Marie Curie : une vie pour la science

Marie Curie: een leven voor de wetenschap

38 min lezen

Learn FrenchGratis app met audio, quizzes en echte boekenGratis downloaden

Belangrijke woorden

  • scientifiquewetenschapper
  • découverteontdekking
  • radioactivitéradioactiviteit
  • laboratoirelaboratorium
  • déterminationvastberadenheid
  • persévérancevolharding
  • adversitétegenspoed
  • rigueurstriktheid
  • méthodologiemethodologie
  • éthiqueethiek
  • polyvalenceveelzijdigheid
  • couragemoed
Alle 31 woorden
  • inspirationinspiratie
  • innovationinnovatie
  • expérimentationexperimentatie
  • rayonnementstraling
  • élémentelement
  • précisionprecisie
  • excellenceuitmuntendheid
  • dévouementtoewijding
  • pionnièrepionier
  • mériteverdienste
  • rigueur scientifiquewetenschappelijke nauwkeurigheid
  • obstacleobstakel
  • défiuitdaging
  • sacrificeoffering
  • résilienceveerkracht
  • humanitémensheid
  • géniegenie
  • préjugévooroordeel
  • barrièrebarrière

Marie Curie (1867-1934) est la première femme à avoir reçu un prix Nobel, et elle reste à ce jour la seule personne récompensée dans deux sciences différentes : la physique en 1903, puis la chimie en 1911. Avec son mari Pierre, elle a découvert deux éléments, le polonium et le radium, et c'est à elle qu'on doit le mot « radioactivité ». Ses travaux ont transformé la physique et la chimie, et ils ont ouvert la voie à des traitements du cancer qu'on utilise encore aujourd'hui.

Marie Curie (1867-1934) was de eerste vrouw die een Nobelprijs kreeg, en ze is nog altijd de enige die in twee verschillende natuurwetenschappen werd bekroond: in 1903 voor natuurkunde en in 1911 voor scheikunde. Samen met haar man Pierre ontdekte ze twee elementen, polonium en radium, en aan haar danken we het woord ‘radioactiviteit’. Haar werk veranderde de natuurkunde en de scheikunde en maakte de weg vrij voor kankerbehandelingen die nu nog worden gebruikt.

Sa vie a tout d'un roman. Née à Varsovie, dans une Pologne dominée par la Russie, elle arrive à Paris à vingt-quatre ans avec très peu d'argent. Elle étudie dans une mansarde glaciale, travaille ensuite pendant des années dans un hangar mal chauffé, perd son mari dans un accident, affronte une violente campagne de presse, puis parcourt le front pendant la Première Guerre mondiale. Elle meurt en 1934, très probablement tuée par les radiations qu'elle avait passé sa vie à étudier.

Haar leven leest als een roman. Ze werd geboren in Warschau, in een Polen dat door Rusland werd overheerst, en kwam op haar vierentwintigste met heel weinig geld naar Parijs. Ze studeerde in een ijskoude zolderkamer, werkte daarna jarenlang in een slecht verwarmde loods, verloor haar man bij een ongeluk, kreeg te maken met een felle perscampagne en trok tijdens de Eerste Wereldoorlog langs het front. Ze stierf in 1934, zeer waarschijnlijk aan de straling die ze haar hele leven had bestudeerd.

Une enfance polonaise

Een Poolse jeugd

Maria Skłodowska naît le 7 novembre 1867 à Varsovie. À cette époque, la Pologne n'existe plus en tant qu'État : son territoire est partagé entre la Russie, la Prusse et l'Autriche, et Varsovie se trouve du côté russe. Maria est la cinquième et dernière enfant de la famille. Son père, Władysław Skłodowski, enseigne les mathématiques et la physique au lycée, et sa mère, Bronisława, dirige un pensionnat de jeunes filles. Ce sont des gens cultivés, fiers d'être polonais et très attachés à leur langue.

Maria Skłodowska werd geboren op 7 november 1867 in Warschau. Polen bestond toen niet meer als staat: het grondgebied was verdeeld tussen Rusland, Pruisen en Oostenrijk, en Warschau lag in het Russische deel. Maria was het vijfde en jongste kind van het gezin. Haar vader, Władysław Skłodowski, gaf wiskunde en natuurkunde op een gymnasium, en haar moeder, Bronisława, leidde een kostschool voor meisjes. Het waren ontwikkelde mensen, trots dat ze Pools waren en sterk gehecht aan hun taal.

L'enfance de Maria est vite assombrie. En 1876, sa sœur aînée Zofia meurt du typhus. Deux ans plus tard, sa mère est emportée par la tuberculose ; Maria n'a que dix ans. Son père, mal vu des autorités russes pour ses idées patriotiques, a perdu son poste, et il doit prendre des pensionnaires chez lui pour faire vivre la famille. La petite fille apprend tôt à être sérieuse et à compter sur elle-même.

Maria's jeugd werd al snel overschaduwd. In 1876 stierf haar oudste zus Zofia aan tyfus. Twee jaar later bezweek haar moeder aan tuberculose; Maria was pas tien. Haar vader, bij de Russische autoriteiten slecht aangeschreven vanwege zijn vaderlandslievende ideeën, had zijn baan verloren en moest kostgangers in huis nemen om het gezin te onderhouden. Het meisje leerde al vroeg serieus te zijn en op zichzelf te vertrouwen.

À l'école, Maria est une élève brillante. Mais l'enseignement se fait en russe et le polonais y est presque interdit : quand un inspecteur passe, les élèves doivent cacher leurs livres polonais et réciter leurs leçons en russe. En 1883, à quinze ans, elle termine le lycée avec une médaille d'or. Impossible pourtant d'aller plus loin : dans la Pologne russe, l'université est fermée aux femmes.

Op school was Maria een briljante leerling. Maar de lessen werden in het Russisch gegeven en Pools was zo goed als verboden: als er een inspecteur langskwam, moesten de leerlingen hun Poolse boeken verstoppen en hun lessen in het Russisch opzeggen. In 1883, op haar vijftiende, rondde ze het gymnasium af met een gouden medaille. Verder studeren kon echter niet: in Russisch Polen was de universiteit gesloten voor vrouwen.

Maria et sa sœur Bronisława, que tout le monde appelle Bronia, rêvent toutes les deux de faire des études. Elles concluent un accord : Maria travaillera comme gouvernante pour payer les études de médecine de Bronia à Paris, puis Bronia l'aidera à venir à son tour. Pendant plusieurs années, Maria s'occupe des enfants de familles aisées, notamment chez des propriétaires terriens de Szczuki, au nord de Varsovie, et elle envoie une bonne partie de son salaire à sa sœur.

Maria en haar zus Bronisława, door iedereen Bronia genoemd, droomden er allebei van om te studeren. Ze maakten een afspraak: Maria zou als gouvernante werken om Bronia's studie medicijnen in Parijs te betalen, en daarna zou Bronia haar helpen om ook te komen. Jarenlang zorgde Maria voor de kinderen van welgestelde families, vooral bij grootgrondbezitters in Szczuki, ten noorden van Warschau, en stuurde ze een groot deel van haar loon naar haar zus.

Ces années ne sont pas perdues pour autant. Le soir, Maria lit beaucoup et étudie seule la physique, la chimie et les mathématiques. À Varsovie, elle suit les cours de l'« université volante », une école clandestine qui changeait sans cesse de lieu pour échapper à la police. À Szczuki, elle apprend à lire en polonais aux enfants des paysans, ce qui est alors interdit. De retour à Varsovie, elle fait ses premières expériences de chimie dans un petit laboratoire dirigé par un cousin.

Verloren waren die jaren toch niet. 's Avonds las Maria veel en leerde ze zichzelf natuurkunde, scheikunde en wiskunde. In Warschau volgde ze lessen aan de ‘Vliegende Universiteit’, een geheime school die steeds van plek wisselde om uit handen van de politie te blijven. In Szczuki leerde ze de kinderen van boeren lezen in het Pools, wat toen verboden was. Terug in Warschau deed ze haar eerste scheikundige proeven in een klein laboratorium dat een neef van haar leidde.

En novembre 1891, à vingt-quatre ans, Maria prend enfin le train pour Paris. Bronia y a terminé ses études et a épousé un médecin polonais. Maria s'inscrit à la faculté des sciences de la Sorbonne sous un prénom à la française : Marie. Dans les amphithéâtres, elle fait partie des rares femmes.

In november 1891, op haar vierentwintigste, stapte Maria eindelijk op de trein naar Parijs. Bronia had daar haar studie afgerond en was getrouwd met een Poolse arts. Maria schreef zich in aan de natuurwetenschappelijke faculteit van de Sorbonne onder een Franse versie van haar naam: Marie. In de collegezalen was ze een van de weinige vrouwen.

Étudiante pauvre à Paris

Een arme studente in Parijs

Pour vivre près de la Sorbonne et ne pas perdre de temps dans les transports, Marie quitte bientôt l'appartement de sa sœur et loue une mansarde dans le Quartier latin. La pièce est si mal chauffée qu'en hiver l'eau gèle dans sa cuvette ; certains soirs, elle empile tous ses vêtements sur son lit pour avoir un peu moins froid. Elle se nourrit surtout de pain beurré et de thé. Un jour, elle s'évanouit de faiblesse, et son beau-frère découvre qu'elle n'a presque rien mangé depuis la veille.

