Louis Pasteur et la naissance de la médecine moderne

Louis Pasteur (1822-1895) est sans doute le savant français le plus célèbre. Il a montré que de nombreuses maladies sont causées par des microbes, il a mis au point les premiers vaccins fabriqués en laboratoire et il a inventé un procédé de conservation qui porte son nom : la pasteurisation. Chaque fois que l'on boit un verre de lait ou que l'on se fait vacciner, on profite un peu de son travail.

Louis Pasteur (1822-1895) is waarschijnlijk de beroemdste Franse wetenschapper. Hij toonde aan dat veel ziekten door microben worden veroorzaakt, ontwikkelde de eerste vaccins die in een laboratorium werden gemaakt en vond een conserveringsmethode uit die zijn naam draagt: pasteurisatie. Elke keer dat we een glas melk drinken of ons laten vaccineren, profiteren we een beetje van zijn werk.

Pourtant, Pasteur n'était pas médecin. C'était un chimiste, et il est venu à la biologie presque par hasard, en répondant aux questions très concrètes de fabricants d'alcool, de vignerons et d'éleveurs. Il avait un caractère difficile et aimait la polémique, mais il savait construire des expériences si claires qu'elles laissaient peu de place au doute.

Toch was Pasteur geen arts. Hij was scheikundige en kwam bijna toevallig bij de biologie terecht, doordat hij heel praktische vragen beantwoordde van alcoholfabrikanten, wijnboeren en veehouders. Hij had een lastig karakter en hield van een flinke discussie, maar hij kon experimenten zo helder opzetten dat ze weinig ruimte voor twijfel lieten.

Louis Pasteur naît le 27 décembre 1822 à Dole, dans le Jura. Son père, Jean-Joseph, est tanneur et ancien sous-officier des armées de Napoléon. Quelques années plus tard, la famille s'installe à Arbois, une petite ville de vignerons, où Louis grandit près de la tannerie familiale. À l'école, c'est un élève sérieux mais pas brillant. Il préfère dessiner : adolescent, il fait au pastel les portraits de ses parents et de ses voisins.

Louis Pasteur wordt op 27 december 1822 geboren in Dole, in de Jura. Zijn vader, Jean-Joseph, is leerlooier en oud-onderofficier uit de legers van Napoleon. Een paar jaar later verhuist het gezin naar Arbois, een wijnstadje, waar Louis opgroeit naast de leerlooierij van de familie. Op school is hij een ijverige leerling, maar geen uitblinker. Hij tekent liever: als tiener maakt hij pastelportretten van zijn ouders en buren.

Ses professeurs le poussent pourtant à continuer ses études. En 1842, il est reçu à l'École normale supérieure, mais seulement quinzième. Déçu de son rang, il repasse le concours l'année suivante et entre à l'École en 1843, classé quatrième. À Paris, il étudie la physique et la chimie et se passionne pour la cristallographie, la science qui étudie la forme et la structure des cristaux.

Toch sporen zijn leraren hem aan om verder te studeren. In 1842 slaagt hij voor het toelatingsexamen van de École normale supérieure, maar slechts als vijftiende. Teleurgesteld over zijn plaats doet hij het examen een jaar later opnieuw en komt hij in 1843 als vierde binnen. In Parijs studeert hij natuurkunde en scheikunde en raakt hij gefascineerd door de kristallografie, de wetenschap van de vorm en de opbouw van kristallen.

En 1848, à vingt-cinq ans, Pasteur fait sa première grande découverte. Il travaille sur deux substances que l'on trouve dans les dépôts des tonneaux de vin, l'acide tartrique et l'acide paratartrique. Elles ont la même composition chimique, mais ne se comportent pas de la même façon face à la lumière polarisée. Au microscope, Pasteur remarque que les cristaux tirés de l'acide paratartrique sont de deux sortes, chacune étant l'image de l'autre dans un miroir, comme la main droite et la main gauche. Il les trie un par un avec une pince.

