Marie Curie : une vie pour la science

Marie Curie (1867-1934) est la première femme à avoir reçu un prix Nobel, et elle reste à ce jour la seule personne récompensée dans deux sciences différentes : la physique en 1903, puis la chimie en 1911. Avec son mari Pierre, elle a découvert deux éléments, le polonium et le radium, et c'est à elle qu'on doit le mot « radioactivité ». Ses travaux ont transformé la physique et la chimie, et ils ont ouvert la voie à des traitements du cancer qu'on utilise encore aujourd'hui.

Maria Skłodowska-Curie (1867-1934) była pierwszą kobietą uhonorowaną Nagrodą Nobla i do dziś pozostaje jedyną osobą nagrodzoną w dwóch różnych naukach przyrodniczych: z fizyki w 1903 roku i z chemii w 1911 roku. Razem z mężem Pierre'em odkryła dwa pierwiastki, polon i rad, a to jej zawdzięczamy słowo „promieniotwórczość”. Jej prace odmieniły fizykę i chemię oraz otworzyły drogę do metod leczenia nowotworów, które stosuje się do dziś.

Sa vie a tout d'un roman. Née à Varsovie, dans une Pologne dominée par la Russie, elle arrive à Paris à vingt-quatre ans avec très peu d'argent. Elle étudie dans une mansarde glaciale, travaille ensuite pendant des années dans un hangar mal chauffé, perd son mari dans un accident, affronte une violente campagne de presse, puis parcourt le front pendant la Première Guerre mondiale. Elle meurt en 1934, très probablement tuée par les radiations qu'elle avait passé sa vie à étudier.

Jej życie przypomina powieść. Urodziła się w Warszawie, w Polsce pod panowaniem Rosji, i w wieku dwudziestu czterech lat przyjechała do Paryża z bardzo skromnymi pieniędzmi. Uczyła się w lodowatej mansardzie, potem przez lata pracowała w źle ogrzewanej szopie, straciła męża w wypadku, stała się celem brutalnej nagonki prasowej, a w czasie pierwszej wojny światowej jeździła wzdłuż frontu. Zmarła w 1934 roku, najprawdopodobniej z powodu promieniowania, któremu poświęciła całe życie.

Maria Skłodowska naît le 7 novembre 1867 à Varsovie. À cette époque, la Pologne n'existe plus en tant qu'État : son territoire est partagé entre la Russie, la Prusse et l'Autriche, et Varsovie se trouve du côté russe. Maria est la cinquième et dernière enfant de la famille. Son père, Władysław Skłodowski, enseigne les mathématiques et la physique au lycée, et sa mère, Bronisława, dirige un pensionnat de jeunes filles. Ce sont des gens cultivés, fiers d'être polonais et très attachés à leur langue.

Maria Skłodowska urodziła się 7 listopada 1867 roku w Warszawie. Polska nie istniała wtedy jako państwo: jej ziemie były podzielone między Rosję, Prusy i Austrię, a Warszawa leżała w zaborze rosyjskim. Maria była piątym i najmłodszym dzieckiem w rodzinie. Jej ojciec, Władysław Skłodowski, uczył matematyki i fizyki w gimnazjum, a matka, Bronisława, prowadziła pensję dla dziewcząt. Byli to ludzie wykształceni, dumni ze swojej polskości i bardzo przywiązani do ojczystego języka.

L'enfance de Maria est vite assombrie. En 1876, sa sœur aînée Zofia meurt du typhus. Deux ans plus tard, sa mère est emportée par la tuberculose ; Maria n'a que dix ans. Son père, mal vu des autorités russes pour ses idées patriotiques, a perdu son poste, et il doit prendre des pensionnaires chez lui pour faire vivre la famille. La petite fille apprend tôt à être sérieuse et à compter sur elle-même.

Dzieciństwo Marii szybko przyćmiły nieszczęścia. W 1876 roku jej najstarsza siostra Zofia zmarła na tyfus. Dwa lata później matkę zabrała gruźlica; Maria miała zaledwie dziesięć lat. Ojciec, źle widziany przez władze rosyjskie z powodu patriotycznych poglądów, stracił posadę i musiał przyjmować do domu uczniów na stancję, żeby utrzymać rodzinę. Dziewczynka wcześnie nauczyła się powagi i polegania na sobie.

À l'école, Maria est une élève brillante. Mais l'enseignement se fait en russe et le polonais y est presque interdit : quand un inspecteur passe, les élèves doivent cacher leurs livres polonais et réciter leurs leçons en russe. En 1883, à quinze ans, elle termine le lycée avec une médaille d'or. Impossible pourtant d'aller plus loin : dans la Pologne russe, l'université est fermée aux femmes.

W szkole Maria była znakomitą uczennicą. Lekcje prowadzono jednak po rosyjsku, a język polski był niemal zakazany: kiedy przychodził wizytator, uczennice musiały chować polskie książki i recytować lekcje po rosyjsku. W 1883 roku, mając piętnaście lat, ukończyła gimnazjum ze złotym medalem. Dalej jednak iść nie mogła: w zaborze rosyjskim uniwersytet był zamknięty dla kobiet.

Maria et sa sœur Bronisława, que tout le monde appelle Bronia, rêvent toutes les deux de faire des études. Elles concluent un accord : Maria travaillera comme gouvernante pour payer les études de médecine de Bronia à Paris, puis Bronia l'aidera à venir à son tour. Pendant plusieurs années, Maria s'occupe des enfants de familles aisées, notamment chez des propriétaires terriens de Szczuki, au nord de Varsovie, et elle envoie une bonne partie de son salaire à sa sœur.

Maria i jej siostra Bronisława, którą wszyscy nazywali Bronią, obie marzyły o studiach. Zawarły umowę: Maria będzie pracować jako guwernantka i opłacać studia medyczne Broni w Paryżu, a potem Bronia pomoże jej przyjechać. Przez kilka lat Maria opiekowała się dziećmi zamożnych rodzin, przede wszystkim u ziemian w Szczukach na północ od Warszawy, i wysyłała siostrze sporą część pensji.

Ces années ne sont pas perdues pour autant. Le soir, Maria lit beaucoup et étudie seule la physique, la chimie et les mathématiques. À Varsovie, elle suit les cours de l'« université volante », une école clandestine qui changeait sans cesse de lieu pour échapper à la police. À Szczuki, elle apprend à lire en polonais aux enfants des paysans, ce qui est alors interdit. De retour à Varsovie, elle fait ses premières expériences de chimie dans un petit laboratoire dirigé par un cousin.

Te lata nie poszły jednak na marne. Wieczorami Maria dużo czytała i sama uczyła się fizyki, chemii i matematyki. W Warszawie chodziła na zajęcia „Uniwersytetu Latającego”, tajnej szkoły, która ciągle zmieniała miejsce, żeby wymknąć się policji. W Szczukach uczyła chłopskie dzieci czytać po polsku, co było wtedy zakazane. Po powrocie do Warszawy przeprowadziła pierwsze doświadczenia chemiczne w niewielkiej pracowni, którą kierował jej kuzyn.

En novembre 1891, à vingt-quatre ans, Maria prend enfin le train pour Paris. Bronia y a terminé ses études et a épousé un médecin polonais. Maria s'inscrit à la faculté des sciences de la Sorbonne sous un prénom à la française : Marie. Dans les amphithéâtres, elle fait partie des rares femmes.

W listopadzie 1891 roku, w wieku dwudziestu czterech lat, Maria wsiadła wreszcie do pociągu do Paryża. Bronia skończyła już tam studia i wyszła za polskiego lekarza. Maria zapisała się na Wydział Nauk Sorbony pod francuską wersją imienia: Marie. Na salach wykładowych była jedną z nielicznych kobiet.

Pour vivre près de la Sorbonne et ne pas perdre de temps dans les transports, Marie quitte bientôt l'appartement de sa sœur et loue une mansarde dans le Quartier latin. La pièce est si mal chauffée qu'en hiver l'eau gèle dans sa cuvette ; certains soirs, elle empile tous ses vêtements sur son lit pour avoir un peu moins froid. Elle se nourrit surtout de pain beurré et de thé. Un jour, elle s'évanouit de faiblesse, et son beau-frère découvre qu'elle n'a presque rien mangé depuis la veille.

Żeby mieszkać blisko Sorbony i nie tracić czasu na dojazdy, Maria wkrótce wyprowadziła się z mieszkania siostry i wynajęła pokoik na poddaszu w Dzielnicy Łacińskiej. Był tak słabo ogrzewany, że zimą woda zamarzała w miednicy; niektórymi wieczorami kładła na łóżku wszystkie swoje ubrania, żeby było jej choć trochę cieplej. Żywiła się głównie chlebem z masłem i herbatą. Pewnego dnia zemdlała z osłabienia, a szwagier odkrył, że od poprzedniego dnia prawie nic nie jadła.

