La musique française à travers les siècles

La France a donné au monde bien plus que des chansons d'amour. En mille ans, on y a entendu le chant grégorien des abbayes, l'opéra du temps de Louis XIV, les harmonies flottantes de Debussy, puis le rap des banlieues et l'électro de Daft Punk.

Francja dała światu dużo więcej niż piosenki o miłości. Przez tysiąc lat rozbrzmiewał tam chorał gregoriański w opactwach, opera z czasów Ludwika XIV, płynące harmonie Debussy'ego, a później rap z przedmieść i muzyka elektroniczna Daft Punk.

Chaque époque a eu ses grands noms et ses nouveautés. Et la musique a souvent suivi de près l'histoire du pays : la vie de cour, la Révolution, les guerres, la croissance des grandes villes.

Każda epoka miała swoje wielkie nazwiska i swoje nowości. A muzyka często blisko podążała za historią kraju: życiem dworu, rewolucją, wojnami, rozwojem wielkich miast.

Au Moyen Âge, la musique savante appartient d'abord à l'Église. Dans les abbayes et les cathédrales, les moines chantent le chant grégorien : une seule ligne mélodique, en latin, sans instruments.

W średniowieczu muzyka artystyczna należy przede wszystkim do Kościoła. W opactwach i katedrach mnisi śpiewają chorał gregoriański: jedną linię melodyczną, po łacinie, bez instrumentów.

Hors des églises, une autre musique se répand dans les châteaux. Dans le Sud, les troubadours composent en langue d'oc des chansons sur l'amour courtois. Dans le Nord, les trouvères font de même en langue d'oïl, l'ancêtre du français.

Poza kościołami po zamkach rozchodzi się inna muzyka. Na południu trubadurzy układają w języku oc pieśni o miłości dworskiej. Na północy truwerzy robią to samo w języku oïl, przodku francuskiego.

Vers 1200, à Paris, deux musiciens de la cathédrale Notre-Dame, Léonin et Pérotin, écrivent des pièces à deux, trois et même quatre voix. C'est l'un des premiers grands moments de la polyphonie en Europe.

Około 1200 roku w Paryżu dwaj muzycy katedry Notre-Dame, Leoninus i Perotinus, piszą utwory na dwa, trzy, a nawet cztery głosy. To jeden z pierwszych wielkich momentów polifonii w Europie.

Au XIVe siècle, le poète et compositeur Guillaume de Machaut, figure majeure de l'Ars nova, écrit la Messe de Notre-Dame. C'est la plus ancienne messe polyphonique complète connue composée par un seul auteur.

W XIV wieku poeta i kompozytor Guillaume de Machaut, czołowa postać ars nova, pisze Mszę Notre-Dame. To najstarsza znana kompletna msza polifoniczna skomponowana przez jednego autora.

Aux XVe et XVIe siècles, la chanson polyphonique à quatre voix est à la mode. On met en musique des poèmes de Clément Marot ou de Ronsard, et dès 1528, l'imprimeur parisien Pierre Attaingnant publie ces chansons en recueils.

W XV i XVI wieku modna jest czterogłosowa chanson polifoniczna. Do muzyki układa się wiersze Clémenta Marota czy Ronsarda, a od 1528 roku paryski drukarz Pierre Attaingnant wydaje te pieśni w zbiorach.

Clément Janequin aime imiter les bruits du monde. Dans La Guerre, les voix font entendre les trompettes et les canons de la bataille de Marignan. Dans Le Chant des oiseaux, elles reproduisent les cris des oiseaux.

Clément Janequin lubi naśladować odgłosy świata. W La Guerre głosy przywołują trąbki i armaty bitwy pod Marignano. W Le Chant des oiseaux naśladują śpiew ptaków.

La musique s'installe à la cour du roi. On y joue du luth et de la viole de gambe, et on y danse : en 1581, le Ballet comique de la Reine dure plus de cinq heures et lance la mode du ballet de cour.

Muzyka zadomawia się na dworze królewskim. Gra się na lutni i violi da gamba, i tańczy: w 1581 roku Ballet comique de la Reine trwa ponad pięć godzin i zapoczątkowuje modę na balet dworski.

Sous Louis XIV, Jean-Baptiste Lully, un Florentin arrivé en France encore adolescent, devient le maître de la musique royale. Avec le poète Philippe Quinault, il invente la tragédie lyrique, c'est-à-dire l'opéra à la française.

Za Ludwika XIV Jean-Baptiste Lully, florentczyk, który przybył do Francji jako nastolatek, zostaje panem muzyki królewskiej. Razem z poetą Philippe'em Quinaultem tworzy tragédie lyrique, czyli operę na sposób francuski.