Om dicht bij de Sorbonne te wonen en geen tijd te verliezen aan reizen, verliet Marie al snel het appartement van haar zus en huurde ze een zolderkamer in het Quartier Latin. De kamer was zo slecht verwarmd dat het water in haar waskom 's winters bevroor; sommige avonden stapelde ze al haar kleren op het bed om het iets minder koud te hebben. Ze leefde vooral van brood met boter en thee. Op een dag viel ze flauw van zwakte, en haar zwager ontdekte dat ze sinds de vorige dag bijna niets had gegeten.

Au début, Marie a du retard : son français n'est pas parfait, et ses camarades ont été mieux préparés au lycée. Elle travaille donc sans relâche, souvent tard dans la nuit. Le résultat dépasse ses espérances : en 1893, elle obtient sa licence de physique en se classant première. L'année suivante, elle décroche une licence de mathématiques, cette fois à la deuxième place. Une bourse polonaise l'aide à financer cette seconde année.

In het begin liep Marie achter: haar Frans was niet perfect en haar medestudenten waren op school beter voorbereid. Dus werkte ze onvermoeibaar, vaak tot diep in de nacht. Het resultaat overtrof haar verwachtingen: in 1893 behaalde ze haar licentiaat natuurkunde als beste van haar jaar. Het jaar daarop haalde ze een licentiaat wiskunde, dit keer als tweede. Een Poolse beurs hielp haar dat tweede jaar te betalen.

En 1894, la Société d'encouragement pour l'industrie nationale lui commande une étude sur les propriétés magnétiques de différents aciers. Il lui faut un laboratoire. Un physicien polonais de passage à Paris lui présente alors Pierre Curie, de huit ans son aîné. Pierre est chef de travaux à l'École municipale de physique et de chimie industrielles. Il est déjà connu pour avoir découvert la piézoélectricité avec son frère Jacques et pour ses recherches sur le magnétisme.

In 1894 gaf de Vereniging ter bevordering van de nationale industrie haar opdracht de magnetische eigenschappen van verschillende staalsoorten te onderzoeken. Daarvoor had ze een laboratorium nodig. Een Poolse natuurkundige die in Parijs op bezoek was, stelde haar toen voor aan Pierre Curie, acht jaar ouder dan zij. Pierre leidde de practica aan de Gemeentelijke School voor Industriële Natuur- en Scheikunde. Hij was al bekend omdat hij samen met zijn broer Jacques de piëzo-elektriciteit had ontdekt en omdat hij onderzoek deed naar magnetisme.

Entre Pierre et Marie, l'entente est immédiate : ils partagent la même passion pour la science et la même indifférence pour l'argent et les honneurs. Pierre lui trouve de la place pour ses expériences et, très vite, il lui demande de l'épouser. Marie hésite. Elle a toujours pensé rentrer en Pologne pour être utile à son pays. Pendant l'été 1894, elle retourne à Varsovie et tente d'obtenir un poste à l'université de Cracovie, qui la refuse parce qu'elle est une femme. Pierre lui écrit de longues lettres et propose même de venir vivre en Pologne.

Pierre en Marie konden het meteen goed met elkaar vinden: ze deelden dezelfde passie voor de wetenschap en dezelfde onverschilligheid voor geld en eerbewijzen. Pierre zorgde voor ruimte voor haar proeven en vroeg haar al snel ten huwelijk. Marie aarzelde. Ze had altijd gedacht dat ze naar Polen zou teruggaan om haar land van dienst te zijn. In de zomer van 1894 keerde ze terug naar Warschau en probeerde ze een baan te krijgen aan de universiteit van Krakau, die haar afwees omdat ze een vrouw was. Pierre schreef haar lange brieven en bood zelfs aan in Polen te komen wonen.

Finalement, Marie dit oui. Le mariage a lieu le 26 juillet 1895 à la mairie de Sceaux, sans cérémonie religieuse, sans robe blanche et sans alliances. Marie porte une robe bleu marine, assez pratique pour qu'elle puisse ensuite la mettre au laboratoire. Avec l'argent reçu en cadeau, le couple achète deux bicyclettes et part en voyage de noces sur les routes de campagne.

Uiteindelijk zei Marie ja. Het huwelijk werd op 26 juli 1895 gesloten op het gemeentehuis van Sceaux, zonder kerkelijke plechtigheid, zonder witte jurk en zonder ringen. Marie droeg een marineblauwe jurk, praktisch genoeg om later in het laboratorium te dragen. Van het geld dat ze als huwelijkscadeau kregen, kocht het paar twee fietsen, en daarmee gingen ze op huwelijksreis over landweggetjes.

Des rayons mystérieux

Mysterieuze stralen

En 1896, le physicien Henri Becquerel fait une découverte inattendue : des sels d'uranium laissent une trace sur une plaque photographique, même enveloppée de papier noir. L'uranium émet donc de lui-même un rayonnement invisible. Mais à l'époque, on ne parle que des rayons X, découverts un an plus tôt par Röntgen, et les « rayons uraniques » de Becquerel n'intéressent pas grand monde. Le mot « radioactivité » n'existe pas encore : ce sont les Curie qui l'inventeront, en 1898.

In 1896 deed de natuurkundige Henri Becquerel een onverwachte ontdekking: uraniumzouten lieten een spoor achter op een fotografische plaat, zelfs als die in zwart papier was gewikkeld. Uranium zond dus uit zichzelf een onzichtbare straling uit. Maar in die tijd had iedereen het alleen over röntgenstralen, een jaar eerder ontdekt door Röntgen, en Becquerels ‘uraniumstralen’ trokken weinig belangstelling. Het woord ‘radioactiviteit’ bestond nog niet: de Curies zouden het in 1898 bedenken.

Leur fille Irène naît en septembre 1897. Quelques mois plus tard, Marie cherche un sujet de thèse. Avec le soutien de Pierre, elle choisit les rayons de l'uranium : le sujet est presque neuf, et il n'y a pas encore beaucoup d'articles à lire avant de commencer. On lui prête un petit atelier vitré au rez-de-chaussée de l'École de physique et chimie, humide et si froid qu'elle note un jour dans son cahier une température de six degrés.

Hun dochter Irène werd in september 1897 geboren. Een paar maanden later zocht Marie een onderwerp voor haar proefschrift. Met steun van Pierre koos ze de uraniumstralen: het onderwerp was vrijwel nieuw en er was nog niet veel literatuur om eerst door te werken. Ze kreeg een kleine glazen werkplaats te leen op de begane grond van de School voor Natuur- en Scheikunde, zo vochtig en koud dat ze op een dag zes graden in haar schrift noteerde.

Pour mesurer les rayonnements, Marie utilise un instrument très sensible mis au point par Pierre et Jacques Curie : un électromètre associé à un quartz piézoélectrique. Elle teste méthodiquement des dizaines de métaux, de sels et de minéraux. Elle constate que l'intensité du rayonnement dépend uniquement de la quantité d'uranium, et non de sa forme chimique, de la lumière ou de la température. Elle en conclut que ce rayonnement vient de l'atome lui-même. Elle découvre aussi qu'un autre élément, le thorium, émet des rayons semblables.

Om de straling te meten gebruikte Marie een zeer gevoelig instrument dat Pierre en Jacques Curie hadden ontwikkeld: een elektrometer gecombineerd met een piëzo-elektrisch kwarts. Ze testte methodisch tientallen metalen, zouten en mineralen. Ze stelde vast dat de sterkte van de straling alleen afhing van de hoeveelheid uranium, en niet van de chemische vorm, van licht of van temperatuur. Daaruit concludeerde ze dat de straling uit het atoom zelf kwam. Ook ontdekte ze dat een ander element, thorium, vergelijkbare stralen uitzond.

En avril 1898, Marie remarque quelque chose d'étrange : la pechblende, un minerai d'uranium, émet bien plus de rayons que l'uranium qu'elle contient ne pourrait en produire. Elle avance une hypothèse audacieuse : ce minerai cache un élément encore inconnu, beaucoup plus actif que l'uranium. Pour le trouver, il faut séparer la pechblende en ses différents composants et mesurer chaque fraction à l'électromètre.

In april 1898 merkte Marie iets vreemds op: pekblende, een uraniumerts, zond veel meer stralen uit dan het uranium erin ooit kon produceren. Ze kwam met een gewaagde hypothese: in dat erts zat een nog onbekend element verborgen, veel actiever dan uranium. Om het te vinden moest de pekblende in haar verschillende bestanddelen worden gescheiden en moest elke fractie met de elektrometer worden gemeten.

Pierre trouve ce travail si passionnant qu'il met de côté ses recherches sur les cristaux pour rejoindre Marie. En juillet 1898, ils annoncent la découverte d'un nouvel élément, environ quatre cents fois plus actif que l'uranium. Marie l'appelle « polonium », en l'honneur de la Pologne, un pays qui avait alors disparu des cartes. C'est dans ce même article que les Curie emploient pour la première fois le mot « radioactif ».