Au début, Marie a du retard : son français n'est pas parfait, et ses camarades ont été mieux préparés au lycée. Elle travaille donc sans relâche, souvent tard dans la nuit. Le résultat dépasse ses espérances : en 1893, elle obtient sa licence de physique en se classant première. L'année suivante, elle décroche une licence de mathématiques, cette fois à la deuxième place. Une bourse polonaise l'aide à financer cette seconde année.

Na początku Maria miała zaległości: jej francuski nie był doskonały, a koledzy byli lepiej przygotowani przez szkołę. Pracowała więc bez wytchnienia, często do późnej nocy. Wynik przerósł jej oczekiwania: w 1893 roku uzyskała licencjat z fizyki jako najlepsza na roku. W następnym roku zdobyła licencjat z matematyki, tym razem z drugą lokatą. Polskie stypendium pomogło jej opłacić ten drugi rok.

En 1894, la Société d'encouragement pour l'industrie nationale lui commande une étude sur les propriétés magnétiques de différents aciers. Il lui faut un laboratoire. Un physicien polonais de passage à Paris lui présente alors Pierre Curie, de huit ans son aîné. Pierre est chef de travaux à l'École municipale de physique et de chimie industrielles. Il est déjà connu pour avoir découvert la piézoélectricité avec son frère Jacques et pour ses recherches sur le magnétisme.

W 1894 roku Towarzystwo Popierania Przemysłu Narodowego zleciło jej zbadanie właściwości magnetycznych różnych gatunków stali. Potrzebowała laboratorium. Pewien polski fizyk, który akurat był w Paryżu, przedstawił jej wtedy Pierre'a Curie, starszego od niej o osiem lat. Pierre kierował zajęciami praktycznymi w Miejskiej Szkole Fizyki i Chemii Przemysłowej. Był już znany z tego, że razem z bratem Jacques'em odkrył piezoelektryczność, oraz z badań nad magnetyzmem.

Entre Pierre et Marie, l'entente est immédiate : ils partagent la même passion pour la science et la même indifférence pour l'argent et les honneurs. Pierre lui trouve de la place pour ses expériences et, très vite, il lui demande de l'épouser. Marie hésite. Elle a toujours pensé rentrer en Pologne pour être utile à son pays. Pendant l'été 1894, elle retourne à Varsovie et tente d'obtenir un poste à l'université de Cracovie, qui la refuse parce qu'elle est une femme. Pierre lui écrit de longues lettres et propose même de venir vivre en Pologne.

Pierre i Maria od razu znaleźli wspólny język: łączyła ich ta sama pasja do nauki i ta sama obojętność wobec pieniędzy i zaszczytów. Pierre znalazł jej miejsce na doświadczenia i bardzo szybko poprosił ją o rękę. Maria się wahała. Zawsze zamierzała wrócić do Polski, by służyć ojczyźnie. Latem 1894 roku pojechała do Warszawy i próbowała dostać posadę na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, który odmówił jej, bo była kobietą. Pierre pisał do niej długie listy i proponował nawet, że zamieszka w Polsce.

Finalement, Marie dit oui. Le mariage a lieu le 26 juillet 1895 à la mairie de Sceaux, sans cérémonie religieuse, sans robe blanche et sans alliances. Marie porte une robe bleu marine, assez pratique pour qu'elle puisse ensuite la mettre au laboratoire. Avec l'argent reçu en cadeau, le couple achète deux bicyclettes et part en voyage de noces sur les routes de campagne.

W końcu Maria się zgodziła. Ślub odbył się 26 lipca 1895 roku w merostwie w Sceaux, bez ceremonii religijnej, bez białej sukni i bez obrączek. Maria włożyła granatową suknię, na tyle praktyczną, że mogła potem nosić ją w laboratorium. Za pieniądze otrzymane w prezencie ślubnym para kupiła dwa rowery i wyruszyła w podróż poślubną wiejskimi drogami.

En 1896, le physicien Henri Becquerel fait une découverte inattendue : des sels d'uranium laissent une trace sur une plaque photographique, même enveloppée de papier noir. L'uranium émet donc de lui-même un rayonnement invisible. Mais à l'époque, on ne parle que des rayons X, découverts un an plus tôt par Röntgen, et les « rayons uraniques » de Becquerel n'intéressent pas grand monde. Le mot « radioactivité » n'existe pas encore : ce sont les Curie qui l'inventeront, en 1898.

W 1896 roku fizyk Henri Becquerel dokonał nieoczekiwanego odkrycia: sole uranu zostawiały ślad na kliszy fotograficznej, nawet owiniętej czarnym papierem. Uran wysyłał więc sam z siebie niewidzialne promieniowanie. W tamtym czasie wszyscy mówili jednak tylko o promieniach X, odkrytych rok wcześniej przez Röntgena, a „promienie uranowe” Becquerela mało kogo interesowały. Słowa „promieniotwórczość” jeszcze nie było: mieli je wymyślić Curie w 1898 roku.

Leur fille Irène naît en septembre 1897. Quelques mois plus tard, Marie cherche un sujet de thèse. Avec le soutien de Pierre, elle choisit les rayons de l'uranium : le sujet est presque neuf, et il n'y a pas encore beaucoup d'articles à lire avant de commencer. On lui prête un petit atelier vitré au rez-de-chaussée de l'École de physique et chimie, humide et si froid qu'elle note un jour dans son cahier une température de six degrés.

Ich córka Irena przyszła na świat we wrześniu 1897 roku. Kilka miesięcy później Maria szukała tematu pracy doktorskiej. Przy wsparciu Pierre'a wybrała promienie uranowe: temat był niemal nietknięty i nie trzeba było przed rozpoczęciem pracy czytać wielu publikacji. Udostępniono jej małą oszkloną pracownię na parterze Szkoły Fizyki i Chemii, tak wilgotną i zimną, że pewnego dnia zapisała w zeszycie temperaturę sześciu stopni.

Pour mesurer les rayonnements, Marie utilise un instrument très sensible mis au point par Pierre et Jacques Curie : un électromètre associé à un quartz piézoélectrique. Elle teste méthodiquement des dizaines de métaux, de sels et de minéraux. Elle constate que l'intensité du rayonnement dépend uniquement de la quantité d'uranium, et non de sa forme chimique, de la lumière ou de la température. Elle en conclut que ce rayonnement vient de l'atome lui-même. Elle découvre aussi qu'un autre élément, le thorium, émet des rayons semblables.

Do pomiaru promieniowania Maria użyła bardzo czułego przyrządu skonstruowanego przez Pierre'a i Jacques'a Curie: elektrometru połączonego z kwarcem piezoelektrycznym. Metodycznie badała dziesiątki metali, soli i minerałów. Stwierdziła, że natężenie promieniowania zależy wyłącznie od ilości uranu, a nie od jego postaci chemicznej, światła czy temperatury. Wywnioskowała z tego, że promieniowanie pochodzi z samego atomu. Odkryła też, że inny pierwiastek, tor, wysyła podobne promienie.

En avril 1898, Marie remarque quelque chose d'étrange : la pechblende, un minerai d'uranium, émet bien plus de rayons que l'uranium qu'elle contient ne pourrait en produire. Elle avance une hypothèse audacieuse : ce minerai cache un élément encore inconnu, beaucoup plus actif que l'uranium. Pour le trouver, il faut séparer la pechblende en ses différents composants et mesurer chaque fraction à l'électromètre.

W kwietniu 1898 roku Maria zauważyła coś dziwnego: blenda smolista, ruda uranu, promieniowała znacznie silniej, niż mógłby to sprawić zawarty w niej uran. Wysunęła śmiałą hipotezę: w tej rudzie kryje się nieznany jeszcze pierwiastek, dużo aktywniejszy od uranu. Aby go znaleźć, trzeba było rozdzielić blendę na poszczególne składniki i każdą frakcję zmierzyć elektrometrem.

Pierre trouve ce travail si passionnant qu'il met de côté ses recherches sur les cristaux pour rejoindre Marie. En juillet 1898, ils annoncent la découverte d'un nouvel élément, environ quatre cents fois plus actif que l'uranium. Marie l'appelle « polonium », en l'honneur de la Pologne, un pays qui avait alors disparu des cartes. C'est dans ce même article que les Curie emploient pour la première fois le mot « radioactif ».

Pierre uznał tę pracę za tak pasjonującą, że odłożył swoje badania nad kryształami i dołączył do Marii. W lipcu 1898 roku ogłosili odkrycie nowego pierwiastka, mniej więcej czterysta razy aktywniejszego od uranu. Maria nazwała go „polonem” na cześć Polski, kraju, który zniknął wtedy z mapy. W tym samym artykule Curie po raz pierwszy użyli słowa „promieniotwórczy”.

En décembre 1898, les Curie annoncent un second élément, encore plus actif, qu'ils baptisent « radium », du latin radius, le rayon. Mais beaucoup de chimistes restent sceptiques : pour eux, un élément n'existe vraiment que si on peut l'isoler et mesurer sa masse atomique. Or le radium est extrêmement rare : une tonne de pechblende n'en contient que quelques dixièmes de gramme.