Contrairement à l'opéra italien, qui met en valeur la virtuosité des chanteurs, la tragédie lyrique veut que l'on comprenne chaque mot, et la danse y a une grande place. Lully meurt en 1687 d'une façon étrange : en dirigeant, il se frappe le pied avec son lourd bâton, et la blessure s'infecte.

W przeciwieństwie do opery włoskiej, która eksponuje wirtuozerię śpiewaków, tragédie lyrique chce, by rozumiano każde słowo, a taniec zajmuje w niej ważne miejsce. Lully umiera w 1687 roku w dziwny sposób: podczas dyrygowania uderza się w stopę ciężką laską, a rana ulega zakażeniu.

Au XVIIIe siècle, Jean-Philippe Rameau se fait d'abord connaître comme théoricien avec son Traité de l'harmonie (1722). Il n'écrit son premier opéra, Hippolyte et Aricie, qu'à cinquante ans, et ses harmonies audacieuses divisent le public.

W XVIII wieku Jean-Philippe Rameau najpierw zyskuje sławę jako teoretyk dzięki Traktatowi o harmonii (1722). Pierwszą operę, Hippolyte et Aricie, pisze dopiero w wieku pięćdziesięciu lat, a jego śmiałe harmonie dzielą publiczność.

À la même époque, François Couperin, organiste de la Chapelle royale, publie quatre livres de pièces pour clavecin. Leurs titres sont souvent poétiques, comme Les Barricades mystérieuses, et leur élégance incarne le « bon goût » français.

W tym samym czasie François Couperin, organista kaplicy królewskiej, wydaje cztery księgi utworów klawesynowych. Ich tytuły są często poetyckie, jak Les Barricades mystérieuses, a ich elegancja uosabia francuski „dobry smak”.

La Révolution bouleverse la vie musicale. En 1792, Rouget de Lisle compose La Marseillaise, et en 1795, l'État crée le Conservatoire de Paris pour former les musiciens.

Rewolucja wywraca życie muzyczne do góry nogami. W 1792 roku Rouget de Lisle komponuje Marsyliankę, a w 1795 roku państwo zakłada Konserwatorium Paryskie, by kształcić muzyków.

Au XIXe siècle, l'Opéra de Paris devient célèbre pour le grand opéra : cinq actes, de grands chœurs, des décors spectaculaires. Auber, avec La Muette de Portici (1828), et l'Allemand Giacomo Meyerbeer, avec Les Huguenots (1836), y remportent d'énormes succès.

W XIX wieku Opera Paryska słynie z grand opéra: pięć aktów, wielkie chóry, widowiskowe dekoracje. Auber z Niemą z Portici (1828) i Niemiec Giacomo Meyerbeer z Hugenotami (1836) odnoszą tam ogromne sukcesy.

En 1830, à vingt-six ans, Hector Berlioz fait jouer sa Symphonie fantastique. Une même mélodie, l'« idée fixe », revient dans chaque mouvement et représente la femme aimée. L'orchestre est plus grand et plus coloré que jamais.

W 1830 roku dwudziestosześcioletni Hector Berlioz wystawia swoją Symfonię fantastyczną. Ta sama melodia, „idée fixe”, powraca w każdej części i przedstawia ukochaną kobietę. Orkiestra jest większa i barwniejsza niż kiedykolwiek wcześniej.

En 1875, Georges Bizet présente Carmen à l'Opéra-Comique. Le public est choqué et la critique sévère. Bizet meurt trois mois plus tard, sans savoir que Carmen deviendra l'un des opéras les plus joués au monde.

W 1875 roku Georges Bizet wystawia Carmen w Opéra-Comique. Publiczność jest zszokowana, a krytyka surowa. Bizet umiera trzy miesiące później, nie wiedząc, że Carmen stanie się jedną z najczęściej wystawianych oper na świecie.

Claude Debussy cherche moins à raconter une histoire qu'à créer des couleurs et des atmosphères, comme dans La Mer ou dans ses Préludes pour piano. Il n'aimait d'ailleurs pas qu'on le dise « impressionniste ».

Claude'owi Debussy'emu chodzi nie tyle o opowiadanie historii, ile o tworzenie barw i nastrojów, jak w Morzu czy w Preludiach fortepianowych. Zresztą nie lubił, gdy nazywano go „impresjonistą”.

En 1894, son Prélude à l'après-midi d'un faune, inspiré d'un poème de Stéphane Mallarmé, s'ouvre sur un solo de flûte resté célèbre. Pour beaucoup, la musique moderne commence là.