In 1848, op zijn vijfentwintigste, doet Pasteur zijn eerste grote ontdekking. Hij werkt aan twee stoffen die je aantreft in de aanslag van wijnvaten: wijnsteenzuur en druivenzuur. Ze hebben dezelfde chemische samenstelling, maar gedragen zich verschillend in gepolariseerd licht. Onder de microscoop ziet Pasteur dat de kristallen uit druivenzuur in twee soorten voorkomen, die elkaars spiegelbeeld zijn, zoals een rechter- en een linkerhand. Hij sorteert ze een voor een met een pincet.

Cette observation est à l'origine de la stéréochimie, qui étudie la forme des molécules dans l'espace. Elle fait connaître le jeune chimiste dans le monde scientifique. En 1849, il est nommé à la faculté des sciences de Strasbourg. La même année, il épouse Marie Laurent, la fille du recteur de l'académie. Elle sera toute sa vie son aide la plus fidèle : elle recopie ses notes et écrit sous sa dictée.

Uit deze waarneming ontstaat de stereochemie, die de ruimtelijke vorm van moleculen bestudeert. Ze maakt de jonge scheikundige bekend in de wetenschappelijke wereld. In 1849 wordt hij benoemd aan de faculteit der wetenschappen in Straatsburg. Datzelfde jaar trouwt hij met Marie Laurent, de dochter van de rector van de academie. Zij zal haar hele leven zijn trouwste hulp zijn: ze schrijft zijn aantekeningen over en noteert wat hij dicteert.

En 1854, Pasteur devient doyen de la nouvelle faculté des sciences de Lille, au cœur d'une région d'usines. Il veut que son enseignement serve aux industriels de la région. En 1856, un fabricant d'alcool de betterave, Louis Bigo, vient lui demander de l'aide : dans ses cuves, l'alcool tourne parfois et devient acide. Pour Pasteur, c'est le début d'un long détour de la chimie vers la biologie.

In 1854 wordt Pasteur decaan van de nieuwe faculteit der wetenschappen in Rijsel, midden in een industriegebied. Hij wil dat zijn onderwijs nuttig is voor de fabrikanten in de streek. In 1856 vraagt een producent van bietenalcohol, Louis Bigo, hem om hulp: in zijn kuipen bederft de alcohol soms en wordt hij zuur. Voor Pasteur is dat het begin van een lange omweg van de scheikunde naar de biologie.

Au microscope, il compare les cuves saines et les cuves malades. Il comprend que la fermentation n'est pas une simple réaction chimique : elle est l'œuvre d'êtres vivants minuscules. Les levures transforment le sucre en alcool, tandis que d'autres micro-organismes produisent de l'acide lactique. À chaque fermentation correspond donc un microbe particulier. En 1857, il présente ces résultats dans un mémoire sur la fermentation lactique.

Onder de microscoop vergelijkt hij gezonde en bedorven kuipen. Hij begrijpt dat gisting geen eenvoudige chemische reactie is, maar het werk van piepkleine levende wezens. Gisten zetten suiker om in alcohol, terwijl andere micro-organismen melkzuur maken. Bij elke gisting hoort dus een bepaalde microbe. In 1857 presenteert hij deze resultaten in een verhandeling over de melkzuurgisting.

À cette époque, beaucoup de savants croient encore à la génération spontanée, une idée qui remonte à l'Antiquité : la vie pourrait apparaître toute seule dans la matière inerte. Selon eux, les microbes que l'on trouve dans un bouillon qui se gâte naissent du bouillon lui-même. Le naturaliste rouennais Félix Pouchet défend cette théorie avec énergie, et à partir de 1859, Pasteur l'affronte dans une longue querelle.

In die tijd geloven veel geleerden nog in spontane generatie, een idee dat teruggaat tot de oudheid: leven zou vanzelf kunnen ontstaan uit levenloze materie. Volgens hen ontstaan de microben in een bouillon die bederft uit de bouillon zelf. De natuuronderzoeker Félix Pouchet uit Rouen verdedigt die theorie vol vuur, en vanaf 1859 gaat Pasteur met hem een lange strijd aan.