W grudniu 1898 roku Curie ogłosili odkrycie drugiego, jeszcze aktywniejszego pierwiastka, który nazwali „radem”, od łacińskiego radius, czyli promień. Wielu chemików pozostało jednak sceptycznych: ich zdaniem pierwiastek istnieje naprawdę dopiero wtedy, gdy można go wyodrębnić i zmierzyć jego masę atomową. A rad jest niezwykle rzadki: tona blendy smolistej zawiera go zaledwie kilka dziesiątych grama.

Il faut donc énormément de minerai. Grâce à l'Académie des sciences de Vienne, le gouvernement autrichien leur cède une tonne de résidus des mines de Joachimsthal, en Bohême (aujourd'hui Jáchymov, en République tchèque), où l'on extrait l'uranium pour colorer le verre et la porcelaine. Pour la mine, ce n'est que du déchet. Les sacs de poussière brune, encore mêlée d'aiguilles de pin, sont déposés dans la cour d'un vieux hangar de la rue Lhomond, qui servait autrefois de salle de dissection à la faculté de médecine.

Potrzeba było więc ogromnych ilości rudy. Dzięki Akademii Nauk w Wiedniu rząd austriacki przekazał im tonę odpadów z kopalń w Joachimsthalu w Czechach (dziś Jáchymov), gdzie wydobywano uran do barwienia szkła i porcelany. Dla kopalni był to zwykły odpad. Worki brązowego pyłu, wciąż wymieszanego z igliwiem sosnowym, wyładowano na podwórzu starej szopy przy ulicy Lhomond, która dawniej służyła wydziałowi medycyny jako prosektorium.

De 1898 à 1902, Marie fait dans ce hangar un travail d'ouvrière autant que de chimiste. Le toit vitré laisse passer la pluie, il y fait très froid en hiver et étouffant en été. Elle traite le minerai par lots de vingt kilos, fait bouillir d'énormes bassines et remue le mélange pendant des heures avec une barre de fer presque aussi grande qu'elle. Viennent ensuite les dissolutions, les précipitations et des milliers de cristallisations successives. Comme il n'y a pas de hotte, il faut souvent travailler dans la cour pour laisser partir les fumées.

W latach 1898-1902 Maria wykonywała w tej szopie pracę w równym stopniu robotnicy, co chemiczki. Przez szklany dach przeciekał deszcz, zimą panował przenikliwy chłód, a latem duchota. Przerabiała rudę porcjami po dwadzieścia kilogramów, gotowała ogromne kotły i godzinami mieszała masę żelaznym prętem prawie tak wysokim jak ona sama. Potem przychodziły rozpuszczanie, strącanie i tysiące kolejnych krystalizacji. Ponieważ nie było dygestorium, często trzeba było pracować na podwórzu, żeby opary mogły uchodzić.

Pendant ce temps, Pierre étudie surtout les propriétés des rayonnements. Ils passent des journées entières au laboratoire et y retournent parfois le soir. Dans le noir, les flacons et les tubes de radium posés sur les étagères brillent d'une faible lueur bleutée. Marie racontera plus tard combien ce spectacle les émerveillait, chaque fois comme si c'était la première.

W tym czasie Pierre badał głównie właściwości promieniowania. Spędzali w laboratorium całe dni, a czasem wracali tam wieczorem. W ciemności flaszeczki i probówki z radem stojące na półkach świeciły słabym niebieskawym blaskiem. Maria opowiadała później, jak bardzo ten widok ich zachwycał, za każdym razem jak za pierwszym.

Pendant toutes ces années, il faut aussi faire vivre la famille. Pierre et Marie donnent des cours pour gagner un peu d'argent : à partir de 1900, Marie enseigne la physique à l'École normale supérieure de jeunes filles de Sèvres. Le père de Pierre, un médecin, s'est installé chez eux et s'occupe beaucoup d'Irène. Marie note tout dans des carnets : les mesures du laboratoire, mais aussi le poids de sa fille, ses premières dents et le prix des légumes. Leur seconde fille, Ève, naîtra en 1904.

Przez wszystkie te lata trzeba było też utrzymać rodzinę. Pierre i Maria dawali lekcje, żeby trochę zarobić: od 1900 roku Maria uczyła fizyki w Wyższej Szkole Normalnej dla dziewcząt w Sèvres. Ojciec Pierre'a, lekarz, zamieszkał z nimi i dużo zajmował się Ireną. Maria wszystko zapisywała w zeszytach: pomiary laboratoryjne, ale też wagę córki, jej pierwsze ząbki i ceny warzyw. Ich druga córka, Ewa, miała urodzić się w 1904 roku.

En 1902, après presque quatre ans d'efforts, Marie obtient enfin un décigramme de chlorure de radium très pur, extrait de plusieurs tonnes de résidus. Ce n'est pas encore le métal, mais cela suffit pour mesurer la masse atomique du radium : elle trouve environ 225, très près de la valeur actuelle, 226. Cette fois, les chimistes ne peuvent plus douter : le radium est bien un élément nouveau.

W 1902 roku, po prawie czterech latach wysiłku, Maria otrzymała wreszcie decygram bardzo czystego chlorku radu, wydobyty z kilku ton odpadów. Nie był to jeszcze metal, ale wystarczyło to do zmierzenia masy atomowej radu: wyszło jej około 225, bardzo blisko dzisiejszej wartości 226. Tym razem chemicy nie mogli już wątpić: rad był naprawdę nowym pierwiastkiem.

Le 25 juin 1903, Marie soutient sa thèse à la Sorbonne, intitulée « Recherches sur les substances radioactives ». Le jury, présidé par le physicien Gabriel Lippmann, son ancien professeur, lui accorde le titre de docteur ès sciences physiques avec la mention « très honorable ». Elle est l'une des toutes premières femmes docteurs ès sciences en France. Le soir, lors d'un dîner entre amis, Pierre sort de sa poche un tube de radium qui brille dans l'obscurité du jardin.

25 czerwca 1903 roku Maria obroniła na Sorbonie pracę doktorską zatytułowaną „Badania nad ciałami radioaktywnymi”. Komisja pod przewodnictwem fizyka Gabriela Lippmanna, jej dawnego profesora, nadała jej stopień doktora nauk fizycznych z wyróżnieniem „très honorable”. Była jedną z pierwszych kobiet we Francji ze stopniem doktora nauk ścisłych. Wieczorem, podczas kolacji z przyjaciółmi, Pierre wyjął z kieszeni probówkę z radem, która świeciła w ciemnym ogrodzie.

Quelques mois plus tôt, plusieurs membres de l'Académie des sciences avaient proposé au comité Nobel de récompenser Henri Becquerel et Pierre Curie. Le nom de Marie n'y figurait pas. Le mathématicien suédois Gösta Mittag-Leffler, membre de l'Académie royale des sciences de Suède, prévient Pierre. Celui-ci répond que, si l'on pense sérieusement à lui, il souhaite être récompensé avec Marie, pour leurs recherches communes.

Kilka miesięcy wcześniej kilku członków francuskiej Akademii Nauk zaproponowało komitetowi noblowskiemu nagrodzenie Henriego Becquerela i Pierre'a Curie. Nazwiska Marii tam nie było. Szwedzki matematyk Gösta Mittag-Leffler, członek Królewskiej Szwedzkiej Akademii Nauk, uprzedził o tym Pierre'a. Ten odpowiedział, że jeśli poważnie się o nim myśli, chce zostać nagrodzony razem z Marią za ich wspólne badania.

En novembre 1903, le prix Nobel de physique est annoncé : une moitié revient à Becquerel pour la découverte de la radioactivité spontanée, l'autre moitié à Pierre et Marie Curie pour leurs recherches sur ces rayonnements. Marie devient la première femme lauréate d'un prix Nobel. Avec leur part, les Curie remboursent des dettes, aident leurs proches et peuvent enfin engager un assistant au laboratoire.

W listopadzie 1903 roku ogłoszono Nagrodę Nobla z fizyki: połowę otrzymał Becquerel za odkrycie samorzutnej promieniotwórczości, drugą połowę Pierre i Maria Curie za badania nad tym promieniowaniem. Maria została pierwszą kobietą laureatką Nagrody Nobla. Za swoją część Curie spłacili długi, pomogli bliskim i mogli wreszcie zatrudnić asystenta w laboratorium.

Du jour au lendemain, les Curie deviennent célèbres. Les journaux du monde entier racontent l'histoire de ce couple de savants pauvres qui travaille dans un hangar. Ils parlent surtout de Marie, mais souvent pour décrire sa robe, sa coiffure ou son rôle d'épouse et de mère plutôt que ses découvertes. Des inconnus frappent à la porte du laboratoire, et les lettres arrivent par centaines.

Z dnia na dzień Curie stali się sławni. Gazety na całym świecie opisywały historię ubogiej pary uczonych pracujących w szopie. Pisały głównie o Marii, ale często o jej sukni, fryzurze czy roli żony i matki zamiast o jej odkryciach. Obcy ludzie pukali do drzwi laboratorium, a listy przychodziły setkami.

