La vie quotidienne en France : hier et aujourd’hui

En un siècle, la vie quotidienne des Français a profondément changé. On ne mange plus, on ne travaille plus et on ne se divertit plus tout à fait comme en 1930 ou en 1950.

W ciągu stu lat codzienne życie Francuzów bardzo się zmieniło. Je się, pracuje i spędza wolny czas już nie całkiem tak jak w 1930 czy 1950 roku.

Pourtant, certaines habitudes ont traversé les décennies : le pain frais acheté chaque jour, le repas pris à table, les grandes vacances d'été. Voici, domaine par domaine, ce qui a changé et ce qui est resté.

A jednak niektóre zwyczaje przetrwały dziesięciolecia: świeże pieczywo kupowane codziennie, posiłek przy stole, długie letnie wakacje. Oto, dziedzina po dziedzinie, co się zmieniło, a co pozostało.

Au début du XXe siècle, on travaillait dur et longtemps, souvent six jours sur sept. Le repos du dimanche n'est devenu obligatoire qu'en 1906. En 1936, le gouvernement du Front populaire a accordé aux salariés la semaine de 40 heures et deux semaines de congés payés. Pour beaucoup d'ouvriers, ce furent les premières vacances de leur vie.

Na początku XX wieku pracowało się ciężko i długo, często sześć dni w tygodniu. Niedzielny odpoczynek stał się obowiązkowy dopiero w 1906 roku. W 1936 roku rząd Frontu Ludowego dał pracownikom 40-godzinny tydzień pracy i dwa tygodnie płatnego urlopu. Dla wielu robotników był to pierwszy urlop w życiu.

Les congés sont passés à trois semaines en 1956, à quatre en 1969, puis à cinq en 1982. Les lois Aubry ont ensuite fixé la durée légale du travail à 35 heures par semaine à partir de 2000. Depuis la crise sanitaire de 2020, beaucoup de salariés font aussi du télétravail un ou deux jours par semaine.

Urlop wydłużono do trzech tygodni w 1956 roku, do czterech w 1969 i do pięciu w 1982. Potem ustawy Aubry ustaliły od 2000 roku ustawowy czas pracy na 35 godzin tygodniowo. Od kryzysu zdrowotnego w 2020 roku wielu pracowników pracuje też zdalnie jeden lub dwa dni w tygodniu.

Autrefois, les repas suivaient des horaires fixes. Le matin, on prenait du pain beurré et un bol de café au lait. À midi, on rentrait souvent déjeuner à la maison : c'était le repas principal, avec une entrée, un plat, du fromage et un dessert. Le soir, toute la famille dînait ensemble, souvent d'une soupe.

Dawniej posiłki jadano o stałych porach. Rano był chleb z masłem i miseczka kawy z mlekiem. W południe często wracano do domu na obiad: był to główny posiłek, z przystawką, daniem głównym, serem i deserem. Wieczorem cała rodzina jadła razem kolację, często tylko zupę.

On faisait les courses presque tous les jours chez le boulanger, le boucher et l'épicier du quartier, car peu de foyers avaient un réfrigérateur. Le premier supermarché français n'a ouvert qu'en 1957, et les surgelés ne se sont répandus qu'à partir des années 1960. On cuisinait donc presque tout soi-même.

Zakupy robiono prawie codziennie u piekarza, rzeźnika i w sklepie spożywczym w okolicy, bo niewiele domów miało lodówkę. Pierwszy francuski supermarket otwarto dopiero w 1957 roku, a mrożonki upowszechniły się dopiero od lat 60. Dlatego prawie wszystko gotowano samemu.

Aujourd'hui, la plupart des familles font leurs courses au supermarché ou à l'hypermarché. Le tout premier hypermarché, un Carrefour, a ouvert en 1963 près de Paris. Les plats préparés et la restauration rapide ont gagné du terrain. Mais la France reste attachée à sa cuisine : en 2010, l'UNESCO a inscrit le « repas gastronomique des Français » au patrimoine culturel immatériel.