Pour lui répondre, Pasteur imagine une expérience simple. Il verse du bouillon dans des ballons de verre, étire leur col à la flamme et le courbe en forme de cou de cygne, puis il fait bouillir le liquide. L'air peut entrer, mais les poussières et les germes restent piégés dans la courbe du col. Le bouillon reste limpide pendant des mois. Si l'on casse le col, il se trouble en quelques jours.

Om hem van repliek te dienen bedenkt Pasteur een eenvoudig experiment. Hij giet bouillon in glazen kolven, trekt hun hals in de vlam uit en buigt die in de vorm van een zwanenhals; daarna kookt hij de vloeistof. Lucht kan naar binnen, maar stof en kiemen blijven in de bocht van de hals hangen. De bouillon blijft maandenlang helder. Breekt men de hals af, dan wordt hij binnen een paar dagen troebel.

Cette expérience a des conséquences immenses. Si les microbes ne naissent pas de rien et viennent toujours de l'extérieur, on peut empêcher leur développement : il suffit de stériliser ce que l'on veut garder propre et de le protéger. Cette idée simple deviendra la base de l'hygiène dans les hôpitaux et des méthodes modernes de conservation des aliments.

Dit experiment heeft enorme gevolgen. Als microben niet uit het niets ontstaan en altijd van buitenaf komen, kun je hun groei voorkomen: je hoeft alleen te steriliseren wat schoon moet blijven en het af te schermen. Dit eenvoudige idee wordt de basis van de hygiëne in ziekenhuizen en van moderne methoden om voedsel te conserveren.

En 1862, l'Académie des sciences récompense ses travaux par le prix Alhumbert. Le 7 avril 1864, Pasteur présente ses ballons au grand public lors d'une conférence restée célèbre à la Sorbonne. Pouchet ne s'avoue jamais vaincu, mais pour la plupart des savants, la question est réglée. Pasteur peut désormais se demander si des microbes ne seraient pas aussi responsables des maladies.

In 1862 bekroont de Académie des sciences zijn werk met de Prix Alhumbert. Op 7 april 1864 laat Pasteur zijn kolven aan het grote publiek zien tijdens een beroemd geworden lezing aan de Sorbonne. Pouchet geeft zich nooit gewonnen, maar voor de meeste wetenschappers is de kwestie beslist. Nu kan Pasteur zich afvragen of microben ook niet verantwoordelijk zijn voor ziekten.

Puisque ce sont des microbes qui gâtent les liquides, il faut les détruire au bon moment. Pasteur met au point une méthode simple : chauffer le liquide quelques minutes à environ 55 ou 60 °C, sans le faire bouillir, puis le garder à l'abri de l'air. Les microbes responsables de l'altération sont tués, et le liquide se conserve beaucoup plus longtemps. Pasteur dépose un brevet en 1865, et le procédé prendra son nom : la pasteurisation.

Omdat het microben zijn die vloeistoffen laten bederven, moet je ze op het juiste moment vernietigen. Pasteur ontwikkelt een eenvoudige methode: de vloeistof een paar minuten verhitten tot ongeveer 55 à 60 °C, zonder haar te laten koken, en haar daarna luchtdicht bewaren. De microben die het bederf veroorzaken gaan dood, en de vloeistof blijft veel langer goed. Pasteur vraagt in 1865 een octrooi aan, en het procedé krijgt later zijn naam: pasteurisatie.

Pasteur l'applique d'abord au vin, l'une des grandes richesses de la France. À l'époque, beaucoup de vins tournent au vinaigre ou deviennent amers, surtout pendant les longs transports vers l'étranger, et les pertes sont énormes. Chauffé avec précaution, le vin voyage sans se gâter et garde à peu près son goût. Pasteur raconte ces recherches dans ses Études sur le vin, publiées en 1866.

Pasteur past het eerst toe op wijn, een van de grote rijkdommen van Frankrijk. In die tijd worden veel wijnen azijn of bitter, vooral tijdens lange transporten naar het buitenland, en de verliezen zijn enorm. Voorzichtig verhit kan de wijn reizen zonder te bederven en behoudt hij grotendeels zijn smaak. Pasteur beschrijft dit onderzoek in zijn Studies over de wijn, verschenen in 1866.

