Édith Piaf : la voix de la France

Édith Piaf, de son vrai nom Édith Giovanna Gassion, est née à Paris le 19 décembre 1915. Des décennies après sa mort, en 1963, elle reste l'une des chanteuses françaises les plus connues au monde, et pour beaucoup d'étrangers, sa voix est celle de la France.

Édith Piaf, a właściwie Édith Giovanna Gassion, urodziła się w Paryżu 19 grudnia 1915 roku. Dziesiątki lat po śmierci w 1963 roku wciąż jest jedną z najbardziej znanych francuskich piosenkarek na świecie, a dla wielu cudzoziemców jej głos to głos Francji.

Elle mesurait à peine un mètre quarante-sept, mais sa voix remplissait les plus grandes salles. Sa vie, faite de misère, de gloire et de drames, ressemble à l'une de ses chansons.

Miała zaledwie 147 centymetrów wzrostu, ale jej głos wypełniał największe sale. Jej życie, pełne biedy, sławy i dramatów, przypomina jedną z jej piosenek.

Édith a grandi dans la misère du Paris populaire. La légende veut qu'elle soit née sur un trottoir de la rue de Belleville ; en réalité, elle a vu le jour à l'hôpital Tenon, tout près de là. Sa mère, Annetta Maillard, chantait dans les rues et les cafés, et son père, Louis Gassion, était contorsionniste. Sa mère l'a vite abandonnée, et c'est sa grand-mère paternelle qui l'a élevée pendant plusieurs années, à Bernay, en Normandie, dans la maison close qu'elle tenait.

Édith dorastała w nędzy robotniczego Paryża. Według legendy urodziła się na chodniku przy rue de Belleville; w rzeczywistości przyszła na świat w pobliskim szpitalu Tenon. Jej matka, Annetta Maillard, śpiewała na ulicach i w kawiarniach, a ojciec, Louis Gassion, był kontorsjonistą. Matka szybko ją porzuciła i przez kilka lat wychowywała ją babka ze strony ojca, w Bernay w Normandii, w domu publicznym, który prowadziła.

Son enfance a été marquée par la pauvreté et la maladie. Entre trois et sept ans, elle aurait presque perdu la vue ; selon la légende, elle a guéri après un pèlerinage à Lisieux, auprès de sainte Thérèse. Ensuite, elle a suivi son père sur les routes et chantait pendant ses numéros de rue. À quinze ans, elle l'a quitté et a commencé à chanter seule dans les rues de Paris pour quelques pièces.

Jej dzieciństwo naznaczyły bieda i choroba. Między trzecim a siódmym rokiem życia podobno prawie straciła wzrok; według legendy wyzdrowiała po pielgrzymce do świętej Teresy w Lisieux. Później jeździła z ojcem po kraju i śpiewała, gdy on pokazywał swoje sztuczki na ulicy. W wieku piętnastu lat odeszła od niego i zaczęła sama śpiewać na ulicach Paryża za kilka monet.

En 1935, à vingt ans, Édith chantait au coin d'une rue, près des Champs-Élysées, quand Louis Leplée l'a remarquée. Il dirigeait Le Gerny's, un cabaret chic du quartier, et lui a aussitôt proposé d'y chanter. C'est lui qui l'a surnommée « la Môme Piaf » : elle ne mesurait qu'un mètre quarante-sept, et en argot parisien, un « piaf » est un moineau.

W 1935 roku dwudziestoletnia Édith śpiewała na rogu ulicy w pobliżu Pól Elizejskich, kiedy zauważył ją Louis Leplée. Prowadził Le Gerny's, elegancki kabaret w tej okolicy, i od razu zaproponował jej występy. To on nadał jej przydomek „la Môme Piaf”: miała tylko 147 centymetrów wzrostu, a w paryskim slangu „piaf” to wróbel.

Elle a débuté au Gerny's à l'automne 1935, dans une petite robe noire toute simple, qui allait devenir sa marque. Le public parisien a tout de suite été conquis par cette voix brute et puissante. Mais en avril 1936, Leplée a été assassiné chez lui. La police a interrogé la jeune chanteuse, et l'affaire a fait la une des journaux, au point de menacer sa carrière naissante.

Zadebiutowała w Le Gerny's jesienią 1935 roku w prostej czarnej sukience, która stała się jej znakiem rozpoznawczym. Paryska publiczność od razu dała się porwać temu surowemu, potężnemu głosowi. Jednak w kwietniu 1936 roku Leplée został zamordowany w swoim mieszkaniu. Policja przesłuchiwała młodą piosenkarkę, a sprawa trafiła na pierwsze strony gazet, co omal nie zniszczyło jej dopiero rozpoczętej kariery.

