona i Apolla Belwederskiego, wywiezionych z Watykanu.

Vivant Denon, directeur du musée à partir de 1802, classe les tableaux par écoles et par époques. Le Louvre devient le plus grand musée de son temps.

Vivant Denon, dyrektor muzeum od 1802 roku, uporządkował obrazy według szkół i epok. Luwr stał się największym muzeum swoich czasów.

Napoléon fait aussi avancer les travaux du palais. Ses architectes, Percier et Fontaine, terminent la Cour Carrée, élèvent l'arc de triomphe du Carrousel et commencent une aile le long de la rue de Rivoli.

Napoleon przyspieszył też budowę pałacu. Jego architekci, Percier i Fontaine, ukończyli Cour Carrée, wznieśli Łuk Triumfalny na placu Carrousel i rozpoczęli budowę skrzydła wzdłuż rue de Rivoli.

Après la chute de Napoléon en 1815, les pays vaincus récupèrent environ cinq mille œuvres. Certaines restent pourtant à Paris, comme Les Noces de Cana de Véronèse.

Po upadku Napoleona w 1815 roku pokonane kraje odzyskały około pięciu tysięcy dzieł. Niektóre jednak zostały w Paryżu, na przykład Gody w Kanie Veronesego.

De nouveaux départements voient le jour. En 1827, Champollion, qui a déchiffré les hiéroglyphes, organise les premières salles égyptiennes, et en 1847 ouvre le premier musée assyrien d'Europe.

Powstawały nowe działy. W 1827 roku Champollion, który odczytał hieroglify, urządził pierwsze sale egipskie, a w 1847 roku otwarto pierwsze w Europie muzeum asyryjskie.

Sous Napoléon III, les architectes Visconti puis Lefuel achèvent en quelques années le Grand Dessein : en 1857, le Louvre et les Tuileries forment enfin un seul ensemble.

Za Napoleona III architekci Visconti, a po nim Lefuel, w ciągu kilku lat dokończyli Wielki Zamysł: w 1857 roku Luwr i Tuileries tworzyły wreszcie jeden zespół.

En mai 1871, pendant la Commune de Paris, des insurgés mettent le feu aux Tuileries. Les ruines du palais sont rasées en 1883, et depuis, le Louvre s'ouvre à l'ouest sur le jardin des Tuileries.

W maju 1871 roku, w czasie Komuny Paryskiej, powstańcy podpalili Tuileries. Ruiny pałacu rozebrano w 1883 roku i od tamtej pory Luwr otwiera się na zachód, na Ogród Tuileries.

Les collections, elles, ne cessent de grandir grâce aux fouilles, aux achats et aux dons. La Vénus de Milo arrive en 1821, puis la Victoire de Samothrace, découverte en 1863.

Kolekcje natomiast wciąż się powiększały dzięki wykopaliskom, zakupom i darowiznom. W 1821 roku trafiła tu Wenus z Milo, a później Nike z Samotraki, odkryta w 1863 roku.

Au XXe siècle, le musée manque de place. Le ministère des Finances occupe toute l'aile Richelieu, et l'entrée ne suffit plus face à la foule des visiteurs.

W XX wieku w muzeum brakowało miejsca. Ministerstwo Finansów zajmowało całe skrzydło Richelieu, a wejście nie radziło sobie z tłumami zwiedzających.

En 1981, le président François Mitterrand lance le projet du « Grand Louvre » : le ministère doit partir et le palais entier doit revenir au musée.

W 1981 roku prezydent François Mitterrand ogłosił projekt „Wielkiego Luwru”: ministerstwo miało się wyprowadzić, a cały pałac przejść na rzecz muzeum.

Le chantier est confié à l'architecte sino-américain Ieoh Ming Pei. Celui-ci imagine une nouvelle entrée souterraine, sous une pyramide de verre haute d'environ vingt et un mètres, au centre de la cour Napoléon.

Projekt powierzono chińsko-amerykańskiemu architektowi Ieoh Ming Peiowi. Zaprojektował on nowe podziemne wejście pod szklaną piramidą o wysokości około dwudziestu jeden metrów, pośrodku dziedzińca Napoleona.

Le projet fait scandale. Beaucoup de Parisiens jugent qu'une pyramide moderne n'a rien à faire devant un palais classique, et le débat enflamme les journaux.

Projekt wywołał skandal. Wielu paryżan uważało, że nowoczesna piramida nie pasuje do klasycznego pałacu, a spór rozpalił gazety.

La pyramide est inaugurée en 1989. Peu à peu, les critiques se taisent et elle devient l'emblème du Louvre moderne.

Piramidę otwarto w 1989 roku. Z czasem krytyka ucichła, a piramida stała się symbolem nowoczesnego Luwru.

En 1993, l'aile Richelieu ouvre au public. Avec le Grand Louvre, la surface d'exposition du musée a presque doublé.

