La Révolution française en bref

La Révolution française commence en 1789. En dix ans à peine, elle met fin à une monarchie vieille de plusieurs siècles, abolit les privilèges de la noblesse et du clergé et proclame des principes, comme l'égalité devant la loi, que de nombreuses démocraties ont repris par la suite.

Rewolucja francuska zaczyna się w 1789 roku. W ciągu zaledwie dziesięciu lat obala wielowiekową monarchię, znosi przywileje szlachty i duchowieństwa i ogłasza zasady, takie jak równość wobec prawa, które później przejęło wiele demokracji.

Ce sont des années de réformes profondes et de grands espoirs, mais aussi de violences terribles. Elles transforment la France et ont un écho dans toute l'Europe. L'Ancien Régime s'effondre, et le pays entre dans l'ère de la politique moderne, avec ses assemblées élues, ses journaux et ses clubs politiques.

To lata głębokich reform i wielkich nadziei, ale też straszliwej przemocy. Zmieniają one Francję i odbijają się echem w całej Europie. Stary porządek upada, a kraj wkracza w epokę nowoczesnej polityki, z wybieranymi zgromadzeniami, gazetami i klubami politycznymi.

À la fin du XVIIIe siècle, la société française est divisée en trois ordres : le clergé, la noblesse et le tiers état. Ce dernier rassemble environ 98 % de la population, des paysans aux riches bourgeois, et paie presque tous les impôts, alors que les deux premiers ordres en sont en grande partie exemptés.

Pod koniec XVIII wieku społeczeństwo francuskie dzieli się na trzy stany: duchowieństwo, szlachtę i stan trzeci. Ten ostatni obejmuje około 98% ludności, od chłopów po bogatych mieszczan, i płaci niemal wszystkie podatki, podczas gdy dwa pierwsze stany są z nich w dużej mierze zwolnione.

Les caisses de l'État sont vides. Les guerres, surtout l'aide aux insurgés américains contre l'Angleterre, ont coûté très cher, et le remboursement de la dette engloutit près de la moitié du budget. Louis XVI et ses ministres, comme Turgot puis Calonne, proposent des réformes, mais les privilégiés les bloquent.

Skarb państwa jest pusty. Wojny, zwłaszcza pomoc dla amerykańskich powstańców walczących z Anglią, kosztowały bardzo dużo, a spłata długu pochłania prawie połowę budżetu. Ludwik XVI i jego ministrowie, tacy jak Turgot, a potem Calonne, proponują reformy, ale uprzywilejowani je blokują.

En 1788, un violent orage de grêle détruit une partie des récoltes, et l'hiver suivant est glacial. Au printemps 1789, le prix du pain atteint des records : une famille ouvrière y consacre parfois plus de la moitié de son salaire. Les émeutes se multiplient.

W 1788 roku gwałtowna burza gradowa niszczy część plonów, a następna zima jest mroźna. Wiosną 1789 roku cena chleba bije rekordy: rodzina robotnicza wydaje na niego czasem ponad połowę zarobków. Wybucha coraz więcej zamieszek.

En même temps, les idées des Lumières circulent dans les salons, les cafés et les livres. Montesquieu défend la séparation des pouvoirs, Rousseau la souveraineté du peuple, Voltaire la tolérance. Beaucoup de Français se mettent à douter que le roi tienne son pouvoir de Dieu seul.

W tym samym czasie idee oświecenia krążą w salonach, kawiarniach i książkach. Monteskiusz broni trójpodziału władzy, Rousseau suwerenności ludu, Wolter tolerancji. Wielu Francuzów zaczyna wątpić, czy król rzeczywiście otrzymuje władzę wyłącznie od Boga.

Le 5 mai 1789, les États généraux s'ouvrent à Versailles. Le roi les a réunis pour trouver de l'argent, mais une question les divise tout de suite : vote-t-on par ordre, ce qui avantage le clergé et la noblesse, ou par tête, comme le demande le tiers état ?

5 maja 1789 roku w Wersalu rozpoczynają obrady Stany Generalne. Król zwołał je, żeby zdobyć pieniądze, ale od razu dzieli je jedno pytanie: czy głosować stanami, co daje przewagę duchowieństwu i szlachcie, czy według liczby głów, jak żąda stan trzeci?

Le 17 juin, les députés du tiers état se proclament Assemblée nationale. Trois jours plus tard, trouvant leur salle fermée, ils se réunissent dans la salle du Jeu de paume et jurent de ne pas se séparer avant d'avoir donné une constitution à la France.

17 czerwca deputowani stanu trzeciego ogłaszają się Zgromadzeniem Narodowym. Trzy dni później, gdy zastają swoją salę zamkniętą, zbierają się w sali do gry w piłkę i przysięgają, że nie rozejdą się, dopóki nie dadzą Francji konstytucji.