W 1894 roku jego Preludium do popołudnia fauna, zainspirowane wierszem Stéphane'a Mallarmégo, otwiera słynne do dziś solo fletu. Dla wielu właśnie tu zaczyna się muzyka nowoczesna.

Maurice Ravel est connu pour la précision de son écriture et le brillant de son orchestration. Son Boléro (1928) répète une seule mélodie pendant environ quinze minutes, dans un long crescendo.

Maurice Ravel słynie z precyzji kompozytorskiej i błyskotliwej instrumentacji. Jego Bolero (1928) powtarza jedną melodię przez około piętnaście minut w długim crescendo.

Erik Satie, lui, préfère une musique simple et dépouillée, loin du romantisme. Ses Gymnopédies (1888), lentes et calmes, annoncent déjà certaines musiques minimalistes du XXe siècle.

Erik Satie woli natomiast muzykę prostą i oszczędną, daleką od romantyzmu. Jego powolne, spokojne Gymnopédies (1888) zapowiadają już niektóre minimalistyczne nurty XX wieku.

En 1920, un critique réunit six jeunes compositeurs sous le nom de « Groupe des Six », parmi lesquels Francis Poulenc, Darius Milhaud et Arthur Honegger. Proches de Jean Cocteau, ils veulent une musique claire et moderne, inspirée du jazz, du cirque et du music-hall.

W 1920 roku pewien krytyk łączy sześciu młodych kompozytorów pod nazwą „Grupa Sześciu”; należą do niej m.in. Francis Poulenc, Darius Milhaud i Arthur Honegger. Związani z Jeanem Cocteau, chcą muzyki jasnej i nowoczesnej, inspirowanej jazzem, cyrkiem i music-hallem.

Olivier Messiaen, très croyant, invente un langage personnel fait de rythmes complexes et de chants d'oiseaux qu'il note dans la nature. Prisonnier de guerre, il compose le Quatuor pour la fin du Temps, joué pour la première fois dans le camp en 1941.

Olivier Messiaen, człowiek głęboko wierzący, tworzy własny język ze złożonych rytmów i ptasich śpiewów, które zapisuje w naturze. Jako jeniec wojenny komponuje Kwartet na koniec czasu, wykonany po raz pierwszy w obozie w 1941 roku.

Pierre Boulez, compositeur et chef d'orchestre, devient la grande figure de l'avant-garde. En 1977, il fonde l'IRCAM, à côté du Centre Pompidou, où musiciens et chercheurs travaillent ensemble sur l'informatique musicale.

Pierre Boulez, kompozytor i dyrygent, staje się czołową postacią awangardy. W 1977 roku zakłada IRCAM obok Centrum Pompidou, gdzie muzycy i naukowcy wspólnie pracują nad muzyką komputerową.

Dès 1948, à la radio, Pierre Schaeffer invente la musique concrète : il enregistre des bruits, par exemple des trains, puis les transforme en musique. Sa première pièce s'appelle Étude aux chemins de fer.

Już w 1948 roku Pierre Schaeffer wymyśla w radiu muzykę konkretną: nagrywa odgłosy, na przykład pociągów, a potem przekształca je w muzykę. Jego pierwszy utwór nosi tytuł Étude aux chemins de fer (Etiuda kolejowa).

Au XXe siècle, la chanson devient un art à part entière, où le texte compte autant que la musique. On l'écoute dans les cabarets, à la radio, puis sur disque.

W XX wieku piosenka staje się pełnoprawną sztuką, w której tekst liczy się tak samo jak muzyka. Słucha się jej w kabaretach, w radiu, a potem z płyt.

Des années 1940 aux années 1960, Édith Piaf, Charles Trenet, Georges Brassens, Léo Ferré et le Belge Jacques Brel signent des chansons que beaucoup connaissent encore par cœur, comme La Vie en rose ou Ne me quitte pas.

Od lat 40. do lat 60. Édith Piaf, Charles Trenet, Georges Brassens, Léo Ferré i Belg Jacques Brel tworzą piosenki, które wielu wciąż zna na pamięć, jak La Vie en rose czy Ne me quitte pas.

Serge Gainsbourg passe d'un style à l'autre, du jazz au reggae, et aime provoquer. En 1969, Je t'aime... moi non plus, chantée avec Jane Birkin, est interdite sur plusieurs radios. En 1979, il enregistre une version reggae de La Marseillaise.

Serge Gainsbourg przechodzi od jednego stylu do drugiego, od jazzu po reggae, i lubi prowokować. W 1969 roku Je t'aime... moi non plus, zaśpiewana z Jane Birkin, zostaje zakazana w kilku rozgłośniach. W 1979 roku nagrywa reggae'ową wersję Marsylianki.