Il étudie ensuite la bière, et le procédé finit par s'étendre au lait. La pasteurisation du lait se généralise au début du XXe siècle, bien après sa mort. Elle fait fortement reculer les maladies transmises par le lait cru, comme la tuberculose bovine, qui touchaient surtout les jeunes enfants. C'est l'une des applications de ses travaux qui a sauvé le plus de vies.

Daarna onderzoekt hij bier, en uiteindelijk wordt het procedé ook op melk toegepast. Het pasteuriseren van melk wordt begin twintigste eeuw gangbaar, lang na zijn dood. Het dringt ziekten die via rauwe melk worden overgedragen sterk terug, zoals rundertuberculose, die vooral jonge kinderen trof. Het is een van de toepassingen van zijn werk die de meeste levens heeft gered.

En 1865, son ancien professeur, le chimiste Jean-Baptiste Dumas, lui demande de sauver les élevages de vers à soie du sud de la France, ravagés par une épidémie. Pasteur hésite : il n'a jamais vu un ver à soie de sa vie. Il accepte pourtant et s'installe près d'Alès, dans le Gard. Après cinq ans de recherches, il montre qu'il s'agit en réalité de deux maladies différentes, la pébrine et la flacherie.

In 1865 vraagt zijn vroegere leraar, de scheikundige Jean-Baptiste Dumas, hem de zijderupsenkwekerijen in Zuid-Frankrijk te redden, die door een epidemie worden verwoest. Pasteur aarzelt: hij heeft nog nooit in zijn leven een zijderups gezien. Toch stemt hij toe en vestigt hij zich bij Alès, in het departement Gard. Na vijf jaar onderzoek toont hij aan dat het in werkelijkheid om twee verschillende ziekten gaat, pebrine en flacherie.

Contre la pébrine, il propose une méthode simple : examiner les papillons au microscope et ne garder que les œufs des femelles saines. Ces années sont aussi les plus dures de sa vie. Il avait déjà perdu sa fille aînée, Jeanne, emportée par la typhoïde en 1859. En 1865 meurent son père et sa petite Camille, âgée de deux ans, puis, en 1866, Cécile, douze ans, succombe à son tour à la typhoïde. En 1868, à quarante-cinq ans, une attaque cérébrale le laisse en partie paralysé du côté gauche. Il continue pourtant à travailler.

Tegen pebrine stelt hij een eenvoudige methode voor: de vlinders onder de microscoop onderzoeken en alleen de eitjes van gezonde vrouwtjes houden. Deze jaren zijn ook de zwaarste van zijn leven. Zijn oudste dochter Jeanne was al in 1859 aan buiktyfus overleden. In 1865 sterven zijn vader en zijn tweejarige dochtertje Camille, en in 1866 bezwijkt ook de twaalfjarige Cécile aan buiktyfus. In 1868, op zijn vijfenveertigste, krijgt hij een beroerte waardoor hij aan zijn linkerkant gedeeltelijk verlamd raakt. Toch blijft hij werken.

Dans les années 1870, Pasteur se tourne vers les maladies infectieuses des animaux d'élevage, en particulier le choléra des poules et le charbon, qui tue chaque année des milliers de moutons et de vaches. Au même moment, en Allemagne, le médecin Robert Koch montre que le charbon est causé par une bactérie, et une rivalité acharnée commence entre les deux hommes. C'est en étudiant le choléra des poules que Pasteur fait, presque par hasard, une découverte décisive.

In de jaren 1870 richt Pasteur zich op besmettelijke ziekten bij landbouwhuisdieren, vooral kippencholera en miltvuur, waaraan elk jaar duizenden schapen en koeien sterven. In dezelfde tijd toont de Duitse arts Robert Koch aan dat miltvuur door een bacterie wordt veroorzaakt, en tussen de twee mannen ontstaat een verbeten rivaliteit. Het is bij het onderzoek naar kippencholera dat Pasteur bijna toevallig een beslissende ontdekking doet.

Pendant l'été 1879, une culture de bactéries du choléra des poules reste oubliée au laboratoire. À la rentrée, on l'injecte à des poules : elles tombent à peine malades, puis guérissent. On leur injecte ensuite une culture fraîche et très virulente, et elles résistent, alors que des poules qui n'ont jamais été exposées meurent. Les bactéries vieillies avaient été affaiblies, et elles ont protégé les animaux.