Les Curie supportent mal cette agitation, qui leur fait perdre un temps précieux. Ils refusent la plupart des invitations et ne vont même pas à Stockholm en décembre 1903 : Pierre invoque ses cours et leur mauvaise santé. Ils ne feront le voyage qu'en juin 1905, pour la conférence que Pierre doit y donner. Fidèles à leurs principes, ils ne déposent aucun brevet sur leur méthode d'extraction du radium et l'expliquent en détail à tous ceux qui la demandent, alors que le radium vaut une fortune.

Curie źle znosili ten zgiełk, który odbierał im cenny czas. Odrzucali większość zaproszeń i w grudniu 1903 roku nie pojechali nawet do Sztokholmu: Pierre tłumaczył się zajęciami dydaktycznymi i złym stanem zdrowia obojga. Podróż odbyli dopiero w czerwcu 1905 roku, na wykład, który Pierre miał tam wygłosić. Wierni swoim zasadom, nie opatentowali metody otrzymywania radu i szczegółowo objaśniali ją każdemu, kto o to prosił, choć rad był wart fortunę.

Le 19 avril 1906, il pleut sur Paris. En début d'après-midi, Pierre traverse la rue Dauphine, près du Pont-Neuf, sans regarder. Il glisse devant une lourde voiture tirée par des chevaux et tombe sous ses roues. Il meurt sur le coup, le crâne écrasé. Il avait quarante-six ans. Marie apprend la nouvelle en rentrant chez elle, en fin de journée. À trente-huit ans, elle se retrouve veuve avec deux filles, l'une de huit ans, l'autre de seize mois.

19 kwietnia 1906 roku w Paryżu padał deszcz. Wczesnym popołudniem Pierre przechodził przez ulicę Dauphine niedaleko Pont-Neuf, nie patrząc wokół. Poślizgnął się przed ciężkim wozem konnym i wpadł pod jego koła. Zginął na miejscu, z roztrzaskaną czaszką. Miał czterdzieści sześć lat. Maria dowiedziała się o tym, gdy pod koniec dnia wróciła do domu. W wieku trzydziestu ośmiu lat została wdową z dwiema córkami, ośmioletnią i szesnastomiesięczną.

Marie est anéantie. Dans le journal qu'elle commence alors, elle s'adresse directement à Pierre, lui raconte l'enterrement et ses journées vides. En public, pourtant, elle laisse peu paraître. Moins d'un mois après l'accident, la Sorbonne lui propose de reprendre le cours de Pierre, et elle accepte. Elle est décidée à poursuivre le travail qu'ils avaient commencé ensemble.

Maria była zdruzgotana. W dzienniku, który wtedy zaczęła pisać, zwracała się wprost do Pierre'a, opowiadała mu o pogrzebie i o swoich pustych dniach. Publicznie jednak niewiele po sobie pokazywała. Niecały miesiąc po wypadku Sorbona zaproponowała jej przejęcie wykładów Pierre'a, a ona się zgodziła. Była zdecydowana kontynuować pracę, którą zaczęli razem.

Le 5 novembre 1906, à une heure et demie de l'après-midi, elle donne son premier cours. L'amphithéâtre est rempli d'étudiants, de journalistes et de curieux. Marie entre, attend la fin des applaudissements, puis reprend exactement à la phrase où Pierre s'était arrêté. C'est la première fois qu'une femme enseigne à la Sorbonne. En 1908, elle sera nommée professeure titulaire.

5 listopada 1906 roku, o wpół do drugiej po południu, wygłosiła pierwszy wykład. Sala była pełna studentów, dziennikarzy i ciekawskich. Maria weszła, poczekała, aż ucichną oklaski, i podjęła wykład dokładnie od zdania, na którym zatrzymał się Pierre. Po raz pierwszy kobieta wykładała na Sorbonie. W 1908 roku została mianowana profesorem zwyczajnym.

Marie se consacre alors entièrement au laboratoire. Elle forme de jeunes chercheurs venus de nombreux pays et poursuit l'étude du radium. Certains savants doutent encore : en 1906, le célèbre physicien britannique Lord Kelvin affirme dans la presse que le radium n'est pas un élément, mais un composé de plomb et d'hélium. Pour répondre aux sceptiques, Marie veut obtenir le radium à l'état de métal pur.

Maria poświęciła się teraz całkowicie laboratorium. Kształciła młodych badaczy z wielu krajów i kontynuowała badania nad radem. Niektórzy uczeni wciąż mieli wątpliwości: w 1906 roku słynny brytyjski fizyk lord Kelvin twierdził w prasie, że rad nie jest pierwiastkiem, lecz związkiem ołowiu i helu. Aby odpowiedzieć sceptykom, Maria chciała otrzymać rad w postaci czystego metalu.

En 1910, avec le chimiste André Debierne, elle y parvient : par électrolyse du chlorure de radium, ils obtiennent pour la première fois un peu de radium métallique, d'un blanc brillant, qui noircit à l'air. La même année, elle publie un Traité de radioactivité en deux volumes. Elle prépare aussi le premier étalon international de radium, une petite ampoule de verre qui contient environ 22 milligrammes de chlorure de radium et qui permet aux laboratoires du monde entier de comparer leurs mesures.

W 1910 roku, razem z chemikiem André Debierne'em, osiągnęła cel: przez elektrolizę chlorku radu otrzymali po raz pierwszy odrobinę metalicznego radu, lśniąco białego, który czerniał na powietrzu. W tym samym roku wydała dwutomowy „Traktat o promieniotwórczości”. Przygotowała też pierwszy międzynarodowy wzorzec radu, małą szklaną ampułkę z około 22 miligramami chlorku radu, dzięki której laboratoria na całym świecie mogły porównywać swoje pomiary.

En 1911, l'Académie royale des sciences de Suède lui décerne le prix Nobel de chimie, « pour la découverte du radium et du polonium, l'isolement du radium et l'étude de la nature et des composés de cet élément remarquable ». Marie Curie est la première personne à recevoir deux prix Nobel, et elle reste la seule à en avoir obtenu dans deux sciences différentes.

W 1911 roku Królewska Szwedzka Akademia Nauk przyznała jej Nagrodę Nobla z chemii „w uznaniu zasług dla rozwoju chemii przez odkrycie pierwiastków radu i polonu, wyodrębnienie radu i zbadanie natury i związków tego niezwykłego pierwiastka”. Maria Skłodowska-Curie była pierwszą osobą z dwiema Nagrodami Nobla i nadal jest jedyną, która otrzymała je w dwóch różnych naukach przyrodniczych.

Ce second prix a une valeur particulière. Le premier avait été partagé avec Pierre et Becquerel ; celui-ci récompense Marie seule. Personne ne peut plus prétendre, comme certains le disaient, qu'elle n'était que l'assistante douée de son mari. Dans son discours à Stockholm, elle prend d'ailleurs soin de distinguer ce qui revient à Pierre et ce qui relève de son propre travail.

Ta druga nagroda miała szczególne znaczenie. Pierwszą dzieliła z Pierre'em i Becquerelem; ta była przyznana tylko jej. Nikt nie mógł już twierdzić, jak niektórzy, że była jedynie zdolną asystentką męża. Zresztą w swoim wykładzie w Sztokholmie starannie oddzieliła to, co było zasługą Pierre'a, od tego, co było jej własną pracą.

Mais 1911 est aussi l'année d'un grand scandale. Marie a une liaison avec le physicien Paul Langevin, ancien élève de Pierre, marié et père de quatre enfants, qui ne s'entend plus avec sa femme. En novembre, des journaux publient des lettres volées chez Langevin. La presse nationaliste se déchaîne contre « l'étrangère » qui briserait un foyer français, et une foule se rassemble devant sa maison de Sceaux. Le chimiste suédois Svante Arrhenius lui conseille même de ne pas venir chercher son prix. Elle répond que son travail scientifique n'a rien à voir avec sa vie privée, et elle se rend à Stockholm.

Ale rok 1911 był też rokiem wielkiego skandalu. Maria miała romans z fizykiem Paulem Langevinem, byłym uczniem Pierre'a, żonatym ojcem czworga dzieci, który nie układał sobie już życia z żoną. W listopadzie gazety opublikowały listy wykradzione z domu Langevina. Prasa nacjonalistyczna rozpętała nagonkę na „cudzoziemkę”, która rzekomo rozbijała francuską rodzinę, a przed jej domem w Sceaux zebrał się tłum. Szwedzki chemik Svante Arrhenius doradzał jej nawet, żeby nie przyjeżdżała po nagrodę. Odpowiedziała, że jej praca naukowa nie ma nic wspólnego z życiem prywatnym, i pojechała do Sztokholmu.

La guerre et les « petites Curie »

Wojna i „małe Curie”

En juillet 1914, l'Institut du radium, construit rue Pierre-Curie à Paris, est enfin achevé. Un mois plus tard, la guerre éclate et presque tous les chercheurs sont mobilisés. Marie commence par mettre à l'abri le gramme de radium du laboratoire : elle l'emporte elle-même en train jusqu'à Bordeaux, dans un lourd coffret de plomb. Puis elle cherche comment se rendre utile. Elle sait que les rayons X, découverts par Röntgen en 1895, permettent de repérer les balles et les éclats d'obus dans le corps des blessés.