Pierre vond dit werk zo boeiend dat hij zijn onderzoek naar kristallen opzijlegde om samen met Marie verder te gaan. In juli 1898 maakten ze de ontdekking bekend van een nieuw element, ongeveer vierhonderd keer actiever dan uranium. Marie noemde het ‘polonium’, ter ere van Polen, een land dat toen van de kaart was verdwenen. In datzelfde artikel gebruikten de Curies voor het eerst het woord ‘radioactief’.

Des tonnes de minerai pour un peu de radium

Tonnen erts voor een beetje radium

En décembre 1898, les Curie annoncent un second élément, encore plus actif, qu'ils baptisent « radium », du latin radius, le rayon. Mais beaucoup de chimistes restent sceptiques : pour eux, un élément n'existe vraiment que si on peut l'isoler et mesurer sa masse atomique. Or le radium est extrêmement rare : une tonne de pechblende n'en contient que quelques dixièmes de gramme.

In december 1898 maakten de Curies een tweede, nog actiever element bekend, dat ze ‘radium’ noemden, naar het Latijnse radius, straal. Maar veel scheikundigen bleven sceptisch: voor hen bestond een element pas echt als je het kon isoleren en de atoommassa kon meten. En radium is uiterst zeldzaam: een ton pekblende bevat er maar een paar tiende gram van.

Il faut donc énormément de minerai. Grâce à l'Académie des sciences de Vienne, le gouvernement autrichien leur cède une tonne de résidus des mines de Joachimsthal, en Bohême (aujourd'hui Jáchymov, en République tchèque), où l'on extrait l'uranium pour colorer le verre et la porcelaine. Pour la mine, ce n'est que du déchet. Les sacs de poussière brune, encore mêlée d'aiguilles de pin, sont déposés dans la cour d'un vieux hangar de la rue Lhomond, qui servait autrefois de salle de dissection à la faculté de médecine.

Er was dus enorm veel erts nodig. Dankzij de Academie van Wetenschappen in Wenen stond de Oostenrijkse regering hun een ton residu af uit de mijnen van Joachimsthal in Bohemen (nu Jáchymov, in Tsjechië), waar uranium werd gewonnen om glas en porselein te kleuren. Voor de mijn was het gewoon afval. De zakken bruin stof, waar nog dennennaalden tussen zaten, werden gelost op de binnenplaats van een oude loods aan de Rue Lhomond, die vroeger als snijzaal van de medische faculteit had gediend.

De 1898 à 1902, Marie fait dans ce hangar un travail d'ouvrière autant que de chimiste. Le toit vitré laisse passer la pluie, il y fait très froid en hiver et étouffant en été. Elle traite le minerai par lots de vingt kilos, fait bouillir d'énormes bassines et remue le mélange pendant des heures avec une barre de fer presque aussi grande qu'elle. Viennent ensuite les dissolutions, les précipitations et des milliers de cristallisations successives. Comme il n'y a pas de hotte, il faut souvent travailler dans la cour pour laisser partir les fumées.

Van 1898 tot 1902 deed Marie in die loods evenveel arbeiderswerk als scheikundig werk. Door het glazen dak regende het naar binnen, in de winter was het er ijskoud en in de zomer benauwd heet. Ze verwerkte het erts in porties van twintig kilo, bracht enorme ketels aan de kook en roerde het mengsel urenlang om met een ijzeren staaf die bijna zo lang was als zijzelf. Daarna volgden oplossen, neerslaan en duizenden kristallisaties na elkaar. Omdat er geen zuurkast was, moest er vaak op de binnenplaats worden gewerkt om de dampen te laten ontsnappen.

Pendant ce temps, Pierre étudie surtout les propriétés des rayonnements. Ils passent des journées entières au laboratoire et y retournent parfois le soir. Dans le noir, les flacons et les tubes de radium posés sur les étagères brillent d'une faible lueur bleutée. Marie racontera plus tard combien ce spectacle les émerveillait, chaque fois comme si c'était la première.

Pierre bestudeerde intussen vooral de eigenschappen van de straling. Ze brachten hele dagen in het laboratorium door en gingen er soms 's avonds nog terug. In het donker gaven de flesjes en buisjes radium op de planken een zwakke blauwige gloed. Marie vertelde later hoe die aanblik hen telkens weer betoverde, alsof het de eerste keer was.

Pendant toutes ces années, il faut aussi faire vivre la famille. Pierre et Marie donnent des cours pour gagner un peu d'argent : à partir de 1900, Marie enseigne la physique à l'École normale supérieure de jeunes filles de Sèvres. Le père de Pierre, un médecin, s'est installé chez eux et s'occupe beaucoup d'Irène. Marie note tout dans des carnets : les mesures du laboratoire, mais aussi le poids de sa fille, ses premières dents et le prix des légumes. Leur seconde fille, Ève, naîtra en 1904.

In al die jaren moest ook het gezin worden onderhouden. Pierre en Marie gaven les om wat geld te verdienen: vanaf 1900 doceerde Marie natuurkunde aan de École normale supérieure voor meisjes in Sèvres. Pierres vader, een arts, was bij hen ingetrokken en zorgde veel voor Irène. Marie schreef alles op in schriften: de metingen in het laboratorium, maar ook het gewicht van haar dochter, haar eerste tandjes en de prijs van groenten. Hun tweede dochter, Ève, zou in 1904 worden geboren.

En 1902, après presque quatre ans d'efforts, Marie obtient enfin un décigramme de chlorure de radium très pur, extrait de plusieurs tonnes de résidus. Ce n'est pas encore le métal, mais cela suffit pour mesurer la masse atomique du radium : elle trouve environ 225, très près de la valeur actuelle, 226. Cette fois, les chimistes ne peuvent plus douter : le radium est bien un élément nouveau.

In 1902, na bijna vier jaar zwoegen, verkreeg Marie eindelijk een decigram zeer zuiver radiumchloride, gewonnen uit enkele tonnen residu. Het was nog niet het metaal, maar het was genoeg om de atoommassa van radium te meten: ze kwam uit op ongeveer 225, heel dicht bij de huidige waarde van 226. Nu konden de scheikundigen er niet meer aan twijfelen: radium was echt een nieuw element.

Le premier prix Nobel

De eerste Nobelprijs

Le 25 juin 1903, Marie soutient sa thèse à la Sorbonne, intitulée « Recherches sur les substances radioactives ». Le jury, présidé par le physicien Gabriel Lippmann, son ancien professeur, lui accorde le titre de docteur ès sciences physiques avec la mention « très honorable ». Elle est l'une des toutes premières femmes docteurs ès sciences en France. Le soir, lors d'un dîner entre amis, Pierre sort de sa poche un tube de radium qui brille dans l'obscurité du jardin.

Op 25 juni 1903 verdedigde Marie aan de Sorbonne haar proefschrift, getiteld ‘Onderzoek naar radioactieve stoffen’. De commissie, onder voorzitterschap van de natuurkundige Gabriel Lippmann, haar vroegere hoogleraar, kende haar de doctorstitel in de natuurkunde toe met het predicaat ‘très honorable’. Ze was een van de allereerste vrouwen in Frankrijk met een doctoraat in de natuurwetenschappen. Die avond, tijdens een diner met vrienden, haalde Pierre een buisje radium uit zijn zak dat oplichtte in het donker van de tuin.

Quelques mois plus tôt, plusieurs membres de l'Académie des sciences avaient proposé au comité Nobel de récompenser Henri Becquerel et Pierre Curie. Le nom de Marie n'y figurait pas. Le mathématicien suédois Gösta Mittag-Leffler, membre de l'Académie royale des sciences de Suède, prévient Pierre. Celui-ci répond que, si l'on pense sérieusement à lui, il souhaite être récompensé avec Marie, pour leurs recherches communes.

Een paar maanden eerder hadden enkele leden van de Franse Academie van Wetenschappen het Nobelcomité voorgesteld Henri Becquerel en Pierre Curie te bekronen. Maries naam stond er niet bij. De Zweedse wiskundige Gösta Mittag-Leffler, lid van de Koninklijke Zweedse Academie van Wetenschappen, waarschuwde Pierre. Die antwoordde dat hij, als men hem serieus in overweging nam, samen met Marie wilde worden bekroond voor hun gezamenlijke onderzoek.

En novembre 1903, le prix Nobel de physique est annoncé : une moitié revient à Becquerel pour la découverte de la radioactivité spontanée, l'autre moitié à Pierre et Marie Curie pour leurs recherches sur ces rayonnements. Marie devient la première femme lauréate d'un prix Nobel. Avec leur part, les Curie remboursent des dettes, aident leurs proches et peuvent enfin engager un assistant au laboratoire.

In november 1903 werd de Nobelprijs voor de Natuurkunde bekendgemaakt: de ene helft ging naar Becquerel voor de ontdekking van de spontane radioactiviteit, de andere helft naar Pierre en Marie Curie voor hun onderzoek naar die straling. Marie werd de eerste vrouw die een Nobelprijs won. Met hun deel losten de Curies schulden af, hielpen ze familieleden en konden ze eindelijk een laboratoriumassistent aannemen.