In de zomer van 1879 blijft in het laboratorium een kweek van kippencholerabacteriën vergeten staan. Na de vakantie spuit men die in bij een paar kippen: ze worden nauwelijks ziek en herstellen. Daarna krijgen ze een verse, zeer virulente kweek ingespoten, en ze blijven gezond, terwijl kippen die er nooit aan waren blootgesteld sterven. De verouderde bacteriën waren verzwakt en hadden de dieren beschermd.

Pasteur comprend tout de suite l'intérêt de cette observation : on peut affaiblir un microbe en laboratoire pour en faire un vaccin. Il généralise ainsi la méthode du médecin anglais Edward Jenner, qui, en 1796, protégeait contre la variole en inoculant la vaccine, une maladie de la vache. En hommage à Jenner, Pasteur propose d'appeler « vaccins » toutes ces nouvelles préparations.

Pasteur begrijpt meteen het belang van deze waarneming: je kunt een microbe in het laboratorium verzwakken om er een vaccin van te maken. Zo breidt hij de methode uit van de Engelse arts Edward Jenner, die in 1796 tegen pokken beschermde door koepokken in te enten, een ziekte van koeien. Als eerbetoon aan Jenner stelt Pasteur voor al die nieuwe preparaten „vaccins” te noemen.

Reste à convaincre. En mai 1881, à Pouilly-le-Fort, près de Melun, il organise une expérience publique sur le charbon. Cinquante moutons sont répartis en deux groupes : vingt-cinq reçoivent le vaccin, les vingt-cinq autres ne reçoivent rien. Le 31 mai, on injecte à tous une dose mortelle de bactéries du charbon. Pasteur a annoncé le résultat à l'avance, et beaucoup s'attendent à le voir échouer.

Nu moet hij nog overtuigen. In mei 1881 organiseert hij in Pouilly-le-Fort, bij Melun, een openbaar experiment met miltvuur. Vijftig schapen worden in twee groepen verdeeld: vijfentwintig krijgen het vaccin, de andere vijfentwintig niets. Op 31 mei krijgen ze allemaal een dodelijke dosis miltvuurbacteriën ingespoten. Pasteur heeft de uitkomst van tevoren aangekondigd, en velen verwachten dat hij zal falen.

Le 2 juin 1881, devant une foule de paysans, de vétérinaires, de journalistes et de savants, le résultat est sans appel : les vingt-cinq moutons vaccinés sont en bonne santé, alors que presque tous les autres sont déjà morts et que les derniers agonisent. Les journaux du monde entier racontent l'expérience, et Pasteur devient une célébrité bien au-delà de la France.

Op 2 juni 1881 is de uitkomst, ten overstaan van een menigte boeren, dierenartsen, journalisten en wetenschappers, onomstotelijk: de vijfentwintig gevaccineerde schapen zijn gezond, terwijl bijna alle andere al dood zijn en de laatste op sterven liggen. Kranten over de hele wereld berichten over het experiment, en Pasteur wordt ver buiten Frankrijk beroemd.

À partir de 1880, Pasteur s'attaque à la rage. La maladie est assez rare, mais elle terrifie : transmise par la morsure d'un chien ou d'un loup enragé, elle est toujours mortelle une fois les premiers symptômes apparus. Dans les campagnes, on brûle encore les plaies au fer rouge, le plus souvent sans résultat.

Vanaf 1880 pakt Pasteur hondsdolheid aan. De ziekte is vrij zeldzaam, maar boezemt angst in: ze wordt overgedragen door de beet van een dolle hond of wolf en is altijd dodelijk zodra de eerste verschijnselen optreden. Op het platteland brandt men de wonden nog uit met een gloeiend ijzer, meestal zonder resultaat.