Le 14 juillet, des Parisiens à la recherche de poudre et d'armes prennent la Bastille. La vieille forteresse ne compte alors que sept prisonniers, mais elle symbolise le pouvoir absolu du roi. Sa chute montre que le peuple est entré dans la Révolution.

14 lipca paryżanie szukający prochu i broni zdobywają Bastylię. W starej twierdzy siedzi wtedy zaledwie siedmiu więźniów, ale jest ona symbolem absolutnej władzy króla. Jej upadek pokazuje, że do rewolucji włączył się lud.

Fin juillet, la Grande Peur s'empare des campagnes. Persuadés que des brigands payés par les nobles approchent, les paysans s'arment, attaquent des châteaux et brûlent les registres où sont notées les redevances qu'ils doivent au seigneur.

Pod koniec lipca na wsi wybucha Wielki Strach. Przekonani, że nadciągają bandyci opłacani przez szlachtę, chłopi chwytają za broń, atakują zamki i palą księgi, w których zapisano daniny należne panu.

Dans la nuit du 4 août, les députés votent l'abolition des privilèges. Des nobles renoncent eux-mêmes à leurs droits sous les applaudissements. En une nuit, l'ordre féodal hérité du Moyen Âge disparaît, du moins sur le papier.

W nocy 4 sierpnia deputowani głosują za zniesieniem przywilejów. Niektórzy szlachcice sami, wśród oklasków, zrzekają się swoich praw. W ciągu jednej nocy znika odziedziczony po średniowieczu porządek feudalny, przynajmniej na papierze.

Le 26 août, l'Assemblée adopte la Déclaration des droits de l'homme et du citoyen. Son premier article affirme : « Les hommes naissent et demeurent libres et égaux en droits. » Ce texte servira de modèle à de nombreuses constitutions dans le monde.

26 sierpnia Zgromadzenie uchwala Deklarację praw człowieka i obywatela. Jej pierwszy artykuł głosi: „Ludzie rodzą się i pozostają wolni i równi w prawach”. Tekst ten stanie się wzorem dla wielu konstytucji na świecie.

La monarchie constitutionnelle (1789-1792)

Monarchia konstytucyjna (1789-1792)

Les 5 et 6 octobre 1789, des milliers de Parisiennes marchent sur Versailles pour réclamer du pain. Elles ramènent le roi, la reine et leurs enfants à Paris, au palais des Tuileries. On dit alors qu'elles ramènent « le boulanger, la boulangère et le petit mitron ».

5 i 6 października 1789 roku tysiące paryżanek maszerują na Wersal, domagając się chleba. Sprowadzają króla, królową i ich dzieci do Paryża, do pałacu Tuileries. Mówi się wtedy, że przyprowadzają „piekarza, piekarzową i małego czeladnika”.

L'Assemblée constituante réorganise tout le pays. Elle crée les départements, qui existent toujours, vend les biens de l'Église pour rembourser la dette et, avec la Constitution civile du clergé, fait des prêtres des fonctionnaires élus. Cette dernière réforme divise profondément les catholiques.

Konstytuanta reorganizuje cały kraj. Tworzy departamenty, które istnieją do dziś, sprzedaje dobra Kościoła, żeby spłacić dług, a konstytucją cywilną kleru czyni z księży wybieranych urzędników. Ta ostatnia reforma głęboko dzieli katolików.

Dans la nuit du 20 au 21 juin 1791, la famille royale quitte Paris en secret, déguisée, pour rejoindre la frontière de l'Est. Reconnu en route, le roi est arrêté à Varennes et ramené à Paris. Après cette fuite, beaucoup de Français ne lui font plus confiance.

W nocy z 20 na 21 czerwca 1791 roku rodzina królewska potajemnie i w przebraniu opuszcza Paryż, kierując się ku wschodniej granicy. Rozpoznany po drodze król zostaje zatrzymany w Varennes i odwieziony do Paryża. Po tej ucieczce wielu Francuzów przestaje mu ufać.

La Constitution de 1791 fait de la France une monarchie constitutionnelle : le roi garde le pouvoir exécutif, mais c'est une assemblée élue qui vote les lois. Ce régime reste fragile, car le roi n'y croit pas et les républicains le jugent dépassé.

Konstytucja z 1791 roku czyni z Francji monarchię konstytucyjną: król zachowuje władzę wykonawczą, ale ustawy uchwala wybierane zgromadzenie. Ten ustrój pozostaje kruchy, bo król w niego nie wierzy, a republikanie uważają go za przestarzały.

La République et la Terreur (1792-1794)

Republika i terror (1792-1794)

En avril 1792, la France déclare la guerre à l'Autriche, bientôt soutenue par la Prusse. Les premières défaites font craindre une trahison du roi, et la tension monte à Paris.