Du jour au lendemain, les Curie deviennent célèbres. Les journaux du monde entier racontent l'histoire de ce couple de savants pauvres qui travaille dans un hangar. Ils parlent surtout de Marie, mais souvent pour décrire sa robe, sa coiffure ou son rôle d'épouse et de mère plutôt que ses découvertes. Des inconnus frappent à la porte du laboratoire, et les lettres arrivent par centaines.

Van de ene dag op de andere waren de Curies beroemd. Kranten over de hele wereld vertelden het verhaal van dit arme onderzoekerspaar dat in een loods werkte. Ze schreven vooral over Marie, maar vaak over haar jurk, haar kapsel of haar rol als echtgenote en moeder in plaats van over haar ontdekkingen. Onbekenden klopten aan bij het laboratorium, en er kwamen honderden brieven binnen.

Les Curie supportent mal cette agitation, qui leur fait perdre un temps précieux. Ils refusent la plupart des invitations et ne vont même pas à Stockholm en décembre 1903 : Pierre invoque ses cours et leur mauvaise santé. Ils ne feront le voyage qu'en juin 1905, pour la conférence que Pierre doit y donner. Fidèles à leurs principes, ils ne déposent aucun brevet sur leur méthode d'extraction du radium et l'expliquent en détail à tous ceux qui la demandent, alors que le radium vaut une fortune.

De Curies konden slecht tegen al die drukte, die hun kostbare tijd kostte. Ze sloegen de meeste uitnodigingen af en gingen in december 1903 niet eens naar Stockholm: Pierre gaf zijn colleges en hun slechte gezondheid als reden op. Pas in juni 1905 maakten ze de reis, voor de lezing die Pierre daar moest houden. Trouw aan hun principes vroegen ze geen octrooi aan op hun methode om radium te winnen en legden ze die tot in detail uit aan iedereen die erom vroeg, ook al was radium een fortuin waard.

La mort de Pierre

De dood van Pierre

Le 19 avril 1906, il pleut sur Paris. En début d'après-midi, Pierre traverse la rue Dauphine, près du Pont-Neuf, sans regarder. Il glisse devant une lourde voiture tirée par des chevaux et tombe sous ses roues. Il meurt sur le coup, le crâne écrasé. Il avait quarante-six ans. Marie apprend la nouvelle en rentrant chez elle, en fin de journée. À trente-huit ans, elle se retrouve veuve avec deux filles, l'une de huit ans, l'autre de seize mois.

Op 19 april 1906 regende het in Parijs. In het begin van de middag stak Pierre de Rue Dauphine over, vlak bij de Pont Neuf, zonder op te letten. Hij gleed uit voor een zware door paarden getrokken wagen en kwam onder de wielen terecht. Hij was op slag dood, zijn schedel verbrijzeld. Hij was zesenveertig. Marie hoorde het nieuws toen ze aan het eind van de dag thuiskwam. Op haar achtendertigste was ze weduwe, met twee dochters van acht jaar en zestien maanden.

Marie est anéantie. Dans le journal qu'elle commence alors, elle s'adresse directement à Pierre, lui raconte l'enterrement et ses journées vides. En public, pourtant, elle laisse peu paraître. Moins d'un mois après l'accident, la Sorbonne lui propose de reprendre le cours de Pierre, et elle accepte. Elle est décidée à poursuivre le travail qu'ils avaient commencé ensemble.

Marie was kapot. In het dagboek dat ze toen begon, sprak ze Pierre rechtstreeks aan en vertelde ze hem over de begrafenis en haar lege dagen. In het openbaar liet ze echter weinig merken. Nog geen maand na het ongeluk bood de Sorbonne haar aan Pierres colleges over te nemen, en ze nam het aan. Ze was vastbesloten het werk voort te zetten dat ze samen waren begonnen.

Le 5 novembre 1906, à une heure et demie de l'après-midi, elle donne son premier cours. L'amphithéâtre est rempli d'étudiants, de journalistes et de curieux. Marie entre, attend la fin des applaudissements, puis reprend exactement à la phrase où Pierre s'était arrêté. C'est la première fois qu'une femme enseigne à la Sorbonne. En 1908, elle sera nommée professeure titulaire.

Op 5 november 1906, om half twee 's middags, gaf ze haar eerste college. De zaal zat vol studenten, journalisten en nieuwsgierigen. Marie kwam binnen, wachtte tot het applaus was weggestorven en ging toen verder bij precies de zin waar Pierre was gestopt. Het was de eerste keer dat een vrouw les gaf aan de Sorbonne. In 1908 werd ze benoemd tot gewoon hoogleraar.

Le second prix Nobel

De tweede Nobelprijs

Marie se consacre alors entièrement au laboratoire. Elle forme de jeunes chercheurs venus de nombreux pays et poursuit l'étude du radium. Certains savants doutent encore : en 1906, le célèbre physicien britannique Lord Kelvin affirme dans la presse que le radium n'est pas un élément, mais un composé de plomb et d'hélium. Pour répondre aux sceptiques, Marie veut obtenir le radium à l'état de métal pur.

Marie wijdde zich voortaan volledig aan het laboratorium. Ze leidde jonge onderzoekers uit veel landen op en zette het onderzoek naar radium voort. Sommige wetenschappers twijfelden nog: in 1906 beweerde de beroemde Britse natuurkundige Lord Kelvin in de pers dat radium geen element was, maar een verbinding van lood en helium. Om de sceptici van repliek te dienen, wilde Marie radium als zuiver metaal verkrijgen.

En 1910, avec le chimiste André Debierne, elle y parvient : par électrolyse du chlorure de radium, ils obtiennent pour la première fois un peu de radium métallique, d'un blanc brillant, qui noircit à l'air. La même année, elle publie un Traité de radioactivité en deux volumes. Elle prépare aussi le premier étalon international de radium, une petite ampoule de verre qui contient environ 22 milligrammes de chlorure de radium et qui permet aux laboratoires du monde entier de comparer leurs mesures.

In 1910 lukte dat, samen met de scheikundige André Debierne: door elektrolyse van radiumchloride verkregen ze voor het eerst een beetje metallisch radium, glanzend wit, dat aan de lucht zwart werd. Datzelfde jaar publiceerde ze een tweedelig Handboek over radioactiviteit. Ook maakte ze de eerste internationale radiumstandaard, een klein glazen ampul met ongeveer 22 milligram radiumchloride, waarmee laboratoria over de hele wereld hun metingen konden vergelijken.

En 1911, l'Académie royale des sciences de Suède lui décerne le prix Nobel de chimie, « pour la découverte du radium et du polonium, l'isolement du radium et l'étude de la nature et des composés de cet élément remarquable ». Marie Curie est la première personne à recevoir deux prix Nobel, et elle reste la seule à en avoir obtenu dans deux sciences différentes.

In 1911 kende de Koninklijke Zweedse Academie van Wetenschappen haar de Nobelprijs voor de Scheikunde toe, ‘als erkenning voor haar verdiensten voor de vooruitgang van de scheikunde door de ontdekking van radium en polonium, de isolatie van radium en het onderzoek naar de aard en de verbindingen van dit opmerkelijke element’. Marie Curie was de eerste die twee Nobelprijzen kreeg, en ze is nog steeds de enige die ze in twee verschillende natuurwetenschappen heeft gewonnen.

Ce second prix a une valeur particulière. Le premier avait été partagé avec Pierre et Becquerel ; celui-ci récompense Marie seule. Personne ne peut plus prétendre, comme certains le disaient, qu'elle n'était que l'assistante douée de son mari. Dans son discours à Stockholm, elle prend d'ailleurs soin de distinguer ce qui revient à Pierre et ce qui relève de son propre travail.

Deze tweede prijs had een bijzondere betekenis. De eerste was gedeeld met Pierre en Becquerel; deze bekroonde Marie alleen. Niemand kon nog beweren, zoals sommigen deden, dat ze slechts de begaafde assistente van haar man was geweest. In haar lezing in Stockholm maakte ze overigens zorgvuldig onderscheid tussen wat Pierres werk was en wat haar eigen werk was.

Mais 1911 est aussi l'année d'un grand scandale. Marie a une liaison avec le physicien Paul Langevin, ancien élève de Pierre, marié et père de quatre enfants, qui ne s'entend plus avec sa femme. En novembre, des journaux publient des lettres volées chez Langevin. La presse nationaliste se déchaîne contre « l'étrangère » qui briserait un foyer français, et une foule se rassemble devant sa maison de Sceaux. Le chimiste suédois Svante Arrhenius lui conseille même de ne pas venir chercher son prix. Elle répond que son travail scientifique n'a rien à voir avec sa vie privée, et elle se rend à Stockholm.

Maar 1911 was ook het jaar van een groot schandaal. Marie had een verhouding met de natuurkundige Paul Langevin, een oud-leerling van Pierre, getrouwd en vader van vier kinderen, die niet meer met zijn vrouw overweg kon. In november publiceerden kranten brieven die bij Langevin thuis waren gestolen. De nationalistische pers ging tekeer tegen ‘de buitenlandse’ die een Frans gezin zou kapotmaken, en voor haar huis in Sceaux verzamelde zich een menigte. De Zweedse scheikundige Svante Arrhenius raadde haar zelfs aan haar prijs niet te komen ophalen. Ze antwoordde dat haar wetenschappelijke werk niets met haar privéleven te maken had, en reisde naar Stockholm.