Dziś większość rodzin robi zakupy w supermarkecie lub hipermarkecie. Pierwszy hipermarket, Carrefour, otwarto pod Paryżem w 1963 roku. Gotowe dania i fast food zyskały na popularności. Ale Francja wciąż jest przywiązana do swojej kuchni: w 2010 roku UNESCO wpisało „francuski posiłek gastronomiczny” na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego.

La pause de midi s'est raccourcie, surtout en ville, où l'on mange souvent un sandwich ou une salade près du bureau. Les jeunes cuisinent volontiers des plats venus d'ailleurs, et de plus en plus de Français réduisent leur consommation de viande. La baguette, elle, s'achète toujours chaque jour dans des milliers de boulangeries.

Przerwa obiadowa się skróciła, zwłaszcza w mieście, gdzie często je się kanapkę albo sałatkę niedaleko biura. Młodzi chętnie gotują potrawy z innych krajów, a coraz więcej Francuzów je mniej mięsa. Bagietkę za to nadal kupuje się codziennie w tysiącach piekarni.

Au milieu du XXe siècle, beaucoup de Français vivaient encore dans des logements petits et mal équipés. Au recensement de 1954, à peine plus d'un logement sur deux avait l'eau courante, et un sur dix seulement disposait d'une douche ou d'une baignoire. Les toilettes se trouvaient souvent sur le palier ou au fond de la cour, et plusieurs générations vivaient sous le même toit.

W połowie XX wieku wielu Francuzów wciąż mieszkało w małych, słabo wyposażonych mieszkaniach. Według spisu z 1954 roku bieżącą wodę miała niewiele ponad połowa mieszkań, a prysznic lub wannę tylko co dziesiąte. Toaleta była często na półpiętrze albo w głębi podwórza, a pod jednym dachem żyło kilka pokoleń.

Les tâches ménagères prenaient beaucoup de temps et revenaient presque toujours aux femmes. On lavait le linge à la main, parfois au lavoir du village, il fallait allumer le poêle à charbon ou à bois, et préparer les repas pouvait occuper une bonne partie de la journée.

Prace domowe zajmowały mnóstwo czasu i spadały prawie zawsze na kobiety. Pranie robiło się ręcznie, czasem w wiejskiej pralni, trzeba było rozpalić piec na węgiel lub drewno, a gotowanie mogło zająć sporą część dnia.

Aujourd'hui, presque tous les logements ont le chauffage, une salle de bains et des toilettes. Le lave-linge, le réfrigérateur et le four à micro-ondes sont devenus banals, et plus d'un foyer sur deux possède un lave-vaisselle. Ces appareils font gagner des heures chaque semaine.

Dziś prawie wszystkie mieszkania mają ogrzewanie, łazienkę i toaletę. Pralka, lodówka i mikrofalówka stały się czymś zwyczajnym, a zmywarkę ma ponad połowa gospodarstw domowych. Te urządzenia oszczędzają co tydzień wiele godzin.

La famille aussi a changé. On a moins d'enfants, on se marie plus tard ou pas du tout, et les familles monoparentales ou recomposées sont fréquentes. Les hommes participent davantage aux tâches ménagères, même si les femmes en font encore la plus grande part. Plus d'un ménage sur trois ne compte qu'une seule personne, surtout dans les grandes villes.

Zmieniła się też rodzina. Ludzie mają mniej dzieci, później biorą ślub albo wcale, a rodziny niepełne i patchworkowe są częste. Mężczyźni więcej pomagają w domu, choć kobiety nadal wykonują większość prac. Ponad jedno na trzy gospodarstwa domowe tworzy jedna osoba, zwłaszcza w dużych miastach.

Avant la télévision, on sortait beaucoup. On se retrouvait au café, on dansait au bal du 14 Juillet, on allait au cinéma du quartier le samedi soir, et le soir on écoutait la radio en famille. Après 1936, grâce aux billets de train à prix réduit, beaucoup d'ouvriers ont découvert la mer pour la première fois.

Przed telewizją dużo się wychodziło. Spotykano się w kawiarni, tańczono na balu 14 lipca, w sobotni wieczór chodzono do kina w swojej dzielnicy, a wieczorami słuchano radia z rodziną. Po 1936 roku dzięki tanim biletom kolejowym wielu robotników po raz pierwszy zobaczyło morze.