W kwietniu 1792 roku Francja wypowiada wojnę Austrii, którą wkrótce wspierają Prusy. Pierwsze klęski budzą podejrzenia, że król jest zdrajcą, i w Paryżu narasta napięcie.

Le 10 août 1792, des Parisiens et des fédérés venus de province, dont les Marseillais, prennent d'assaut le palais des Tuileries. Le roi est suspendu, puis emprisonné avec sa famille : la monarchie est tombée.

10 sierpnia 1792 roku paryżanie i ochotnicy z prowincji, wśród nich marsylczycy, szturmują pałac Tuileries. Król zostaje zawieszony w swych funkcjach, a potem uwięziony z rodziną: monarchia upadła.

Le 21 septembre 1792, la Convention, une nouvelle assemblée élue, abolit la royauté. Dès le lendemain, les actes officiels sont datés de « l'an I de la République ».

21 września 1792 roku Konwent, nowe wybrane zgromadzenie, znosi monarchię. Już od następnego dnia oficjalne dokumenty datuje się na „rok I Republiki”.

Jugé par la Convention pour avoir conspiré contre la nation, Louis XVI est guillotiné le 21 janvier 1793 sur l'actuelle place de la Concorde. Son exécution choque les monarchies européennes.

Osądzony przez Konwent za spiskowanie przeciwko narodowi, Ludwik XVI zostaje zgilotynowany 21 stycznia 1793 roku na dzisiejszym placu Zgody. Jego egzekucja wstrząsa monarchiami Europy.

En 1793, la République est menacée de toutes parts : guerre aux frontières, révolte en Vendée, soulèvements à Lyon et dans d'autres villes. Le Comité de salut public, dont Robespierre est le membre le plus connu, prend alors des mesures d'exception : c'est la Terreur.

W 1793 roku Republice grozi niebezpieczeństwo ze wszystkich stron: wojna na granicach, powstanie w Wandei, rebelie w Lyonie i innych miastach. Komitet Ocalenia Publicznego, którego najbardziej znanym członkiem jest Robespierre, wprowadza wtedy środki nadzwyczajne: zaczyna się terror.

Les suspects sont arrêtés en masse et jugés par des tribunaux révolutionnaires. Environ 17 000 personnes sont condamnées à mort, dont la reine Marie-Antoinette, et beaucoup d'autres meurent en prison ou dans la guerre de Vendée.

Podejrzanych aresztuje się masowo i sądzi przed trybunałami rewolucyjnymi. Na śmierć skazanych zostaje około 17 000 osób, w tym królowa Maria Antonina, a wiele innych umiera w więzieniach lub podczas wojny w Wandei.

La Révolution continue pourtant à réformer. Le calendrier républicain remplace les mois traditionnels par des noms comme brumaire ou thermidor, l'esclavage est aboli dans les colonies en février 1794, et le système métrique se prépare.

Mimo to rewolucja nadal przeprowadza reformy. Kalendarz republikański zastępuje tradycyjne miesiące nazwami takimi jak brumaire czy thermidor, w lutym 1794 roku w koloniach zostaje zniesione niewolnictwo, a przygotowuje się system metryczny.

Le 9 thermidor an II (27 juillet 1794), Robespierre est renversé par ses adversaires de la Convention. Il est guillotiné le lendemain, et la Terreur prend fin.

9 thermidora roku II (27 lipca 1794 roku) przeciwnicy Robespierre'a w Konwencie odsuwają go od władzy. Następnego dnia zostaje zgilotynowany i terror się kończy.

Le Directoire et la fin de la Révolution (1795-1799)

Dyrektoriat i koniec rewolucji (1795-1799)

La Constitution de l'an III, adoptée en 1795, confie le pouvoir exécutif à cinq directeurs et le pouvoir législatif à deux assemblées, le Conseil des Cinq-Cents et le Conseil des Anciens. Le droit de vote dépend de nouveau de l'impôt payé.

Konstytucja roku III, przyjęta w 1795 roku, powierza władzę wykonawczą pięciu dyrektorom, a ustawodawczą dwóm izbom: Radzie Pięciuset i Radzie Starszych. Prawo głosu znów zależy od płaconych podatków.

Le régime est instable : complots royalistes et jacobins, corruption, monnaie qui ne vaut presque plus rien. Pour se maintenir, les directeurs font de plus en plus appel à l'armée.

Rządy są niestabilne: spiski rojalistów i jakobinów, korupcja, pieniądz, który nie jest prawie nic wart. Żeby utrzymać się u władzy, dyrektorzy coraz częściej sięgają po pomoc armii.

Pendant ce temps, un jeune général, Napoléon Bonaparte, devient célèbre grâce à ses victoires en Italie en 1796 et 1797, puis à son expédition en Égypte.