C'est le parolier Raymond Asso qui l'a remise sur pied. Devenu son mentor et son amant, il lui a appris à se tenir en scène, a choisi son répertoire et a écrit pour elle des chansons comme « Mon légionnaire ». En 1937, elle est passée à l'ABC, un grand music-hall parisien, sous un nouveau nom : Édith Piaf.

To autor tekstów Raymond Asso pomógł jej stanąć na nogi. Został jej mentorem i kochankiem, nauczył ją zachowania na scenie, dobrał jej repertuar i pisał dla niej piosenki, takie jak „Mon légionnaire”. W 1937 roku wystąpiła w ABC, wielkim paryskim music-hallu, pod nowym nazwiskiem: Édith Piaf.

Pendant l'Occupation allemande, Piaf a continué à chanter dans les cabarets et les music-halls de Paris, et sa popularité n'a cessé de grandir. Après la Libération, elle est devenue une vraie vedette et partait de plus en plus souvent en tournée, en France comme à l'étranger.

W czasie niemieckiej okupacji Piaf nadal śpiewała w kabaretach i music-hallach Paryża, a jej popularność stale rosła. Po wyzwoleniu stała się prawdziwą gwiazdą i coraz częściej wyjeżdżała w trasy koncertowe, po Francji i za granicę.

Les années 1950 ont été le sommet de sa carrière. Elle a triomphé à l'Olympia, le music-hall le plus célèbre de Paris, et a conquis l'Amérique : en 1956, elle a chanté au Carnegie Hall, à New York. Elle travaillait avec les meilleurs auteurs et compositeurs de l'époque, comme Marguerite Monnot, qui a écrit la musique de plusieurs de ses grands succès.

Lata pięćdziesiąte były szczytem jej kariery. Triumfowała w Olympii, najsłynniejszym music-hallu Paryża, i podbiła Amerykę: w 1956 roku śpiewała w nowojorskiej Carnegie Hall. Współpracowała z najlepszymi autorami tekstów i kompozytorami epoki, na przykład z Marguerite Monnot, która skomponowała muzykę do kilku jej największych przebojów.

« La Vie en rose » (1947) est sans doute sa chanson la plus célèbre. Piaf en a écrit elle-même les paroles, sur une musique de Louiguy. Dans le monde entier, elle évoque l'amour à la française, et d'innombrables artistes l'ont reprise, de Louis Armstrong à Grace Jones.

„La Vie en rose” (1947) to chyba jej najsłynniejsza piosenka. Słowa napisała sama Piaf, muzykę skomponował Louiguy. Na całym świecie kojarzy się z miłością po francusku, a niezliczeni artyści nagrali jej własne wersje, od Louisa Armstronga po Grace Jones.

« Non, je ne regrette rien » (1960) a été composée par Charles Dumont sur des paroles de Michel Vaucaire. Piaf l'a chantée à l'Olympia à partir de la fin de 1960, alors qu'elle était déjà très malade. On y voit souvent un résumé de sa vie : malgré les épreuves, elle refusait de regarder en arrière.

„Non, je ne regrette rien” (1960) skomponował Charles Dumont do słów Michela Vaucaire'a. Piaf śpiewała ją w Olympii od końca 1960 roku, kiedy była już ciężko chora. Często widzi się w niej podsumowanie jej życia: mimo wszystkich przeciwności nie chciała oglądać się za siebie.

Parmi ses autres succès, il y a « L'Hymne à l'amour » (1950), écrit pour Marcel Cerdan, le grand amour de sa vie, « Padam, padam » (1951), l'histoire d'un air qui ne la quitte plus et lui rappelle ses amours passées, et « Milord » (1959), où une fille du port tente de consoler un riche voyageur anglais. Dans chacune, on reconnaît tout de suite sa voix et son intensité.

Wśród jej innych przebojów są „L'Hymne à l'amour” (1950), napisana dla Marcela Cerdana, wielkiej miłości jej życia, „Padam, padam” (1951), historia melodii, która nie daje jej spokoju i przypomina dawne miłości, oraz „Milord” (1959), w której dziewczyna z portu próbuje pocieszyć bogatego angielskiego podróżnika. W każdej od razu rozpoznaje się jej głos i jej żarliwość.

La Vie en rose (1947) : sa chanson la plus connue, devenue un classique dans le monde entier.

La Vie en rose (1947): jej najbardziej znana piosenka, dziś klasyka na całym świecie.

L'Hymne à l'amour (1950) : une déclaration d'amour à Marcel Cerdan, devenue un chant de deuil après sa mort.

L'Hymne à l'amour (1950): wyznanie miłości dla Marcela Cerdana, które po jego śmierci stało się pieśnią żałobną.