Les enfants jouaient dehors, dans la rue ou dans la cour, aux billes, à la marelle ou au ballon. Peu d'entre eux pratiquaient un sport dans un club.

Dzieci bawiły się na dworze, na ulicy lub na podwórku, w kulki, w klasy albo w piłkę. Niewiele z nich uprawiało sport w klubie.

À partir des années 1960, la télévision a pris une place centrale dans les soirées, puis Internet et les smartphones ont tout bouleversé. Aujourd'hui, les Français passent une grande partie de leur temps libre devant des écrans : séries en streaming, réseaux sociaux, jeux vidéo.

Od lat 60. telewizja stała się centrum wieczorów, a potem internet i smartfony wszystko zmieniły. Dziś Francuzi spędzają dużą część wolnego czasu przed ekranami: seriale w streamingu, media społecznościowe, gry wideo.

Les voyages se sont démocratisés, et partir en week-end à Lisbonne ou à Barcelone en avion n'a plus rien d'exceptionnel. Chaque été, les festivals attirent un large public, comme celui d'Avignon pour le théâtre ou les Vieilles Charrues pour la musique. Beaucoup de Français font du sport en club, vont à la salle ou courent simplement le dimanche matin.

Podróże stały się dostępne dla wielu, a weekend w Lizbonie czy Barcelonie z przelotem samolotem nie jest już niczym wyjątkowym. Co lato festiwale przyciągają tłumy, na przykład festiwal teatralny w Awinionie albo muzyczny Vieilles Charrues. Wielu Francuzów uprawia sport w klubie, chodzi na siłownię albo po prostu biega w niedzielny poranek.

Années 1960 : la télévision entre dans la plupart des foyers ; la couleur arrive en 1967.

Lata 60.: telewizja trafia do większości domów; w 1967 roku pojawia się kolor.

1981 : fin du monopole de l'État sur la radio, les radios libres se multiplient.

1981: kończy się państwowy monopol na radio, mnożą się wolne rozgłośnie.

Fin des années 1990 : Internet arrive dans les foyers et remplace peu à peu le Minitel.

Koniec lat 90.: internet trafia do domów i stopniowo wypiera Minitel.

Années 2000 : le téléphone portable, puis le smartphone, devient un objet de tous les jours.

Lata 2000.: najpierw telefon komórkowy, potem smartfon staje się przedmiotem codziennego użytku.

2020 : avec les confinements, le télétravail et les achats en ligne deviennent courants.

2020: w czasie lockdownów praca zdalna i zakupy w internecie stają się powszechne.

Jusqu'aux années 1950, la plupart des Français allaient au travail à pied ou à vélo. Les grandes villes avaient des tramways, et Paris son métro depuis 1900, mais la voiture restait un luxe. La 4 CV de Renault et la 2 CV de Citroën, sorties juste après la guerre, ont commencé à la rendre accessible.

Do lat 50. większość Francuzów chodziła do pracy pieszo albo jeździła rowerem. Duże miasta miały tramwaje, a Paryż od 1900 roku metro, ale samochód pozostawał luksusem. Renault 4CV i Citroën 2CV, które pojawiły się tuż po wojnie, zaczęły go upowszechniać.

On habitait en général près de son travail, et beaucoup de gens passaient toute leur vie dans le même quartier ou le même village. Le train servait aux longs trajets, mais on voyageait peu.

Zwykle mieszkało się blisko pracy, a wiele osób spędzało całe życie w tej samej dzielnicy albo wsi. Pociągiem jeździło się na dalekie trasy, ale podróżowano mało.

Aujourd'hui, la voiture est indispensable pour beaucoup de Français, surtout à la campagne et dans les zones périurbaines. Les autoroutes relient toutes les grandes villes. Depuis 1981, le TGV a changé les voyages en train : Paris n'est plus qu'à deux heures de Lyon et à un peu plus de trois heures de Marseille.

Dziś samochód jest dla wielu Francuzów niezbędny, zwłaszcza na wsi i na przedmieściach. Autostrady łączą wszystkie duże miasta. Od 1981 roku TGV zmienił podróże koleją: z Paryża do Lyonu jedzie się tylko dwie godziny, a do Marsylii niewiele ponad trzy.