La guerre et les « petites Curie »

De oorlog en de ‘kleine Curies’

En juillet 1914, l'Institut du radium, construit rue Pierre-Curie à Paris, est enfin achevé. Un mois plus tard, la guerre éclate et presque tous les chercheurs sont mobilisés. Marie commence par mettre à l'abri le gramme de radium du laboratoire : elle l'emporte elle-même en train jusqu'à Bordeaux, dans un lourd coffret de plomb. Puis elle cherche comment se rendre utile. Elle sait que les rayons X, découverts par Röntgen en 1895, permettent de repérer les balles et les éclats d'obus dans le corps des blessés.

In juli 1914 was het Radiuminstituut aan de Rue Pierre-Curie in Parijs eindelijk klaar. Een maand later brak de oorlog uit en werden bijna alle onderzoekers gemobiliseerd. Eerst bracht Marie de gram radium van het laboratorium in veiligheid: ze nam die zelf mee in de trein naar Bordeaux, in een zware loden kist. Daarna zocht ze naar een manier om zich nuttig te maken. Ze wist dat je met röntgenstralen, in 1895 ontdekt door Röntgen, kogels en granaatscherven in het lichaam van gewonden kon opsporen.

Le problème, c'est que les appareils de radiographie sont rares et se trouvent dans quelques grands hôpitaux, loin des combats. Marie a l'idée d'aller vers les blessés : elle fait équiper des automobiles d'un appareil à rayons X et d'une dynamo, entraînée par le moteur de la voiture, qui produit l'électricité nécessaire. Avec l'aide de la Croix-Rouge et de riches donateurs qui prêtent leurs voitures, elle finit par convaincre une armée d'abord méfiante.

Het probleem was dat er maar weinig röntgenapparaten waren en dat die in een paar grote ziekenhuizen stonden, ver van de gevechten. Marie kwam op het idee om naar de gewonden toe te gaan: ze liet auto's uitrusten met een röntgenapparaat en een dynamo, aangedreven door de motor van de auto, die de benodigde stroom opwekte. Met hulp van het Rode Kruis en rijke weldoeners die hun auto's uitleenden, wist ze het aanvankelijk wantrouwige leger uiteindelijk te overtuigen.

Elle fait équiper une vingtaine de ces voitures, que les soldats surnomment les « petites Curie », et installe environ deux cents postes de radiologie dans des hôpitaux. Pour aller elle-même au front, elle apprend à conduire et passe son permis, alors qu'elle approche de la cinquantaine. Sur place, elle branche les câbles, règle les appareils, développe les clichés et montre aux médecins comment les lire.

Ze liet een stuk of twintig van deze auto's uitrusten, die de soldaten ‘kleine Curies’ noemden, en richtte zo'n tweehonderd röntgenposten in ziekenhuizen in. Om zelf naar het front te kunnen, leerde ze autorijden en haalde ze haar rijbewijs toen ze al bijna vijftig was. Ter plaatse sloot ze de kabels aan, stelde ze de apparaten af, ontwikkelde ze de opnamen en liet ze de artsen zien hoe ze die moesten lezen.

Sa fille Irène, qui a dix-sept ans, travaille à ses côtés. Elle part bientôt seule dans des hôpitaux proches du front, en Belgique et dans le nord de la France, pour faire des radiographies et former le personnel. À Paris, Marie organise à l'Institut du radium des cours pour les « manipulatrices », des femmes chargées de faire fonctionner les appareils ; elle en forme environ cent cinquante. On estime que plus d'un million de blessés ont été examinés aux rayons X grâce à ces installations.

Haar dochter Irène, toen zeventien, werkte naast haar. Al snel ging ze in haar eentje naar ziekenhuizen vlak bij het front, in België en Noord-Frankrijk, om röntgenfoto's te maken en het personeel op te leiden. In Parijs organiseerde Marie aan het Radiuminstituut cursussen voor röntgenlaboranten, vrouwen die de apparaten moesten bedienen; ze leidde er ongeveer honderdvijftig op. Naar schatting zijn dankzij deze voorzieningen meer dan een miljoen gewonden doorgelicht.

Marie va plus loin encore. Elle place une grande partie de l'argent de son second prix Nobel en emprunts de guerre, et elle propose même de donner ses médailles d'or à l'État, qui refuse. Trois ans plus tôt, une partie de la presse la traitait d'« étrangère » ; pendant la guerre, elle a servi la France sans compter. À la fin du conflit, pourtant, elle ne reçoit aucune décoration pour ce travail.

Marie ging nog verder. Ze stak een groot deel van het geld van haar tweede Nobelprijs in oorlogsobligaties en bood de staat zelfs haar gouden medailles aan, maar die weigerde. Drie jaar eerder had een deel van de pers haar ‘de buitenlandse’ genoemd; in de oorlog diende ze Frankrijk zonder zichzelf te sparen. Toch kreeg ze na afloop van de oorlog geen enkele onderscheiding voor dit werk.

L'Institut du radium

Het Radiuminstituut

Après la guerre, Marie retrouve l'Institut du radium. Il comprend deux laboratoires : le sien, consacré à la physique et à la chimie de la radioactivité, et celui du médecin Claudius Regaud, qui étudie l'effet des rayonnements sur les êtres vivants et le traitement du cancer. Ce second laboratoire dépend de l'Institut Pasteur. Bien plus tard, l'ensemble deviendra l'Institut Curie.

Na de oorlog keerde Marie terug naar het Radiuminstituut. Dat bestond uit twee laboratoria: het hare, gewijd aan de natuur- en scheikunde van radioactiviteit, en dat van de arts Claudius Regaud, die het effect van straling op levende wezens en de behandeling van kanker onderzocht. Dat tweede laboratorium viel onder het Institut Pasteur. Veel later werd het geheel het Institut Curie.

Sous sa direction, le laboratoire devient l'un des grands centres mondiaux de la radioactivité. Marie y accueille beaucoup de femmes et de chercheurs étrangers. Parmi ses assistantes figure Marguerite Perey, qui découvrira en 1939 un nouvel élément, le francium. Dans le même temps, les traitements du cancer par le radium se développent rapidement. En France, on parle encore aujourd'hui de « curiethérapie ».

Onder haar leiding werd het laboratorium een van de grote centra ter wereld voor onderzoek naar radioactiviteit. Marie verwelkomde veel vrouwen en buitenlandse onderzoekers. Een van haar assistentes was Marguerite Perey, die in 1939 een nieuw element zou ontdekken, francium. Tegelijk ontwikkelden de behandelingen van kanker met radium zich snel. In Frankrijk spreekt men nog altijd van ‘curiethérapie’.

En 1921, Marie fait un grand voyage aux États-Unis. Une journaliste américaine, Marie Meloney, surnommée Missy, lui avait demandé ce dont elle aurait le plus besoin. La réponse était simple : un gramme de radium pour ses recherches. Missy Meloney organise une collecte auprès des femmes américaines et réunit les cent mille dollars nécessaires. Le 20 mai 1921, à la Maison-Blanche, le président Warren Harding remet à Marie la clé du coffret qui contient le précieux gramme. Pendant plusieurs semaines, elle visite des universités, qui lui décernent des diplômes d'honneur.

In 1921 maakte Marie een grote reis naar de Verenigde Staten. Een Amerikaanse journaliste, Marie Meloney, Missy genoemd, had haar gevraagd wat ze het meest nodig had. Het antwoord was eenvoudig: een gram radium voor haar onderzoek. Missy Meloney zette een inzamelingsactie op onder Amerikaanse vrouwen en haalde de benodigde honderdduizend dollar op. Op 20 mei 1921 overhandigde president Warren Harding Marie in het Witte Huis de sleutel van het kistje met de kostbare gram. Wekenlang bezocht ze universiteiten, die haar eredoctoraten verleenden.

Ce voyage montre à quel point Marie Curie est devenue célèbre. Pour beaucoup, elle est la femme de science par excellence. Elle n'aime pourtant ni les réceptions ni les discours, et elle préfère parler de mesures avec des chercheurs. Mais elle a compris que sa célébrité pouvait servir : elle s'en sert pour obtenir du matériel et de l'argent pour son laboratoire, et aussi pour l'Institut du radium de Varsovie, qu'elle aide à fonder et qui ouvre ses portes en 1932.

Deze reis liet zien hoe beroemd Marie Curie was geworden. Voor velen was ze de vrouwelijke wetenschapper bij uitstek. Toch hield ze niet van recepties en toespraken en praatte ze liever met onderzoekers over metingen. Maar ze had begrepen dat haar roem van pas kon komen: ze gebruikte die om apparatuur en geld te krijgen voor haar laboratorium, en ook voor het Radiuminstituut in Warschau, dat ze hielp oprichten en dat in 1932 de deuren opende.

Jusqu'à la fin, Marie dirige son laboratoire. Elle a la joie de voir sa fille Irène devenir physicienne. En 1926, Irène épouse Frédéric Joliot, un jeune chercheur de l'Institut. En janvier 1934, le couple découvre la radioactivité artificielle : on peut rendre radioactif un élément qui ne l'est pas naturellement. Marie assiste à l'une de leurs expériences, quelques mois avant sa mort. Irène et Frédéric recevront le prix Nobel de chimie en 1935.