À partir des années 1980, la chanson s'ouvre au rock, à la pop et aux musiques du monde, avec des artistes comme Jean-Jacques Goldman, Renaud ou Mylène Farmer, puis, plus tard, Zaz ou Christine and the Queens.

Od lat 80. piosenka otwiera się na rocka, pop i muzykę świata, dzięki takim artystom jak Jean-Jacques Goldman, Renaud czy Mylène Farmer, a później Zaz czy Christine and the Queens.

Le rap arrive en France dans les années 1980. Dans les années 1990, MC Solaar, IAM à Marseille et NTM en région parisienne racontent la vie des quartiers. Aujourd'hui, c'est le genre le plus écouté en streaming dans le pays.

Rap trafia do Francji w latach 80. W latach 90. MC Solaar, IAM z Marsylii i NTM z regionu paryskiego opowiadają o życiu na blokowiskach. Dziś to najczęściej słuchany w streamingu gatunek w kraju.

À la fin des années 1990, la « French Touch » fait connaître l'électro française dans le monde entier avec Daft Punk, Air ou Cassius. Plus tard, David Guetta devient l'un des DJ les plus célèbres de la planète.

Pod koniec lat 90. „French Touch” rozsławia francuską elektronikę na całym świecie dzięki Daft Punk, Air czy Cassius. Później David Guetta staje się jednym z najsłynniejszych DJ-ów na świecie.

Le jazz français a lui aussi son style. En 1934, le guitariste manouche Django Reinhardt et le violoniste Stéphane Grappelli fondent le Quintette du Hot Club de France et donnent naissance au jazz manouche.

Francuski jazz także ma swój styl. W 1934 roku gitarzysta z romskiej grupy Manouche Django Reinhardt i skrzypek Stéphane Grappelli zakładają Quintette du Hot Club de France i dają początek jazzowi manouche.

Les musiques venues d'ailleurs ont trouvé leur place : le raï de Khaled, qui triomphe avec Aïcha en 1996, ou les chansons en plusieurs langues de Manu Chao reflètent la diversité de la France d'aujourd'hui.

Swoje miejsce znalazła też muzyka z innych stron świata: raï Khaleda, który w 1996 roku triumfuje z Aïchą, czy wielojęzyczne piosenki Manu Chao odzwierciedlają różnorodność dzisiejszej Francji.

Pendant des siècles, Paris attire les musiciens étrangers : Chopin et Liszt y vivent, et en 1913, Le Sacre du printemps de Stravinsky y provoque un scandale resté célèbre.

Przez stulecia Paryż przyciąga zagranicznych muzyków: mieszkają tam Chopin i Liszt, a w 1913 roku Święto wiosny Strawińskiego wywołuje tam słynny skandal.

Les idées françaises voyagent aussi : l'impressionnisme de Debussy a marqué des compositeurs du monde entier, et la French Touch a influencé la musique électronique internationale.

Francuskie idee też wędrują po świecie: impresjonizm Debussy'ego wpłynął na kompozytorów z całego świata, a French Touch odcisnął piętno na międzynarodowej muzyce elektronicznej.

La langue donne à la chanson française son caractère : on y écoute d'abord les paroles. Des artistes du Québec, de Belgique ou d'Afrique chantent aussi en français, et ce répertoire est connu bien au-delà de la France.

To język nadaje piosence francuskiej charakter: słucha się w niej przede wszystkim słów. Po francusku śpiewają też artyści z Quebecu, Belgii czy Afryki, a ten repertuar jest znany daleko poza Francją.

L'État soutient la musique. Depuis 1996, les radios doivent diffuser au moins 40 % de chansons en français, et la Fête de la musique, créée en 1982, est aujourd'hui célébrée chaque 21 juin dans de nombreux pays.

Państwo wspiera muzykę. Od 1996 roku rozgłośnie radiowe muszą nadawać co najmniej 40% piosenek po francusku, a Święto Muzyki, ustanowione w 1982 roku, obchodzi się dziś co roku 21 czerwca w wielu krajach.

En mille ans, la musique française n'a cessé de se réinventer, du chant des moines aux ordinateurs de l'IRCAM et aux platines des DJ.

Przez tysiąc lat muzyka francuska nieustannie wymyślała się na nowo, od śpiewu mnichów po komputery IRCAM i gramofony DJ-ów.

Pour un apprenant, c'est aussi un excellent outil : les chansons de Brassens ou de Piaf se trouvent facilement avec leurs paroles, et on peut les réécouter autant de fois qu'il le faut.

Dla uczącego się to także świetne narzędzie: piosenki Brassensa czy Piaf łatwo znaleźć razem z tekstami i można ich słuchać tyle razy, ile trzeba.