W lipcu 1914 roku ukończono wreszcie budowę Instytutu Radowego przy ulicy Pierre-Curie w Paryżu. Miesiąc później wybuchła wojna i prawie wszystkich badaczy powołano do wojska. Najpierw Maria zabezpieczyła gram radu należący do laboratorium: sama zawiozła go pociągiem do Bordeaux w ciężkiej ołowianej skrzynce. Potem zaczęła szukać sposobu, by się przydać. Wiedziała, że promienie X, odkryte przez Röntgena w 1895 roku, pozwalają zlokalizować kule i odłamki pocisków w ciałach rannych.

Le problème, c'est que les appareils de radiographie sont rares et se trouvent dans quelques grands hôpitaux, loin des combats. Marie a l'idée d'aller vers les blessés : elle fait équiper des automobiles d'un appareil à rayons X et d'une dynamo, entraînée par le moteur de la voiture, qui produit l'électricité nécessaire. Avec l'aide de la Croix-Rouge et de riches donateurs qui prêtent leurs voitures, elle finit par convaincre une armée d'abord méfiante.

Kłopot polegał na tym, że aparatów rentgenowskich było niewiele i znajdowały się w kilku dużych szpitalach, z dala od walk. Maria wpadła na pomysł, by to aparaty jechały do rannych: kazała wyposażyć samochody w aparat rentgenowski i prądnicę napędzaną silnikiem auta, która wytwarzała potrzebny prąd. Z pomocą Czerwonego Krzyża i zamożnych darczyńców, którzy użyczyli swoich samochodów, przekonała w końcu początkowo nieufną armię.

Elle fait équiper une vingtaine de ces voitures, que les soldats surnomment les « petites Curie », et installe environ deux cents postes de radiologie dans des hôpitaux. Pour aller elle-même au front, elle apprend à conduire et passe son permis, alors qu'elle approche de la cinquantaine. Sur place, elle branche les câbles, règle les appareils, développe les clichés et montre aux médecins comment les lire.

Wyposażyła około dwudziestu takich samochodów, które żołnierze nazwali „małymi Curie”, i urządziła mniej więcej dwieście stacji rentgenowskich w szpitalach. Żeby samej jeździć na front, nauczyła się prowadzić i zrobiła prawo jazdy, mając blisko pięćdziesiąt lat. Na miejscu podłączała kable, ustawiała aparaturę, wywoływała zdjęcia i pokazywała lekarzom, jak je odczytywać.

Sa fille Irène, qui a dix-sept ans, travaille à ses côtés. Elle part bientôt seule dans des hôpitaux proches du front, en Belgique et dans le nord de la France, pour faire des radiographies et former le personnel. À Paris, Marie organise à l'Institut du radium des cours pour les « manipulatrices », des femmes chargées de faire fonctionner les appareils ; elle en forme environ cent cinquante. On estime que plus d'un million de blessés ont été examinés aux rayons X grâce à ces installations.

Jej siedemnastoletnia córka Irena pracowała u jej boku. Wkrótce zaczęła sama jeździć do szpitali w pobliżu frontu, w Belgii i północnej Francji, aby wykonywać zdjęcia rentgenowskie i szkolić personel. W Paryżu Maria zorganizowała w Instytucie Radowym kursy dla techniczek radiologii, kobiet obsługujących aparaty; wyszkoliła ich około stu pięćdziesięciu. Szacuje się, że dzięki tym urządzeniom prześwietlono ponad milion rannych.

Marie va plus loin encore. Elle place une grande partie de l'argent de son second prix Nobel en emprunts de guerre, et elle propose même de donner ses médailles d'or à l'État, qui refuse. Trois ans plus tôt, une partie de la presse la traitait d'« étrangère » ; pendant la guerre, elle a servi la France sans compter. À la fin du conflit, pourtant, elle ne reçoit aucune décoration pour ce travail.

Maria poszła jeszcze dalej. Dużą część pieniędzy z drugiej Nagrody Nobla ulokowała w obligacjach wojennych i zaproponowała nawet państwu swoje złote medale, ale ich nie przyjęto. Trzy lata wcześniej część prasy nazywała ją „cudzoziemką”; w czasie wojny służyła Francji, nie szczędząc sił. Mimo to po zakończeniu wojny nie otrzymała za tę pracę żadnego odznaczenia.

Après la guerre, Marie retrouve l'Institut du radium. Il comprend deux laboratoires : le sien, consacré à la physique et à la chimie de la radioactivité, et celui du médecin Claudius Regaud, qui étudie l'effet des rayonnements sur les êtres vivants et le traitement du cancer. Ce second laboratoire dépend de l'Institut Pasteur. Bien plus tard, l'ensemble deviendra l'Institut Curie.

Po wojnie Maria wróciła do Instytutu Radowego. Składał się on z dwóch laboratoriów: jej własnego, poświęconego fizyce i chemii promieniotwórczości, oraz laboratorium lekarza Claudiusa Regauda, który badał wpływ promieniowania na organizmy żywe i leczenie nowotworów. To drugie laboratorium podlegało Instytutowi Pasteura. Znacznie później całość przekształciła się w Instytut Curie.

Sous sa direction, le laboratoire devient l'un des grands centres mondiaux de la radioactivité. Marie y accueille beaucoup de femmes et de chercheurs étrangers. Parmi ses assistantes figure Marguerite Perey, qui découvrira en 1939 un nouvel élément, le francium. Dans le même temps, les traitements du cancer par le radium se développent rapidement. En France, on parle encore aujourd'hui de « curiethérapie ».

Pod jej kierunkiem laboratorium stało się jednym z największych światowych ośrodków badań nad promieniotwórczością. Maria przyjmowała do pracy wiele kobiet i badaczy z zagranicy. Jedną z jej asystentek była Marguerite Perey, która w 1939 roku miała odkryć nowy pierwiastek, frans. W tym samym czasie szybko rozwijało się leczenie nowotworów radem. We Francji do dziś mówi się o „curieterapii”.

En 1921, Marie fait un grand voyage aux États-Unis. Une journaliste américaine, Marie Meloney, surnommée Missy, lui avait demandé ce dont elle aurait le plus besoin. La réponse était simple : un gramme de radium pour ses recherches. Missy Meloney organise une collecte auprès des femmes américaines et réunit les cent mille dollars nécessaires. Le 20 mai 1921, à la Maison-Blanche, le président Warren Harding remet à Marie la clé du coffret qui contient le précieux gramme. Pendant plusieurs semaines, elle visite des universités, qui lui décernent des diplômes d'honneur.

W 1921 roku Maria odbyła wielką podróż do Stanów Zjednoczonych. Amerykańska dziennikarka Marie Meloney, zwana Missy, zapytała ją wcześniej, czego najbardziej potrzebuje. Odpowiedź była prosta: grama radu do badań. Missy Meloney zorganizowała zbiórkę wśród amerykańskich kobiet i zebrała potrzebne sto tysięcy dolarów. 20 maja 1921 roku w Białym Domu prezydent Warren Harding wręczył Marii kluczyk do szkatułki z cennym gramem. Przez kilka tygodni odwiedzała uniwersytety, które nadawały jej doktoraty honoris causa.

Ce voyage montre à quel point Marie Curie est devenue célèbre. Pour beaucoup, elle est la femme de science par excellence. Elle n'aime pourtant ni les réceptions ni les discours, et elle préfère parler de mesures avec des chercheurs. Mais elle a compris que sa célébrité pouvait servir : elle s'en sert pour obtenir du matériel et de l'argent pour son laboratoire, et aussi pour l'Institut du radium de Varsovie, qu'elle aide à fonder et qui ouvre ses portes en 1932.

Ta podróż pokazała, jak sławna stała się Maria Skłodowska-Curie. Dla wielu była uczoną w pełnym tego słowa znaczeniu. Nie lubiła jednak przyjęć ani przemówień i wolała rozmawiać z badaczami o pomiarach. Zrozumiała jednak, że sława może się przydać: wykorzystywała ją, by zdobyć aparaturę i pieniądze dla swojego laboratorium, a także dla Instytutu Radowego w Warszawie, który pomogła założyć i który otwarto w 1932 roku.

Jusqu'à la fin, Marie dirige son laboratoire. Elle a la joie de voir sa fille Irène devenir physicienne. En 1926, Irène épouse Frédéric Joliot, un jeune chercheur de l'Institut. En janvier 1934, le couple découvre la radioactivité artificielle : on peut rendre radioactif un élément qui ne l'est pas naturellement. Marie assiste à l'une de leurs expériences, quelques mois avant sa mort. Irène et Frédéric recevront le prix Nobel de chimie en 1935.

Do końca kierowała swoim laboratorium. Miała radość patrzeć, jak jej córka Irena zostaje fizyczką. W 1926 roku Irena wyszła za Frédérica Joliota, młodego badacza z Instytutu. W styczniu 1934 roku małżonkowie odkryli sztuczną promieniotwórczość: pierwiastek, który z natury nie jest promieniotwórczy, można uczynić promieniotwórczym. Maria była świadkiem jednego z ich doświadczeń kilka miesięcy przed śmiercią. Irena i Frédéric mieli otrzymać Nagrodę Nobla z chemii w 1935 roku.