Tot het einde leidde Marie haar laboratorium. Ze zag tot haar vreugde dat haar dochter Irène natuurkundige werd. In 1926 trouwde Irène met Frédéric Joliot, een jonge onderzoeker van het instituut. In januari 1934 ontdekte het paar de kunstmatige radioactiviteit: je kunt een element dat van nature niet radioactief is, radioactief maken. Marie woonde een paar maanden voor haar dood een van hun proeven bij. Irène en Frédéric zouden in 1935 de Nobelprijs voor de Scheikunde krijgen.

Les dernières années

De laatste jaren

Pendant des décennies, Marie a manipulé des substances très radioactives sans aucune protection, car on ne mesurait pas encore leurs dangers. Elle gardait des tubes de radium dans les poches de sa blouse. Pendant la guerre, elle a aussi reçu de fortes doses de rayons X. Ses doigts étaient abîmés et couverts de brûlures. Aujourd'hui encore, ses carnets de laboratoire sont radioactifs : la Bibliothèque nationale de France les conserve dans des boîtes doublées de plomb.

Tientallen jaren lang had Marie zonder enige bescherming met sterk radioactieve stoffen gewerkt, omdat de gevaren nog niet bekend waren. Ze droeg buisjes radium in de zakken van haar laboratoriumjas. In de oorlog kreeg ze bovendien hoge doses röntgenstraling. Haar vingers waren beschadigd en zaten vol brandwonden. Nog altijd zijn haar laboratoriumschriften radioactief: de Franse Nationale Bibliotheek bewaart ze in met lood beklede dozen.

À partir des années 1920, sa santé se dégrade. Elle souffre de fatigue, de bourdonnements d'oreilles et surtout d'une cataracte qui la rend presque aveugle ; elle est opérée plusieurs fois. Elle cache ses problèmes à la plupart de ses collègues et continue à venir chaque jour au laboratoire. Elle soupçonne pourtant que le radium y est pour quelque chose.

Vanaf de jaren twintig ging haar gezondheid achteruit. Ze leed aan vermoeidheid, oorsuizen en vooral aan staar, waardoor ze bijna blind werd; ze werd meerdere keren geopereerd. Voor de meeste collega's hield ze haar klachten verborgen en ze bleef elke dag naar het laboratorium komen. Toch vermoedde ze dat het radium er iets mee te maken had.

Au printemps 1934, épuisée et fiévreuse, elle doit enfin s'arrêter. On l'emmène au sanatorium de Sancellemoz, à Passy, en Haute-Savoie, dans l'espoir que l'air de la montagne lui fera du bien. Elle y meurt le 4 juillet 1934, à soixante-six ans, d'une anémie aplasique : sa moelle osseuse ne produisait plus assez de cellules sanguines. Le médecin qui la soignait écrit que la maladie est très probablement due à l'accumulation des radiations.

In het voorjaar van 1934 moest ze, uitgeput en koortsig, eindelijk stoppen. Ze werd naar het sanatorium Sancellemoz in Passy, in de Haute-Savoie, gebracht, in de hoop dat de berglucht haar goed zou doen. Daar stierf ze op 4 juli 1934, zesenzestig jaar oud, aan aplastische anemie: haar beenmerg maakte niet meer genoeg bloedcellen aan. De arts die haar behandelde, schreef dat de ziekte zeer waarschijnlijk het gevolg was van de opgehoopte straling.

Marie Curie est enterrée le 6 juillet 1934 au cimetière de Sceaux, dans la tombe de Pierre. Comme elle le souhaitait, la cérémonie est très simple, sans prêtre ni discours officiel, en présence de sa famille, de ses amis et de ses collègues. Son frère et sa sœur, venus de Pologne, jettent dans la tombe une poignée de terre polonaise. En 1995, à la demande du président François Mitterrand, les restes de Pierre et de Marie Curie sont transférés au Panthéon, à Paris. Marie Curie est la première femme à y entrer pour ses propres mérites.

Marie Curie werd op 6 juli 1934 begraven op de begraafplaats van Sceaux, in het graf van Pierre. Zoals ze had gewild, was de plechtigheid heel eenvoudig, zonder priester en zonder officiële toespraken, in aanwezigheid van familie, vrienden en collega's. Haar broer en zus, die uit Polen waren gekomen, wierpen een handvol Poolse aarde in het graf. In 1995 werden de stoffelijke resten van Pierre en Marie Curie op verzoek van president François Mitterrand overgebracht naar het Panthéon in Parijs. Marie Curie was de eerste vrouw die daar op grond van haar eigen verdiensten werd bijgezet.

Un héritage scientifique

Een wetenschappelijke erfenis

Les travaux de Marie Curie ont ouvert un domaine entièrement nouveau. Pour comprendre la radioactivité, les physiciens ont dû explorer l'intérieur de l'atome : en 1911, Ernest Rutherford découvre le noyau atomique en utilisant justement les rayons émis par le radium. Ce chemin mène ensuite à la découverte de la fission nucléaire, en 1938, puis à l'énergie nucléaire.

Het werk van Marie Curie opende een volledig nieuw vakgebied. Om radioactiviteit te begrijpen moesten natuurkundigen het binnenste van het atoom onderzoeken: in 1911 ontdekte Ernest Rutherford de atoomkern, juist met behulp van de stralen die radium uitzendt. Die weg leidde later tot de ontdekking van kernsplijting in 1938 en vervolgens tot kernenergie.

Ses découvertes ont aussi changé la médecine. Dès le début du XXe siècle, on utilise le radium pour soigner certains cancers, puis d'autres substances radioactives prennent le relais. Aujourd'hui, la radiothérapie fait partie des traitements de base du cancer, et la médecine nucléaire permet de repérer des maladies grâce à de petites quantités de produits radioactifs injectés dans le corps.

Haar ontdekkingen veranderden ook de geneeskunde. Al aan het begin van de twintigste eeuw werd radium gebruikt om bepaalde vormen van kanker te behandelen, later namen andere radioactieve stoffen die rol over. Tegenwoordig is radiotherapie een van de standaardbehandelingen bij kanker, en de nucleaire geneeskunde kan ziekten opsporen met kleine hoeveelheden radioactieve stoffen die in het lichaam worden ingespoten.

L'Institut Curie, héritier de l'Institut du radium, est aujourd'hui un grand centre de recherche et de traitement du cancer. Comme le voulait Marie Curie, il réunit des laboratoires et un hôpital, pour que les découvertes profitent vite aux malades. À Paris, le musée Curie, installé dans son ancien laboratoire, permet encore de voir son bureau.

Het Institut Curie, de opvolger van het Radiuminstituut, is nu een groot centrum voor kankeronderzoek en kankerbehandeling. Zoals Marie Curie het wilde, combineert het laboratoria en een ziekenhuis, zodat ontdekkingen snel bij patiënten terechtkomen. In Parijs kun je in het Musée Curie, gevestigd in haar vroegere laboratorium, nog altijd haar werkkamer zien.

La radioactivité qui a fait la gloire de Marie Curie a aussi ruiné sa santé, et plusieurs de ses collaborateurs ont été touchés eux aussi. Les règles qui protègent aujourd'hui les personnes travaillant avec des substances radioactives, comme les écrans de plomb, les dosimètres et les doses à ne pas dépasser, sont nées en partie de ces expériences douloureuses.

De radioactiviteit die Marie Curie beroemd maakte, ruïneerde ook haar gezondheid, en verscheidene van haar medewerkers werden eveneens getroffen. De regels die mensen die met radioactieve stoffen werken nu beschermen, zoals loden afscherming, dosimeters en dosislimieten, zijn deels uit die pijnlijke ervaringen voortgekomen.

Une pionnière

Een pionier

À l'époque de Marie Curie, les femmes n'entraient que très difficilement à l'université, et presque jamais dans les laboratoires comme chercheuses. En France, elles n'ont même pas le droit de vote : elles ne l'obtiendront qu'en 1944, dix ans après sa mort. Dans ce contexte, sa carrière est exceptionnelle. Elle montre de façon éclatante qu'une femme peut faire des découvertes de tout premier plan, et elle ouvre la voie à beaucoup d'autres.

In de tijd van Marie Curie kwamen vrouwen maar heel moeilijk aan de universiteit en werkten ze bijna nooit als onderzoeker in een laboratorium. In Frankrijk hadden ze niet eens stemrecht: dat kregen ze pas in 1944, tien jaar na haar dood. Tegen die achtergrond was haar loopbaan uitzonderlijk. Ze liet overtuigend zien dat een vrouw ontdekkingen van de allerhoogste orde kon doen, en ze maakte de weg vrij voor vele anderen.

Elle n'a pourtant pas échappé aux discriminations. En 1903, il a fallu l'intervention de Pierre pour que son nom figure parmi les lauréats du prix Nobel. En janvier 1911, alors qu'elle a déjà un prix Nobel, l'Académie des sciences refuse de l'élire : elle obtient 28 voix, contre 30 pour le physicien Édouard Branly, l'un des pionniers de la radio. Les débats ont surtout porté sur la question de savoir si une femme pouvait entrer à l'Académie. Elle ne se présentera plus jamais, et aucune femme n'y sera élue membre avant 1979.