Dans les grandes villes, le métro, le tramway et le bus se sont modernisés, et plusieurs villes, comme Bordeaux ou Strasbourg, ont même fait revenir le tramway. Pour moins polluer, on se remet au vélo grâce aux pistes cyclables et aux vélos en libre-service, comme le Vélib' à Paris depuis 2007.

W dużych miastach zmodernizowano metro, tramwaje i autobusy, a kilka miast, jak Bordeaux czy Strasburg, wręcz przywróciło tramwaj. Żeby mniej zanieczyszczać powietrze, ludzie wracają do roweru dzięki ścieżkom rowerowym i rowerom miejskim, takim jak Vélib' w Paryżu od 2007 roku.

Autrefois, on se parlait surtout de vive voix. On passait chez les voisins sans prévenir, on se retrouvait au café ou sur la place du village. Pour joindre quelqu'un qui habitait loin, on écrivait une lettre, puis on attendait la réponse plusieurs jours.

Dawniej rozmawiano głównie twarzą w twarz. Zaglądało się do sąsiadów bez zapowiedzi, spotykano się w kawiarni albo na wiejskim placu. Żeby skontaktować się z kimś, kto mieszkał daleko, pisało się list i czekało na odpowiedź kilka dni.

Le téléphone fixe est longtemps resté rare : au début des années 1970, la plupart des foyers n'en avaient pas, et il fallait parfois attendre des mois pour obtenir une ligne. On s'en servait peu, car les appels coûtaient cher. Entre voisins, en revanche, on s'entraidait beaucoup.

Telefon stacjonarny długo był rzadkością: na początku lat 70. większość domów go nie miała, a na linię czekało się czasem miesiącami. Dzwoniono rzadko, bo rozmowy były drogie. Za to sąsiedzi bardzo sobie pomagali.

Avec le numérique, la communication a complètement changé. Grâce au smartphone, on peut joindre n'importe qui à tout moment, par un appel, un SMS ou une messagerie comme WhatsApp. Les réseaux sociaux permettent de garder le contact avec des amis ou de la famille qui vivent loin.

Cyfryzacja całkowicie zmieniła komunikację. Ze smartfonem można się skontaktować z każdym w dowolnej chwili, przez telefon, SMS albo komunikator, na przykład WhatsApp. Media społecznościowe pozwalają utrzymywać kontakt z przyjaciółmi czy rodziną, którzy mieszkają daleko.

Mais être toujours connecté ne protège pas de la solitude. En ville, on connaît souvent mal ses voisins, et on passe plus de temps devant un écran qu'avec les autres. Les Français tiennent pourtant aux moments partagés : l'apéritif entre amis ou le long déjeuner du dimanche en famille.

Ale bycie stale online nie chroni przed samotnością. W mieście często prawie nie zna się sąsiadów i spędza się więcej czasu przed ekranem niż z innymi ludźmi. Mimo to Francuzi cenią wspólne chwile: aperitif z przyjaciółmi czy długi niedzielny obiad z rodziną.

En un siècle, les Français ont gagné du temps libre, du confort et de nouveaux moyens de communiquer. La vie va plus vite, on consomme autrement, et les rôles dans la famille ne sont plus les mêmes.

W ciągu stulecia Francuzi zyskali wolny czas, wygodę i nowe sposoby komunikowania się. Życie toczy się szybciej, inaczej się konsumuje, a role w rodzinie nie są już takie same.

Certaines habitudes résistent pourtant : on achète toujours sa baguette chez le boulanger, on prend encore le temps de déjeuner à table, et en août, une bonne partie du pays part en vacances. Les villes se vident alors, et beaucoup de petits commerces affichent « fermeture annuelle ».

Niektóre zwyczaje jednak trwają: bagietkę wciąż kupuje się u piekarza, nadal znajduje się czas na obiad przy stole, a w sierpniu duża część kraju wyjeżdża na urlop. Miasta wtedy pustoszeją, a wiele małych sklepów wywiesza kartkę „zamknięte z powodu urlopu”.