Tymczasem młody generał Napoleon Bonaparte zdobywa sławę dzięki zwycięstwom we Włoszech w latach 1796 i 1797, a potem dzięki wyprawie do Egiptu.

Le 18 brumaire an VIII (9 novembre 1799), il prend le pouvoir par un coup d'État et devient bientôt Premier consul. Un mois plus tard, il annonce aux Français : « La Révolution est finie. »

18 brumaire'a roku VIII (9 listopada 1799 roku) przejmuje władzę w wyniku zamachu stanu i wkrótce zostaje pierwszym konsulem. Miesiąc później ogłasza Francuzom: „Rewolucja się skończyła”.

La Révolution a imposé des idées qui sont aujourd'hui au cœur des démocraties : la souveraineté de la nation, les droits de l'homme, la séparation des pouvoirs. Au XIXe siècle, elles inspirent de nombreux mouvements pour la liberté.

Rewolucja utrwaliła idee, które dziś stanowią fundament demokracji: suwerenność narodu, prawa człowieka i trójpodział władzy. W XIX wieku inspirują one wiele ruchów wolnościowych.

Elle a mis fin à la société d'ordres. Désormais, la naissance ne donne plus de privilèges : les citoyens sont égaux devant la loi et l'impôt, et chacun peut en principe accéder à tous les emplois.

Położyła kres społeczeństwu stanowemu. Odtąd urodzenie nie daje już przywilejów: obywatele są równi wobec prawa i podatków, a każdy może w zasadzie sprawować każdy urząd.

Beaucoup de ses réformes ont duré : les départements, l'état civil tenu par les mairies, le mariage civil, le système métrique. Le Code civil de 1804, rédigé sous Napoléon, reprend une grande partie de ces acquis.

Wiele jej reform przetrwało: departamenty, akta stanu cywilnego prowadzone przez merostwa, śluby cywilne, system metryczny. Kodeks cywilny z 1804 roku, opracowany za Napoleona, przejmuje dużą część tych zdobyczy.

Avec les guerres de la Révolution, puis de l'Empire, les idées de 1789 se répandent en Europe et nourrissent les mouvements libéraux et nationaux du XIXe siècle.

Dzięki wojnom rewolucji, a potem cesarstwa, idee 1789 roku rozchodzą się po Europie i zasilają ruchy liberalne i narodowe XIX wieku.

Mais la Révolution a aussi été très violente, de la Terreur à la guerre de Vendée. Depuis plus de deux siècles, historiens et hommes politiques débattent de la manière de juger ces violences.

Rewolucja była jednak także bardzo krwawa, od terroru po wojnę w Wandei. Od ponad dwóch stuleci historycy i politycy spierają się o to, jak oceniać tę przemoc.

En France, la Révolution divise encore : certains y voient d'abord la naissance de la démocratie, d'autres retiennent surtout ses violences.

We Francji rewolucja wciąż dzieli: jedni widzą w niej przede wszystkim narodziny demokracji, inni pamiętają głównie jej przemoc.

Ses symboles restent bien vivants. Le 14 juillet est la fête nationale depuis 1880, la devise « Liberté, Égalité, Fraternité » figure sur les mairies et les écoles, et La Marseillaise, composée en 1792, est l'hymne national.

Jej symbole są wciąż żywe. 14 lipca jest świętem narodowym od 1880 roku, dewiza „Wolność, Równość, Braterstwo” widnieje na merostwach i szkołach, a Marsylianka, skomponowana w 1792 roku, jest hymnem narodowym.

Chaque époque a écrit sa propre histoire de la Révolution. Au XIXe siècle, Jules Michelet en fait l'œuvre du peuple ; à partir des années 1970, François Furet remet en cause la lecture marxiste qui dominait jusque-là.

Każda epoka napisała własną historię rewolucji. W XIX wieku Jules Michelet przedstawia ją jako dzieło ludu; od lat siedemdziesiątych François Furet podważa dominującą wcześniej interpretację marksistowską.

Pour le bicentenaire, le 14 juillet 1989, un immense défilé descend les Champs-Élysées. Aujourd'hui encore, les hommes politiques français invoquent souvent 1789.

Z okazji dwusetnej rocznicy, 14 lipca 1989 roku, Polami Elizejskimi przechodzi ogromna parada. Do dziś francuscy politycy często powołują się na rok 1789.

En dix ans, la Révolution française a balayé l'Ancien Régime et posé les bases de la France d'aujourd'hui.

W ciągu dziesięciu lat rewolucja francuska zmiotła stary porządek i położyła podwaliny pod dzisiejszą Francję.

Elle a été à la fois un temps d'espoir et une période de violence, et ses idées de liberté et d'égalité ont été reprises bien au-delà des frontières françaises.

Była zarazem czasem nadziei i okresem przemocy, a jej idee wolności i równości podjęto daleko poza granicami Francji.