Toch ontsnapte ze niet aan discriminatie. In 1903 was het ingrijpen van Pierre nodig om haar naam tussen de Nobelprijswinnaars te krijgen. In januari 1911, terwijl ze al een Nobelprijs had, weigerde de Academie van Wetenschappen haar te kiezen: ze kreeg 28 stemmen, tegen 30 voor de natuurkundige Édouard Branly, een van de pioniers van de radio. Het debat ging vooral over de vraag of een vrouw wel lid van de Academie kon worden. Ze stelde zich nooit meer kandidaat, en pas in 1979 werd er een vrouw als volwaardig lid gekozen.

Le scandale Langevin, la même année, montre aussi qu'on ne juge pas de la même façon un homme et une femme. Langevin, l'homme marié, est relativement épargné, alors que Marie est traitée de « voleuse de mari » et d'« étrangère ». Certains journaux y ajoutent des attaques antisémites, en prétendant à tort qu'elle est juive, et réclament qu'elle quitte la France. Marie tombe gravement malade et se cache pendant plusieurs mois sous un faux nom, avant de reprendre son travail.

Het Langevin-schandaal, datzelfde jaar, liet ook zien dat mannen en vrouwen niet op dezelfde manier werden beoordeeld. Langevin, de getrouwde man, werd grotendeels ontzien, terwijl Marie werd uitgemaakt voor ‘mannendief’ en ‘buitenlandse’. Sommige kranten voegden daar antisemitische aanvallen aan toe, met de valse bewering dat ze joods was, en eisten dat ze Frankrijk zou verlaten. Marie werd ernstig ziek en dook maandenlang onder een valse naam onder, voordat ze haar werk weer oppakte.

Marie Curie ne s'est jamais présentée comme féministe et n'a pas milité dans les mouvements de femmes. Elle préférait que son travail parle pour elle. Elle soutenait cependant les études des filles : elle a enseigné pendant plusieurs années aux futures professeures de l'École normale de Sèvres, et elle a accueilli de nombreuses chercheuses dans son laboratoire.

Marie Curie noemde zich nooit feministe en was niet actief in de vrouwenbeweging. Ze liet liever haar werk voor zich spreken. Wel steunde ze de opleiding van meisjes: ze gaf jarenlang les aan toekomstige leraressen aan de École normale in Sèvres, en ze nam veel onderzoeksters op in haar laboratorium.

Sa façon de vivre était déjà une prise de position. Elle a élevé deux filles tout en menant ses recherches, seule à partir de 1906. Elle partait à l'étranger pour des congrès, comme le premier conseil Solvay, à Bruxelles en 1911, où elle était la seule femme parmi une vingtaine de physiciens. Elle dirigeait un laboratoire où travaillaient des hommes, et elle siégeait à la Commission internationale de coopération intellectuelle de la Société des Nations, aux côtés d'Albert Einstein.

Haar manier van leven was op zich al een standpunt. Ze voedde twee dochters op terwijl ze onderzoek deed, vanaf 1906 alleen. Ze reisde naar congressen in het buitenland, zoals de eerste Solvayconferentie in Brussel in 1911, waar ze de enige vrouw was tussen een stuk of twintig natuurkundigen. Ze leidde een laboratorium waar mannen werkten, en samen met Albert Einstein had ze zitting in de Internationale Commissie voor Intellectuele Samenwerking van de Volkenbond.

Un modèle pour les générations suivantes

Een voorbeeld voor de volgende generaties

L'exemple de Marie Curie a beaucoup compté pour les femmes scientifiques qui l'ont suivie. Sa vie a été racontée dans de nombreux livres, en particulier dans la biographie que sa fille Ève publie en 1937, Madame Curie, qui connaît un immense succès dans le monde entier. Plus tard, beaucoup de chercheuses ont raconté que c'est en lisant son histoire, quand elles étaient enfants, qu'elles avaient eu envie de faire de la science.

Het voorbeeld van Marie Curie betekende veel voor de vrouwelijke wetenschappers die na haar kwamen. Haar leven is in veel boeken beschreven, vooral in de biografie die haar dochter Ève in 1937 publiceerde, Madame Curie, die wereldwijd een enorm succes werd. Later vertelden veel onderzoeksters dat ze als kind door haar verhaal zin hadden gekregen in de wetenschap.

Sa fille Irène a poursuivi son œuvre. Avec son mari Frédéric Joliot, elle reçoit en 1935 le prix Nobel de chimie pour la découverte de la radioactivité artificielle. La famille compte ainsi cinq prix Nobel sur deux générations : deux pour Marie, un pour Pierre, un pour Irène et un pour Frédéric. Les enfants d'Irène sont devenus scientifiques à leur tour : Hélène Langevin-Joliot est physicienne nucléaire, et Pierre Joliot, biologiste.

Haar dochter Irène zette haar werk voort. Samen met haar man Frédéric Joliot kreeg ze in 1935 de Nobelprijs voor de Scheikunde voor de ontdekking van de kunstmatige radioactiviteit. De familie telt daarmee vijf Nobelprijzen in twee generaties: twee voor Marie, één voor Pierre, één voor Irène en één voor Frédéric. Ook de kinderen van Irène werden wetenschapper: Hélène Langevin-Joliot is kernfysicus en Pierre Joliot bioloog.

Aujourd'hui, le nom de Marie Curie est connu dans le monde entier. Des écoles, des hôpitaux, des rues et des programmes de recherche portent son nom. Un élément chimique découvert en 1944, le curium, a été nommé en l'honneur de Pierre et de Marie. Son visage a figuré sur un billet polonais de 20 000 złotys et, avec Pierre, sur le billet français de 500 francs. De son vivant, pourtant, elle a dû se battre pour être reconnue.

Tegenwoordig is de naam Marie Curie over de hele wereld bekend. Scholen, ziekenhuizen, straten en onderzoeksprogramma's zijn naar haar vernoemd. Een in 1944 ontdekt chemisch element, curium, werd naar Pierre en Marie genoemd. Haar gezicht stond op een Pools bankbiljet van 20.000 złoty en, samen met Pierre, op het Franse biljet van 500 frank. Tijdens haar leven moest ze echter vechten om erkenning.

Les obstacles qu'elle a rencontrés n'ont pas tous disparu. Les femmes ont aujourd'hui accès aux universités et aux laboratoires, mais elles restent minoritaires dans plusieurs domaines, notamment en physique et en mathématiques. Après Marie Curie en 1903, il a fallu attendre soixante ans pour qu'une deuxième femme, Maria Goeppert-Mayer, reçoive le prix Nobel de physique, en 1963. L'histoire de Marie Curie rappelle aussi que celles qui ont ouvert la voie l'ont souvent payé cher dans leur vie personnelle.

Niet alle obstakels waar ze tegenaan liep, zijn verdwenen. Vrouwen hebben nu toegang tot universiteiten en laboratoria, maar ze zijn in verschillende vakgebieden nog altijd in de minderheid, vooral in de natuurkunde en de wiskunde. Na Marie Curie in 1903 duurde het zestig jaar voordat een tweede vrouw, Maria Goeppert-Mayer, in 1963 de Nobelprijs voor de Natuurkunde kreeg. Het verhaal van Marie Curie herinnert er ook aan dat de vrouwen die de weg vrijmaakten, daar in hun privéleven vaak een hoge prijs voor betaalden.

Une certaine idée de la science

Een bepaalde opvatting van wetenschap

Marie Curie défendait aussi une certaine idée de la science. Avec Pierre, elle aurait pu devenir riche en faisant breveter sa méthode d'extraction du radium : au début du XXe siècle, un gramme de radium valait des centaines de milliers de francs, et des usines en produisaient pour les médecins. Ils ont préféré publier tous les détails. Pour eux, une découverte appartenait à tout le monde.

Marie Curie stond ook voor een bepaalde opvatting van wetenschap. Samen met Pierre had ze rijk kunnen worden door haar methode om radium te winnen te laten octrooieren: aan het begin van de twintigste eeuw was een gram radium honderdduizenden franken waard, en fabrieken produceerden het voor artsen. Ze publiceerden liever alle details. Voor hen was een ontdekking van iedereen.

Marie est restée fidèle à cette idée toute sa vie. Elle répondait aux industriels qui lui demandaient conseil et leur donnait les informations nécessaires pour produire du radium. C'est ainsi que la première usine française de radium, celle d'Armet de Lisle à Nogent-sur-Marne, a pu travailler avec son laboratoire. Le radium est arrivé plus vite chez les médecins, et donc chez les malades.

Marie bleef die opvatting haar hele leven trouw. Ze beantwoordde vragen van industriëlen die haar om raad vroegen en gaf hun de informatie die nodig was om radium te produceren. Zo kon de eerste Franse radiumfabriek, die van Armet de Lisle in Nogent-sur-Marne, met haar laboratorium samenwerken. Radium bereikte daardoor sneller de artsen, en dus ook de patiënten.

Elle était aussi d'une rigueur extrême. Elle refaisait plusieurs fois chaque mesure, notait tout dans ses carnets et ne publiait un résultat qu'après l'avoir vérifié. C'est cette précision qui lui avait permis de remarquer, en 1898, que la pechblende était trop active pour ne contenir que de l'uranium. C'est aussi sur ses mesures que repose l'étalon international de radium.