Pendant des décennies, Marie a manipulé des substances très radioactives sans aucune protection, car on ne mesurait pas encore leurs dangers. Elle gardait des tubes de radium dans les poches de sa blouse. Pendant la guerre, elle a aussi reçu de fortes doses de rayons X. Ses doigts étaient abîmés et couverts de brûlures. Aujourd'hui encore, ses carnets de laboratoire sont radioactifs : la Bibliothèque nationale de France les conserve dans des boîtes doublées de plomb.

Przez dziesięciolecia Maria pracowała z silnie promieniotwórczymi substancjami bez żadnej ochrony, bo nie znano jeszcze grożących niebezpieczeństw. Nosiła probówki z radem w kieszeniach fartucha. W czasie wojny przyjęła też duże dawki promieni X. Miała zniszczone, pokryte oparzeniami palce. Jej zeszyty laboratoryjne do dziś są promieniotwórcze: Francuska Biblioteka Narodowa przechowuje je w pudłach wyłożonych ołowiem.

À partir des années 1920, sa santé se dégrade. Elle souffre de fatigue, de bourdonnements d'oreilles et surtout d'une cataracte qui la rend presque aveugle ; elle est opérée plusieurs fois. Elle cache ses problèmes à la plupart de ses collègues et continue à venir chaque jour au laboratoire. Elle soupçonne pourtant que le radium y est pour quelque chose.

Od lat dwudziestych jej zdrowie się pogarszało. Cierpiała na zmęczenie, szum w uszach, a przede wszystkim na zaćmę, przez którą prawie straciła wzrok; kilka razy ją operowano. Przed większością współpracowników ukrywała swoje dolegliwości i nadal codziennie przychodziła do laboratorium. Podejrzewała jednak, że ma to coś wspólnego z radem.

Au printemps 1934, épuisée et fiévreuse, elle doit enfin s'arrêter. On l'emmène au sanatorium de Sancellemoz, à Passy, en Haute-Savoie, dans l'espoir que l'air de la montagne lui fera du bien. Elle y meurt le 4 juillet 1934, à soixante-six ans, d'une anémie aplasique : sa moelle osseuse ne produisait plus assez de cellules sanguines. Le médecin qui la soignait écrit que la maladie est très probablement due à l'accumulation des radiations.

Wiosną 1934 roku, wyczerpana i gorączkująca, musiała w końcu przerwać pracę. Zawieziono ją do sanatorium Sancellemoz w Passy, w Górnej Sabaudii, w nadziei, że górskie powietrze dobrze jej zrobi. Zmarła tam 4 lipca 1934 roku, w wieku sześćdziesięciu sześciu lat, na anemię aplastyczną: jej szpik kostny nie wytwarzał już dość krwinek. Lekarz, który ją leczył, napisał, że choroba była najprawdopodobniej skutkiem nagromadzonego promieniowania.

Marie Curie est enterrée le 6 juillet 1934 au cimetière de Sceaux, dans la tombe de Pierre. Comme elle le souhaitait, la cérémonie est très simple, sans prêtre ni discours officiel, en présence de sa famille, de ses amis et de ses collègues. Son frère et sa sœur, venus de Pologne, jettent dans la tombe une poignée de terre polonaise. En 1995, à la demande du président François Mitterrand, les restes de Pierre et de Marie Curie sont transférés au Panthéon, à Paris. Marie Curie est la première femme à y entrer pour ses propres mérites.

Maria Skłodowska-Curie została pochowana 6 lipca 1934 roku na cmentarzu w Sceaux, w grobie Pierre'a. Zgodnie z jej wolą uroczystość była bardzo skromna, bez księdza i bez oficjalnych przemówień, w obecności rodziny, przyjaciół i współpracowników. Jej brat i siostra, którzy przyjechali z Polski, wrzucili do grobu garść polskiej ziemi. W 1995 roku, z inicjatywy prezydenta François Mitterranda, szczątki Pierre'a i Marii Curie przeniesiono do Panteonu w Paryżu. Maria była pierwszą kobietą, która spoczęła tam z racji własnych zasług.

Les travaux de Marie Curie ont ouvert un domaine entièrement nouveau. Pour comprendre la radioactivité, les physiciens ont dû explorer l'intérieur de l'atome : en 1911, Ernest Rutherford découvre le noyau atomique en utilisant justement les rayons émis par le radium. Ce chemin mène ensuite à la découverte de la fission nucléaire, en 1938, puis à l'énergie nucléaire.

Prace Marii Skłodowskiej-Curie otworzyły zupełnie nową dziedzinę. Aby zrozumieć promieniotwórczość, fizycy musieli zbadać wnętrze atomu: w 1911 roku Ernest Rutherford odkrył jądro atomowe, wykorzystując właśnie promienie wysyłane przez rad. Ta droga doprowadziła potem do odkrycia rozszczepienia jądra w 1938 roku, a następnie do energii jądrowej.

Ses découvertes ont aussi changé la médecine. Dès le début du XXe siècle, on utilise le radium pour soigner certains cancers, puis d'autres substances radioactives prennent le relais. Aujourd'hui, la radiothérapie fait partie des traitements de base du cancer, et la médecine nucléaire permet de repérer des maladies grâce à de petites quantités de produits radioactifs injectés dans le corps.

Jej odkrycia zmieniły też medycynę. Już na początku XX wieku leczono radem niektóre nowotwory, a później zastąpiły go inne substancje promieniotwórcze. Dziś radioterapia należy do podstawowych metod leczenia raka, a medycyna nuklearna pozwala wykrywać choroby dzięki niewielkim ilościom substancji promieniotwórczych wstrzykiwanych do organizmu.

L'Institut Curie, héritier de l'Institut du radium, est aujourd'hui un grand centre de recherche et de traitement du cancer. Comme le voulait Marie Curie, il réunit des laboratoires et un hôpital, pour que les découvertes profitent vite aux malades. À Paris, le musée Curie, installé dans son ancien laboratoire, permet encore de voir son bureau.

Instytut Curie, spadkobierca Instytutu Radowego, jest dziś dużym ośrodkiem badań nad nowotworami i ich leczenia. Tak jak chciała Maria Skłodowska-Curie, łączy laboratoria i szpital, żeby odkrycia szybko trafiały do chorych. W Paryżu w Muzeum Curie, mieszczącym się w jej dawnym laboratorium, wciąż można zobaczyć jej gabinet.

La radioactivité qui a fait la gloire de Marie Curie a aussi ruiné sa santé, et plusieurs de ses collaborateurs ont été touchés eux aussi. Les règles qui protègent aujourd'hui les personnes travaillant avec des substances radioactives, comme les écrans de plomb, les dosimètres et les doses à ne pas dépasser, sont nées en partie de ces expériences douloureuses.

Promieniotwórczość, która przyniosła jej sławę, zrujnowała też jej zdrowie, a ucierpiało również kilku jej współpracowników. Zasady, które dziś chronią osoby pracujące z substancjami promieniotwórczymi, takie jak osłony ołowiane, dozymetry i dopuszczalne dawki, narodziły się po części z tych bolesnych doświadczeń.

À l'époque de Marie Curie, les femmes n'entraient que très difficilement à l'université, et presque jamais dans les laboratoires comme chercheuses. En France, elles n'ont même pas le droit de vote : elles ne l'obtiendront qu'en 1944, dix ans après sa mort. Dans ce contexte, sa carrière est exceptionnelle. Elle montre de façon éclatante qu'une femme peut faire des découvertes de tout premier plan, et elle ouvre la voie à beaucoup d'autres.

W czasach Marii Skłodowskiej-Curie kobiety bardzo trudno dostawały się na uniwersytet i prawie nigdy nie pracowały w laboratoriach jako badaczki. We Francji nie miały nawet prawa głosu: uzyskały je dopiero w 1944 roku, dziesięć lat po jej śmierci. Na tym tle jej kariera była wyjątkowa. Pokazała w sposób niezwykle wyrazisty, że kobieta może dokonywać odkryć najwyższej rangi, i otworzyła drogę wielu innym.

Elle n'a pourtant pas échappé aux discriminations. En 1903, il a fallu l'intervention de Pierre pour que son nom figure parmi les lauréats du prix Nobel. En janvier 1911, alors qu'elle a déjà un prix Nobel, l'Académie des sciences refuse de l'élire : elle obtient 28 voix, contre 30 pour le physicien Édouard Branly, l'un des pionniers de la radio. Les débats ont surtout porté sur la question de savoir si une femme pouvait entrer à l'Académie. Elle ne se présentera plus jamais, et aucune femme n'y sera élue membre avant 1979.