Milord (1959) : une fille du port console un riche voyageur, sur des paroles de Georges Moustaki.

Milord (1959): dziewczyna z portu pociesza bogatego podróżnika, do słów Georges'a Moustakiego.

Non, je ne regrette rien (1960) : une chanson de courage, souvent vue comme son testament.

Non, je ne regrette rien (1960): piosenka o odwadze, często uważana za jej testament.

La Foule (1957) : l'adaptation d'une valse de l'Argentin Ángel Cabral, sur un amour trouvé puis perdu dans la foule.

La Foule (1957): adaptacja walca Argentyńczyka Ángela Cabrala o miłości odnalezionej i utraconej w tłumie.

Sa vie amoureuse a été aussi intense et dramatique que ses chansons. Elle a eu de nombreux amants, souvent plus jeunes qu'elle. Mais son grand amour a été le boxeur Marcel Cerdan, champion du monde des poids moyens en 1948. Leur liaison passionnée, que la presse suivait de près, a duré de 1948 à 1949. Cerdan, lui, était marié et père de famille.

Jej życie uczuciowe było równie intensywne i dramatyczne jak jej piosenki. Miała wielu kochanków, często młodszych od siebie. Ale wielką miłością jej życia był bokser Marcel Cerdan, mistrz świata wagi średniej z 1948 roku. Ich namiętny romans, który prasa śledziła z bliska, trwał od 1948 do 1949 roku. Cerdan był żonaty i miał dzieci.

En octobre 1949, l'avion qui emmenait Cerdan à New York, où il devait la retrouver, s'est écrasé aux Açores. Piaf ne s'en est jamais vraiment remise. Le soir même, elle a tenu à chanter et a dédié son tour de chant à Cerdan. Depuis, « L'Hymne à l'amour » reste associé à son nom.

W październiku 1949 roku samolot, którym Cerdan leciał do Nowego Jorku, by się z nią spotkać, rozbił się na Azorach. Piaf nigdy się z tym naprawdę nie pogodziła. Jeszcze tego samego wieczoru uparła się, by wystąpić, i zadedykowała swój koncert Cerdanowi. Od tamtej pory „L'Hymne à l'amour” kojarzy się z jego imieniem.

Elle a aussi aimé Yves Montand, qu'elle a aidé à se lancer en 1944, et Georges Moustaki, de dix-neuf ans son cadet. En 1952, elle a épousé le chanteur Jacques Pills, mais leur mariage n'a duré que quelques années. En 1962, elle s'est mariée avec Théo Sarapo, un jeune chanteur d'origine grecque, de vingt ans plus jeune qu'elle, qui est resté à ses côtés jusqu'à la fin.

Kochała też Yves'a Montanda, któremu w 1944 roku pomogła rozpocząć karierę, oraz Georges'a Moustakiego, młodszego od niej o dziewiętnaście lat. W 1952 roku poślubiła piosenkarza Jacques'a Pillsa, ale małżeństwo przetrwało tylko kilka lat. W 1962 roku wyszła za Théo Sarapo, młodego piosenkarza greckiego pochodzenia, młodszego od niej o dwadzieścia lat, który był przy niej do końca.

Piaf savait aussi repérer les talents. Elle a soutenu de jeunes artistes qui sont devenus célèbres, comme Charles Aznavour, qui a été un temps son secrétaire et son chauffeur, ou les Compagnons de la chanson, avec qui elle a enregistré « Les Trois Cloches » en 1946.

Piaf miała też nosa do talentów. Wspierała młodych artystów, którzy później stali się sławni, na przykład Charles'a Aznavoura, który przez pewien czas był jej sekretarzem i kierowcą, czy zespół Les Compagnons de la chanson, z którym w 1946 roku nagrała „Les Trois Cloches”.

Dans les années 1950, sa santé s'est fortement dégradée. Après un grave accident de voiture en 1951, on lui a donné de la morphine pour calmer ses douleurs, et elle en est devenue dépendante. Elle souffrait aussi de polyarthrite rhumatoïde et buvait beaucoup.

W latach pięćdziesiątych jej zdrowie mocno się pogorszyło. Po poważnym wypadku samochodowym w 1951 roku dostawała morfinę na ból i uzależniła się od niej. Cierpiała też na reumatoidalne zapalenie stawów i dużo piła.

Elle a eu d'autres accidents et a souvent été hospitalisée, mais elle continuait de monter sur scène, même quand elle tenait à peine debout. Ses concerts de 1961 à l'Olympia sont restés célèbres : ils ont sauvé la salle de Bruno Coquatrix de la faillite. En septembre 1962, elle a même chanté sur la tour Eiffel.