W 1993 roku udostępniono zwiedzającym skrzydło Richelieu. Dzięki projektowi Wielkiego Luwru powierzchnia wystawowa muzeum niemal się podwoiła.

Le Louvre est aujourd'hui le musée le plus visité au monde. En 2018, il a même dépassé les dix millions de visiteurs.

Dziś Luwr jest najczęściej odwiedzanym muzeum na świecie. W 2018 roku przekroczył nawet próg dziesięciu milionów zwiedzających.

Ses collections couvrent plusieurs millénaires, des premières civilisations de Mésopotamie jusqu'au milieu du XIXe siècle et aux peintres comme Delacroix.

Jego zbiory obejmują kilka tysiącleci, od pierwszych cywilizacji Mezopotamii po połowę XIX wieku i malarzy takich jak Delacroix.

La Joconde, protégée par une vitre blindée, reste l'œuvre la plus demandée. La foule est si dense qu'on ne la voit souvent que quelques secondes.

Mona Lisa, chroniona kuloodpornym szkłem, wciąż jest najbardziej obleganym dziełem. Tłum jest tak gęsty, że często widzi się ją tylko przez kilka sekund.

Le Louvre s'est aussi installé hors de Paris : le Louvre-Lens a ouvert en 2012 dans le nord de la France, et le Louvre Abu Dhabi en 2017 aux Émirats arabes unis.

Luwr działa też poza Paryżem: Luwr-Lens otwarto w 2012 roku na północy Francji, a Luwr Abu Zabi w 2017 roku w Zjednoczonych Emiratach Arabskich.

Depuis 2021, la base de données des collections est en ligne : près d'un demi-million d'œuvres y sont présentées.

Od 2021 roku baza danych kolekcji jest dostępna w internecie: prezentuje blisko pół miliona dzieł.

Le musée doit aussi faire face à de vrais problèmes : salles bondées, bâtiment vieillissant, longues files d'attente. En 2025, un grand projet de rénovation a été annoncé, avec une nouvelle entrée et une salle à part pour la Joconde.

Muzeum zmaga się też z prawdziwymi problemami: przepełnionymi salami, starzejącym się budynkiem, długimi kolejkami. W 2025 roku ogłoszono duży projekt renowacji z nowym wejściem i osobną salą dla Mona Lisy.

Pour beaucoup de Français, le Louvre est un symbole national, au même titre que la tour Eiffel ou Versailles.

Dla wielu Francuzów Luwr jest symbolem narodowym, na równi z wieżą Eiffla czy Wersalem.

Il reste fidèle à l'idée de 1793 : l'art appartient à tous. L'entrée est gratuite pour les moins de 18 ans, ainsi que pour les moins de 26 ans qui résident dans l'Union européenne.

Pozostaje wierny idei z 1793 roku: sztuka należy do wszystkich. Wstęp jest bezpłatny dla osób poniżej 18 lat oraz dla osób poniżej 26 lat mieszkających w Unii Europejskiej.

Le Louvre sert aussi la diplomatie française : il prête des œuvres à l'étranger, forme des conservateurs et participe à des projets comme le Louvre Abu Dhabi.

Luwr służy też francuskiej dyplomacji: wypożycza dzieła za granicę, szkoli kuratorów i uczestniczy w projektach takich jak Luwr Abu Zabi.

Pour qui apprend le français, une visite est aussi une bonne occasion de pratiquer : les cartels, ces petites étiquettes placées à côté de chaque œuvre, sont d'abord rédigés en français.

Dla uczących się francuskiego wizyta to także dobra okazja do ćwiczeń: opisy, czyli małe tabliczki przy każdym dziele, są pisane przede wszystkim po francusku.

Vers 1190 : Philippe Auguste fait bâtir la forteresse du Louvre.

Około 1190: Filip August każe zbudować twierdzę Luwr.

1546 : Pierre Lescot commence le palais Renaissance de François Ier.

1546: Pierre Lescot rozpoczyna renesansowy pałac Franciszka I.

10 août 1793 : ouverture du musée au public.

10 sierpnia 1793: otwarcie muzeum dla publiczności.

1989 : inauguration de la pyramide de verre.

1989: otwarcie szklanej piramidy.

En plus de huit siècles, le Louvre a été tour à tour forteresse, palais royal et musée. Chaque roi, chaque régime y a ajouté une aile, une façade ou une collection.

W ciągu ponad ośmiu wieków Luwr był kolejno twierdzą, pałacem królewskim i muzeum. Każdy król i każdy ustrój dodawał mu skrzydło, fasadę lub kolekcję.

Le musée né en 1793 pour ouvrir les collections du roi à tous les citoyens accueille aujourd'hui des visiteurs venus du monde entier.

Muzeum, założone w 1793 roku, by udostępnić zbiory króla wszystkim obywatelom, przyjmuje dziś zwiedzających z całego świata.