Nie uniknęła jednak dyskryminacji. W 1903 roku potrzebna była interwencja Pierre'a, by jej nazwisko znalazło się wśród laureatów Nagrody Nobla. W styczniu 1911 roku, choć miała już Nagrodę Nobla, Akademia Nauk odmówiła jej wyboru: otrzymała 28 głosów, a fizyk Édouard Branly, jeden z pionierów radia, 30. Spór toczył się przede wszystkim o to, czy kobieta w ogóle może zostać członkiem Akademii. Nigdy więcej nie kandydowała, a pierwszą kobietę wybrano na pełnoprawnego członka dopiero w 1979 roku.

Le scandale Langevin, la même année, montre aussi qu'on ne juge pas de la même façon un homme et une femme. Langevin, l'homme marié, est relativement épargné, alors que Marie est traitée de « voleuse de mari » et d'« étrangère ». Certains journaux y ajoutent des attaques antisémites, en prétendant à tort qu'elle est juive, et réclament qu'elle quitte la France. Marie tombe gravement malade et se cache pendant plusieurs mois sous un faux nom, avant de reprendre son travail.

Skandal z Langevinem w tym samym roku też pokazał, że kobiety i mężczyzn oceniano inaczej. Langevina, żonatego mężczyznę, w dużej mierze oszczędzano, a Marię nazywano „złodziejką mężów” i „cudzoziemką”. Niektóre gazety dodawały ataki antysemickie, twierdząc fałszywie, że jest Żydówką, i domagały się, by opuściła Francję. Maria ciężko zachorowała i przez kilka miesięcy ukrywała się pod przybranym nazwiskiem, zanim wróciła do pracy.

Marie Curie ne s'est jamais présentée comme féministe et n'a pas milité dans les mouvements de femmes. Elle préférait que son travail parle pour elle. Elle soutenait cependant les études des filles : elle a enseigné pendant plusieurs années aux futures professeures de l'École normale de Sèvres, et elle a accueilli de nombreuses chercheuses dans son laboratoire.

Maria Skłodowska-Curie nigdy nie nazywała siebie feministką i nie działała w ruchu kobiecym. Wolała, żeby jej praca mówiła sama za siebie. Wspierała jednak kształcenie dziewcząt: przez kilka lat uczyła przyszłe nauczycielki w Szkole Normalnej w Sèvres i przyjęła do swojego laboratorium wiele badaczek.

Sa façon de vivre était déjà une prise de position. Elle a élevé deux filles tout en menant ses recherches, seule à partir de 1906. Elle partait à l'étranger pour des congrès, comme le premier conseil Solvay, à Bruxelles en 1911, où elle était la seule femme parmi une vingtaine de physiciens. Elle dirigeait un laboratoire où travaillaient des hommes, et elle siégeait à la Commission internationale de coopération intellectuelle de la Société des Nations, aux côtés d'Albert Einstein.

Już sam jej sposób życia był manifestem. Wychowywała dwie córki, prowadząc jednocześnie badania, od 1906 roku samotnie. Jeździła na zagraniczne kongresy, na przykład na pierwszą Konferencję Solvaya w Brukseli w 1911 roku, gdzie była jedyną kobietą wśród około dwudziestu fizyków. Kierowała laboratorium, w którym pracowali mężczyźni, i zasiadała razem z Albertem Einsteinem w Międzynarodowej Komisji Współpracy Intelektualnej Ligi Narodów.

L'exemple de Marie Curie a beaucoup compté pour les femmes scientifiques qui l'ont suivie. Sa vie a été racontée dans de nombreux livres, en particulier dans la biographie que sa fille Ève publie en 1937, Madame Curie, qui connaît un immense succès dans le monde entier. Plus tard, beaucoup de chercheuses ont raconté que c'est en lisant son histoire, quand elles étaient enfants, qu'elles avaient eu envie de faire de la science.

Przykład Marii Skłodowskiej-Curie wiele znaczył dla kobiet nauki, które przyszły po niej. Jej życie opisano w wielu książkach, przede wszystkim w biografii „Maria Curie”, którą jej córka Ewa wydała w 1937 roku i która odniosła ogromny sukces na całym świecie. Później wiele badaczek opowiadało, że to lektura jej historii w dzieciństwie sprawiła, że zapragnęły zajmować się nauką.

Sa fille Irène a poursuivi son œuvre. Avec son mari Frédéric Joliot, elle reçoit en 1935 le prix Nobel de chimie pour la découverte de la radioactivité artificielle. La famille compte ainsi cinq prix Nobel sur deux générations : deux pour Marie, un pour Pierre, un pour Irène et un pour Frédéric. Les enfants d'Irène sont devenus scientifiques à leur tour : Hélène Langevin-Joliot est physicienne nucléaire, et Pierre Joliot, biologiste.

Jej córka Irena kontynuowała jej dzieło. Razem z mężem Frédérikiem Joliotem otrzymała w 1935 roku Nagrodę Nobla z chemii za odkrycie sztucznej promieniotwórczości. Rodzina ma więc na koncie pięć Nagród Nobla w dwóch pokoleniach: dwie dla Marii, jedną dla Pierre'a, jedną dla Ireny i jedną dla Frédérica. Dzieci Ireny również zostały naukowcami: Hélène Langevin-Joliot jest fizyczką jądrową, a Pierre Joliot biologiem.

Aujourd'hui, le nom de Marie Curie est connu dans le monde entier. Des écoles, des hôpitaux, des rues et des programmes de recherche portent son nom. Un élément chimique découvert en 1944, le curium, a été nommé en l'honneur de Pierre et de Marie. Son visage a figuré sur un billet polonais de 20 000 złotys et, avec Pierre, sur le billet français de 500 francs. De son vivant, pourtant, elle a dû se battre pour être reconnue.

Dziś nazwisko Marii Skłodowskiej-Curie jest znane na całym świecie. Jej imię noszą szkoły, szpitale, ulice i programy badawcze. Pierwiastek chemiczny odkryty w 1944 roku, kiur, nazwano tak na cześć Pierre'a i Marii. Jej wizerunek znalazł się na polskim banknocie o nominale 20 000 złotych, a razem z Pierre'em na francuskim banknocie 500-frankowym. Za życia musiała jednak walczyć o uznanie.

Les obstacles qu'elle a rencontrés n'ont pas tous disparu. Les femmes ont aujourd'hui accès aux universités et aux laboratoires, mais elles restent minoritaires dans plusieurs domaines, notamment en physique et en mathématiques. Après Marie Curie en 1903, il a fallu attendre soixante ans pour qu'une deuxième femme, Maria Goeppert-Mayer, reçoive le prix Nobel de physique, en 1963. L'histoire de Marie Curie rappelle aussi que celles qui ont ouvert la voie l'ont souvent payé cher dans leur vie personnelle.

Nie wszystkie przeszkody, które napotkała, zniknęły. Kobiety mają dziś dostęp do uniwersytetów i laboratoriów, ale w kilku dziedzinach wciąż stanowią mniejszość, zwłaszcza w fizyce i matematyce. Po Marii Skłodowskiej-Curie w 1903 roku trzeba było czekać sześćdziesiąt lat, aż druga kobieta, Maria Goeppert-Mayer, otrzyma Nagrodę Nobla z fizyki w 1963 roku. Historia Marii przypomina też, że te, które przecierały szlak, często płaciły za to wysoką cenę w życiu osobistym.

Marie Curie défendait aussi une certaine idée de la science. Avec Pierre, elle aurait pu devenir riche en faisant breveter sa méthode d'extraction du radium : au début du XXe siècle, un gramme de radium valait des centaines de milliers de francs, et des usines en produisaient pour les médecins. Ils ont préféré publier tous les détails. Pour eux, une découverte appartenait à tout le monde.

Maria Skłodowska-Curie broniła też pewnej wizji nauki. Razem z Pierre'em mogła się wzbogacić, patentując metodę otrzymywania radu: na początku XX wieku gram radu kosztował setki tysięcy franków, a fabryki produkowały go dla lekarzy. Woleli opublikować wszystkie szczegóły. Dla nich odkrycie należało do wszystkich.

Marie est restée fidèle à cette idée toute sa vie. Elle répondait aux industriels qui lui demandaient conseil et leur donnait les informations nécessaires pour produire du radium. C'est ainsi que la première usine française de radium, celle d'Armet de Lisle à Nogent-sur-Marne, a pu travailler avec son laboratoire. Le radium est arrivé plus vite chez les médecins, et donc chez les malades.

Maria pozostała wierna tej zasadzie przez całe życie. Odpowiadała przemysłowcom, którzy prosili ją o radę, i przekazywała im informacje potrzebne do produkcji radu. Dzięki temu pierwsza francuska fabryka radu, należąca do Armeta de Lisle w Nogent-sur-Marne, mogła współpracować z jej laboratorium. Rad szybciej trafiał do lekarzy, a więc i do chorych.

Elle était aussi d'une rigueur extrême. Elle refaisait plusieurs fois chaque mesure, notait tout dans ses carnets et ne publiait un résultat qu'après l'avoir vérifié. C'est cette précision qui lui avait permis de remarquer, en 1898, que la pechblende était trop active pour ne contenir que de l'uranium. C'est aussi sur ses mesures que repose l'étalon international de radium.