Ze was bovendien uiterst nauwgezet. Ze herhaalde elke meting meerdere keren, schreef alles op in haar schriften en publiceerde een resultaat pas nadat ze het had gecontroleerd. Juist die precisie had haar in 1898 laten opmerken dat pekblende te actief was om alleen uranium te bevatten. Ook de internationale radiumstandaard berust op haar metingen.

Malgré sa célébrité, elle restait discrète. Elle évitait les cérémonies, n'aimait pas être photographiée et répondait rarement aux journalistes. Dans ses écrits, elle cite avec soin le travail des autres et rappelle toujours ce qu'elle doit à Pierre. Pour elle, la science était un travail collectif, qui avance grâce aux efforts de nombreux chercheurs.

Ondanks haar roem bleef ze bescheiden. Ze meed plechtigheden, liet zich niet graag fotograferen en stond journalisten zelden te woord. In haar geschriften noemt ze zorgvuldig het werk van anderen en wijst ze steeds op wat ze aan Pierre te danken had. Voor haar was wetenschap een gezamenlijke onderneming die vooruitgaat dankzij de inzet van veel onderzoekers.

Pendant la Première Guerre mondiale, elle a montré que la science pouvait servir immédiatement. Elle a mis ses connaissances au service des blessés, au prix de sa santé, sans abandonner pour autant la recherche fondamentale. Pour elle, comprendre la nature et aider les gens n'étaient pas deux choses opposées.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog liet ze zien dat wetenschap direct nut kon hebben. Ze zette haar kennis in voor de gewonden, ten koste van haar gezondheid, zonder daarvoor het fundamenteel onderzoek op te geven. Voor haar waren de natuur begrijpen en mensen helpen geen tegenstellingen.

Une vie consacrée à la science

Een leven gewijd aan de wetenschap

La vie de Marie Curie commence dans une Varsovie occupée, dans une famille marquée par les deuils et le manque d'argent. Elle s'achève à la tête de l'un des plus grands laboratoires du monde. Entre les deux, il y a des années de travail acharné, mais aussi l'aide décisive de quelques proches : sa sœur Bronia, son père, puis Pierre. Son parcours montre tout ce que l'éducation peut changer dans une vie.

Het leven van Marie Curie begint in een bezet Warschau, in een gezin dat getekend is door sterfgevallen en geldgebrek. Het eindigt aan het hoofd van een van de grootste laboratoria ter wereld. Daartussen liggen jaren van hard werken, maar ook de beslissende hulp van een paar naasten: haar zus Bronia, haar vader en later Pierre. Haar levensloop laat zien hoeveel onderwijs in een leven kan veranderen.

Ses découvertes ont changé notre façon de voir la matière. Le polonium et le radium, la radioactivité, à laquelle elle a donné son nom, et les méthodes de mesure qu'elle a mises au point sont à l'origine de la physique nucléaire. Peu de scientifiques ont eu une influence aussi durable.

Haar ontdekkingen hebben onze kijk op materie veranderd. Polonium en radium, de radioactiviteit, waaraan zij de naam gaf, en de meetmethoden die ze ontwikkelde, staan aan het begin van de kernfysica. Weinig wetenschappers hebben zo'n blijvende invloed gehad.

Elle a aussi accumulé les premières fois : première femme prix Nobel, première personne à en recevoir deux, première femme à enseigner à la Sorbonne, première femme à entrer au Panthéon pour ses propres mérites. À chaque fois, elle a rendu le chemin un peu plus facile aux femmes venues après elle.

Ze verzamelde ook een hele reeks primeurs: eerste vrouw met een Nobelprijs, eerste persoon met twee, eerste vrouw die aan de Sorbonne doceerde, eerste vrouw die op grond van eigen verdiensten in het Panthéon werd bijgezet. Telkens maakte ze de weg iets makkelijker voor de vrouwen die na haar kwamen.

Sa vie a aussi été très dure. Elle a perdu sa mère et sa sœur quand elle était enfant, connu la pauvreté à Paris, perdu brutalement Pierre, subi le scandale de 1911 et l'hostilité d'une partie du monde scientifique. Elle est morte des radiations qu'elle avait étudiées toute sa vie. Après chaque épreuve, pourtant, elle a repris le travail.

Haar leven was ook erg zwaar. Als kind verloor ze haar moeder en haar zus, in Parijs kende ze armoede, ze verloor Pierre plotseling, ze maakte het schandaal van 1911 mee en de vijandigheid van een deel van de wetenschappelijke wereld. Ze stierf aan de straling die ze haar hele leven had bestudeerd. Toch ging ze na elke beproeving weer aan het werk.

Elle a manipulé le radium sans protection, fascinée par sa lumière, à une époque où personne ne mesurait bien ses dangers. Elle n'était pas la seule : beaucoup de pionniers des rayons X et de la radioactivité ont souffert de brûlures ou de cancers. Les premiers progrès dans ce domaine ont coûté cher à ceux qui les ont faits.

Ze ging zonder bescherming met radium om, gefascineerd door het licht ervan, in een tijd waarin niemand de gevaren goed kon inschatten. Ze was niet de enige: veel pioniers van röntgenstraling en radioactiviteit kregen brandwonden of kanker. De eerste vorderingen op dit gebied kwamen degenen die ze boekten duur te staan.

On retient souvent de Marie Curie quelques qualités : la persévérance, l'honnêteté dans le travail, l'indifférence à l'argent. Elles l'ont aidée à surmonter des obstacles liés à son sexe, à sa nationalité et à la pauvreté de ses débuts. Elle venait d'un pays qui n'avait plus d'État, d'une famille sans fortune, et elle était une femme dans un monde d'hommes.

Marie Curie wordt vaak herinnerd om een paar eigenschappen: doorzettingsvermogen, eerlijkheid in haar werk, onverschilligheid voor geld. Ze hielpen haar om obstakels te overwinnen die te maken hadden met haar geslacht, haar nationaliteit en de armoede van haar begintijd. Ze kwam uit een land zonder eigen staat, uit een gezin zonder vermogen, en ze was een vrouw in een mannenwereld.

Pour beaucoup de femmes scientifiques, elle reste une référence. Albert Einstein, qui la connaissait bien, disait qu'elle était, de toutes les personnes célèbres, la seule que la gloire n'avait pas corrompue. Sa vie montre qu'une femme pouvait, dès cette époque, faire de la recherche au plus haut niveau, à condition de franchir des obstacles que les hommes ne connaissaient pas.

Voor veel vrouwelijke wetenschappers blijft ze een referentiepunt. Albert Einstein, die haar goed kende, zei dat zij van alle beroemde mensen de enige was die door de roem niet was bedorven. Haar leven laat zien dat een vrouw al in die tijd onderzoek op het hoogste niveau kon doen, op voorwaarde dat ze obstakels overwon die mannen niet kenden.

Plus d'un siècle après ses grandes découvertes et plus de quatre-vingt-dix ans après sa mort, Marie Curie fascine toujours. Son histoire est étudiée à l'école, des dizaines de biographies lui ont été consacrées, et sa vie a inspiré des films, comme Radioactive de Marjane Satrapi en 2019, ainsi que des pièces de théâtre, comme Les Palmes de M. Schutz, qui raconte la découverte du radium.

Meer dan een eeuw na haar grote ontdekkingen en meer dan negentig jaar na haar dood fascineert Marie Curie nog altijd. Haar verhaal wordt op school behandeld, er zijn tientallen biografieën over haar verschenen, en haar leven inspireerde films, zoals Radioactive van Marjane Satrapi uit 2019, en toneelstukken, zoals Les Palmes de M. Schutz, over de ontdekking van radium.

Son histoire montre aussi ce qu'est la recherche au quotidien : des années de mesures patientes, beaucoup d'échecs et des conditions matérielles parfois très dures. La découverte du radium n'a pas été un éclair de génie, mais le fruit de milliers d'heures de travail dans un hangar.

Haar verhaal laat ook zien hoe onderzoek er in de praktijk uitziet: jarenlang geduldig meten, veel mislukkingen en soms zeer zware werkomstandigheden. De ontdekking van radium was geen geniale ingeving, maar het resultaat van duizenden uren werk in een loods.

Le hangar de la rue Lhomond a été démoli depuis longtemps. Mais le bureau de Marie Curie, ses instruments et ses carnets sont toujours conservés à Paris, et son nom figure parmi ceux des éléments chimiques, à côté de ceux de Mendeleïev et d'Einstein. Elle reste à la fois une très grande scientifique et une femme qui a dû montrer, à chaque étape de sa vie, beaucoup de courage.

De loods aan de Rue Lhomond is al lang geleden gesloopt. Maar de werkkamer van Marie Curie, haar instrumenten en haar schriften worden in Parijs nog altijd bewaard, en haar naam staat tussen die van de chemische elementen, naast die van Mendelejev en Einstein. Ze blijft een heel grote wetenschapper en tegelijk een vrouw die in elke fase van haar leven veel moed moest tonen.

In de gratis app hoor je de tekst voorgelezen en tik je op een woord om te zien wat het betekent.

Van de blog

Meer Franse teksten