Miała kolejne wypadki i często trafiała do szpitala, ale wciąż wychodziła na scenę, nawet gdy ledwo trzymała się na nogach. Jej koncerty w Olympii w 1961 roku przeszły do historii: uratowały salę Bruna Coquatrixa przed bankructwem. We wrześniu 1962 roku zaśpiewała nawet na wieży Eiffla.

Édith Piaf est morte le 10 octobre 1963 près de Grasse, dans le sud de la France, à seulement quarante-sept ans. Son corps a été ramené discrètement à Paris, et sa mort n'a été annoncée que le lendemain. Le 14 octobre, des dizaines de milliers de personnes ont suivi son cercueil jusqu'au cimetière du Père-Lachaise. L'Église a refusé de lui accorder une messe à cause de sa vie privée, mais un prêtre est tout de même venu bénir sa tombe.

Édith Piaf zmarła 10 października 1963 roku niedaleko Grasse, na południu Francji, mając zaledwie czterdzieści siedem lat. Jej ciało potajemnie przewieziono do Paryża, a o jej śmierci poinformowano dopiero następnego dnia. 14 października dziesiątki tysięcy ludzi odprowadziły jej trumnę na cmentarz Père-Lachaise. Kościół odmówił jej mszy żałobnej z powodu jej życia prywatnego, ale mimo to pewien ksiądz przyszedł pobłogosławić jej grób.

Son ami le poète Jean Cocteau est mort le 11 octobre, le jour même où l'on a annoncé sa disparition. Cette coïncidence a encore renforcé la légende de la chanteuse.

Jej przyjaciel, poeta Jean Cocteau, zmarł 11 października, tego samego dnia, w którym ogłoszono jej śmierć. Ten zbieg okoliczności jeszcze bardziej umocnił legendę piosenkarki.

Plus de soixante ans après sa mort, Piaf reste une figure majeure de la culture française. On l'écoute dans le monde entier, ses disques se sont vendus par millions, et des artistes de tous les styles reprennent encore ses chansons.

Ponad sześćdziesiąt lat po śmierci Piaf pozostaje jedną z najważniejszych postaci francuskiej kultury. Słucha się jej na całym świecie, sprzedała miliony płyt, a artyści wszystkich gatunków wciąż nagrywają jej piosenki.

Son influence dépasse la musique. Pour beaucoup, elle incarne une certaine idée de la chanson française : sincère, passionnée, sans compromis. Sa voix vibrante, sa présence en scène et sa façon de vivre chaque mot ont marqué des générations d'artistes.

Jej wpływ wykracza poza muzykę. Dla wielu uosabia pewną ideę francuskiej piosenki: szczerej, namiętnej, bezkompromisowej. Jej drżący głos, obecność na scenie i sposób, w jaki przeżywała każde słowo, wywarły wpływ na pokolenia artystów.

Sa vie a inspiré de nombreux livres, films, pièces et spectacles musicaux. Dans « La Môme » (2007), d'Olivier Dahan, Marion Cotillard joue Piaf, un rôle qui lui a valu l'Oscar de la meilleure actrice. En France et ailleurs, des rues et des places portent son nom, et un petit musée lui est consacré à Paris.

Jej życie zainspirowało wiele książek, filmów, sztuk teatralnych i musicali. W filmie „La Môme” (2007) Oliviera Dahana Piaf zagrała Marion Cotillard, a rola ta przyniosła jej Oscara dla najlepszej aktorki. We Francji i poza nią ulice i place noszą jej imię, a w Paryżu działa niewielkie muzeum jej poświęcone.

Pour qui apprend le français, ses chansons sont une belle porte d'entrée dans la langue. Les paroles sont souvent simples, la diction de Piaf est très nette, et on y retrouve les grands thèmes de toujours : l'amour, la perte, l'espoir.

Dla osób uczących się francuskiego jej piosenki są pięknym wstępem do języka. Teksty są często proste, dykcja Piaf bardzo wyraźna, a tematy ponadczasowe: miłość, utrata i nadzieja.

On l'appelle encore « la voix de la France ». Son talent et sa vie hors du commun ont fait d'elle une légende, et ses chansons touchent aujourd'hui des millions de personnes, bien au-delà des frontières françaises.

Wciąż nazywa się ją „głosem Francji”. Talent i niezwykłe życie uczyniły z niej legendę, a jej piosenki poruszają dziś miliony ludzi daleko poza granicami Francji.

Partie des rues de Belleville, elle a fini sur les plus grandes scènes du monde. Sa vie n'a jamais été paisible, mais elle a tout donné à la chanson, et sa voix résonne encore aujourd'hui.

Zaczynała na ulicach Belleville, a skończyła na największych scenach świata. Jej życie nigdy nie było spokojne, ale oddała piosence wszystko, a jej głos wciąż rozbrzmiewa.