Była też niezwykle skrupulatna. Każdy pomiar powtarzała kilka razy, wszystko zapisywała w zeszytach i publikowała wynik dopiero po jego sprawdzeniu. To właśnie ta precyzja pozwoliła jej w 1898 roku zauważyć, że blenda smolista jest zbyt aktywna, by zawierać tylko uran. Na jej pomiarach opiera się też międzynarodowy wzorzec radu.

Malgré sa célébrité, elle restait discrète. Elle évitait les cérémonies, n'aimait pas être photographiée et répondait rarement aux journalistes. Dans ses écrits, elle cite avec soin le travail des autres et rappelle toujours ce qu'elle doit à Pierre. Pour elle, la science était un travail collectif, qui avance grâce aux efforts de nombreux chercheurs.

Mimo sławy pozostała skromna. Unikała uroczystości, nie lubiła być fotografowana i rzadko rozmawiała z dziennikarzami. W swoich pismach starannie przywołuje prace innych i zawsze podkreśla, co zawdzięcza Pierre'owi. Dla niej nauka była pracą zbiorową, która posuwa się naprzód dzięki wysiłkom wielu badaczy.

Pendant la Première Guerre mondiale, elle a montré que la science pouvait servir immédiatement. Elle a mis ses connaissances au service des blessés, au prix de sa santé, sans abandonner pour autant la recherche fondamentale. Pour elle, comprendre la nature et aider les gens n'étaient pas deux choses opposées.

W czasie pierwszej wojny światowej pokazała, że nauka może przynieść natychmiastową pomoc. Oddała swoją wiedzę na służbę rannym, kosztem własnego zdrowia, nie porzucając przy tym badań podstawowych. Dla niej zrozumienie przyrody i pomoc ludziom nie były sprzecznościami.

La vie de Marie Curie commence dans une Varsovie occupée, dans une famille marquée par les deuils et le manque d'argent. Elle s'achève à la tête de l'un des plus grands laboratoires du monde. Entre les deux, il y a des années de travail acharné, mais aussi l'aide décisive de quelques proches : sa sœur Bronia, son père, puis Pierre. Son parcours montre tout ce que l'éducation peut changer dans une vie.

Życie Marii Skłodowskiej-Curie zaczyna się w Warszawie pod zaborem, w rodzinie naznaczonej żałobą i brakiem pieniędzy. Kończy się na czele jednego z największych laboratoriów świata. Pomiędzy tymi punktami są lata wytężonej pracy, ale też decydująca pomoc kilku bliskich osób: siostry Broni, ojca, a potem Pierre'a. Jej droga pokazuje, jak wiele wykształcenie może zmienić w czyimś życiu.

Ses découvertes ont changé notre façon de voir la matière. Le polonium et le radium, la radioactivité, à laquelle elle a donné son nom, et les méthodes de mesure qu'elle a mises au point sont à l'origine de la physique nucléaire. Peu de scientifiques ont eu une influence aussi durable.

Jej odkrycia zmieniły nasze spojrzenie na materię. Polon i rad, promieniotwórczość, której nadała nazwę, oraz opracowane przez nią metody pomiarowe stoją u początków fizyki jądrowej. Niewielu uczonych wywarło tak trwały wpływ.

Elle a aussi accumulé les premières fois : première femme prix Nobel, première personne à en recevoir deux, première femme à enseigner à la Sorbonne, première femme à entrer au Panthéon pour ses propres mérites. À chaque fois, elle a rendu le chemin un peu plus facile aux femmes venues après elle.

Wiele razy była też pierwsza: pierwsza kobieta z Nagrodą Nobla, pierwsza osoba z dwiema, pierwsza kobieta wykładająca na Sorbonie, pierwsza kobieta pochowana w Panteonie z racji własnych zasług. Za każdym razem trochę ułatwiała drogę kobietom, które przyszły po niej.

Sa vie a aussi été très dure. Elle a perdu sa mère et sa sœur quand elle était enfant, connu la pauvreté à Paris, perdu brutalement Pierre, subi le scandale de 1911 et l'hostilité d'une partie du monde scientifique. Elle est morte des radiations qu'elle avait étudiées toute sa vie. Après chaque épreuve, pourtant, elle a repris le travail.

Jej życie było też bardzo ciężkie. W dzieciństwie straciła matkę i siostrę, w Paryżu zaznała biedy, nagle straciła Pierre'a, przeszła przez skandal 1911 roku i wrogość części środowiska naukowego. Zmarła z powodu promieniowania, które badała przez całe życie. A jednak po każdym ciosie wracała do pracy.

Elle a manipulé le radium sans protection, fascinée par sa lumière, à une époque où personne ne mesurait bien ses dangers. Elle n'était pas la seule : beaucoup de pionniers des rayons X et de la radioactivité ont souffert de brûlures ou de cancers. Les premiers progrès dans ce domaine ont coûté cher à ceux qui les ont faits.

Pracowała z radem bez ochrony, zafascynowana jego światłem, w czasach, gdy nikt dobrze nie rozumiał grożących niebezpieczeństw. Nie była jedyna: wielu pionierów badań nad promieniami X i promieniotwórczością doznało oparzeń lub zachorowało na raka. Pierwsze postępy w tej dziedzinie drogo kosztowały tych, którzy ich dokonali.

On retient souvent de Marie Curie quelques qualités : la persévérance, l'honnêteté dans le travail, l'indifférence à l'argent. Elles l'ont aidée à surmonter des obstacles liés à son sexe, à sa nationalité et à la pauvreté de ses débuts. Elle venait d'un pays qui n'avait plus d'État, d'une famille sans fortune, et elle était une femme dans un monde d'hommes.

Marię Skłodowską-Curie wspomina się często za kilka cech: wytrwałość, uczciwość w pracy, obojętność wobec pieniędzy. Pomogły jej pokonać przeszkody związane z płcią, narodowością i ubóstwem w młodości. Pochodziła z kraju, który nie miał własnego państwa, z rodziny bez majątku, i była kobietą w świecie mężczyzn.

Pour beaucoup de femmes scientifiques, elle reste une référence. Albert Einstein, qui la connaissait bien, disait qu'elle était, de toutes les personnes célèbres, la seule que la gloire n'avait pas corrompue. Sa vie montre qu'une femme pouvait, dès cette époque, faire de la recherche au plus haut niveau, à condition de franchir des obstacles que les hommes ne connaissaient pas.

Dla wielu kobiet nauki pozostaje punktem odniesienia. Albert Einstein, który dobrze ją znał, mówił, że spośród wszystkich sławnych ludzi tylko jej sława nie zepsuła. Jej życie pokazuje, że już wtedy kobieta mogła prowadzić badania na najwyższym poziomie, pod warunkiem że pokonała przeszkody nieznane mężczyznom.

Plus d'un siècle après ses grandes découvertes et plus de quatre-vingt-dix ans après sa mort, Marie Curie fascine toujours. Son histoire est étudiée à l'école, des dizaines de biographies lui ont été consacrées, et sa vie a inspiré des films, comme Radioactive de Marjane Satrapi en 2019, ainsi que des pièces de théâtre, comme Les Palmes de M. Schutz, qui raconte la découverte du radium.

Ponad sto lat po wielkich odkryciach i ponad dziewięćdziesiąt lat po śmierci Maria Skłodowska-Curie wciąż fascynuje. Jej historii uczy się w szkołach, napisano o niej dziesiątki biografii, a jej życie zainspirowało filmy, na przykład „Radioactive” Marjane Satrapi z 2019 roku, oraz sztuki teatralne, jak „Les Palmes de M. Schutz”, opowiadającą o odkryciu radu.

Son histoire montre aussi ce qu'est la recherche au quotidien : des années de mesures patientes, beaucoup d'échecs et des conditions matérielles parfois très dures. La découverte du radium n'a pas été un éclair de génie, mais le fruit de milliers d'heures de travail dans un hangar.

Jej historia pokazuje też, jak wygląda codzienność badań: lata cierpliwych pomiarów, wiele niepowodzeń i czasem bardzo trudne warunki pracy. Odkrycie radu nie było przebłyskiem geniuszu, lecz owocem tysięcy godzin pracy w szopie.

Le hangar de la rue Lhomond a été démoli depuis longtemps. Mais le bureau de Marie Curie, ses instruments et ses carnets sont toujours conservés à Paris, et son nom figure parmi ceux des éléments chimiques, à côté de ceux de Mendeleïev et d'Einstein. Elle reste à la fois une très grande scientifique et une femme qui a dû montrer, à chaque étape de sa vie, beaucoup de courage.

Szopy przy ulicy Lhomond dawno już nie ma. Gabinet Marii Skłodowskiej-Curie, jej przyrządy i zeszyty wciąż jednak przechowuje się w Paryżu, a jej nazwisko figuruje wśród nazw pierwiastków chemicznych, obok nazwisk Mendelejewa i Einsteina. Pozostaje zarówno wielką uczoną, jak i kobietą, która na każdym etapie życia musiała wykazywać się ogromną odwagą.