Avec ses collaborateurs, en particulier Émile Roux et Charles Chamberland, il cherche l'agent de la maladie. Ils ne peuvent pas le voir : le virus est bien trop petit pour les microscopes de l'époque. Ils parviennent pourtant à l'entretenir en l'inoculant de lapin en lapin. Ils font ensuite sécher à l'air, dans des flacons, des morceaux de moelle épinière de lapins morts de la rage. Plus la moelle sèche longtemps, plus le virus s'affaiblit.

Met zijn medewerkers, vooral Émile Roux en Charles Chamberland, zoekt hij de verwekker van de ziekte. Zien kunnen ze die niet: het virus is veel te klein voor de microscopen van die tijd. Toch slagen ze erin het in leven te houden door het van konijn op konijn over te brengen. Daarna laten ze stukjes ruggenmerg van aan hondsdolheid gestorven konijnen in flessen aan de lucht drogen. Hoe langer het ruggenmerg droogt, hoe zwakker het virus wordt.

Sur les chiens, les résultats sont encourageants : un chien vacciné après avoir été mordu ne tombe pas malade. Le vaccin peut agir après la morsure parce que la rage met souvent plusieurs semaines à se déclarer. Mais essayer sur un être humain est une autre affaire. Pasteur n'est pas médecin, et il sait qu'un échec serait terrible.

Bij honden zijn de resultaten bemoedigend: een hond die na een beet wordt ingeënt, wordt niet ziek. Het vaccin kan na de beet werken omdat hondsdolheid vaak pas na enkele weken uitbreekt. Maar het uitproberen op een mens is een ander verhaal. Pasteur is geen arts, en hij weet dat een mislukking verschrikkelijk zou zijn.

Le 6 juillet 1885, une mère venue d'Alsace, alors allemande, arrive au laboratoire avec son fils Joseph Meister, neuf ans. Deux jours plus tôt, un chien enragé l'a mordu quatorze fois. Deux médecins, Alfred Vulpian et Jacques-Joseph Grancher, examinent l'enfant et le jugent perdu. Pasteur décide alors de tenter le traitement, et c'est Grancher qui fait les injections : en dix jours, Joseph reçoit treize piqûres de moelle de moins en moins séchée, donc de plus en plus virulente.

Op 6 juli 1885 komt een moeder uit de Elzas, dat toen Duits was, met haar negenjarige zoon Joseph Meister naar het laboratorium. Twee dagen eerder is de jongen veertien keer gebeten door een dolle hond. Twee artsen, Alfred Vulpian en Jacques-Joseph Grancher, onderzoeken het kind en achten het verloren. Pasteur besluit dan de behandeling te wagen, en het is Grancher die de injecties geeft: in tien dagen krijgt Joseph dertien prikken met ruggenmerg dat steeds minder lang gedroogd is en dus steeds virulenter.

Joseph Meister ne développe jamais la rage. En octobre, Pasteur soigne un deuxième garçon, Jean-Baptiste Jupille, un jeune berger du Jura mordu en protégeant ses camarades contre un chien enragé. La nouvelle fait le tour du monde. Des personnes mordues arrivent de toute l'Europe : en mars 1886, des paysans de la région de Smolensk, en Russie, mordus par un loup enragé, viennent même se faire soigner à Paris. En quelques mois, des centaines de personnes reçoivent le vaccin, et la grande majorité survit.

Joseph Meister krijgt nooit hondsdolheid. In oktober behandelt Pasteur een tweede jongen, Jean-Baptiste Jupille, een jonge herder uit de Jura die werd gebeten toen hij zijn kameraden tegen een dolle hond beschermde. Het nieuws gaat de wereld rond. Uit heel Europa komen gebeten mensen: in maart 1886 reizen zelfs boeren uit de streek rond Smolensk in Rusland, gebeten door een dolle wolf, naar Parijs om zich te laten behandelen. Binnen enkele maanden krijgen honderden mensen het vaccin, en de grote meerderheid overleeft.

Ce succès donne à Pasteur un prestige immense et prouve que l'on peut combattre une maladie jusque-là sans espoir. Les vaccins actuels contre la rage ne sont plus fabriqués à partir de moelle de lapin, mais le principe reste le même : après une morsure suspecte, on vaccine tout de suite, avant que la maladie n'apparaisse. Ce traitement sauve encore chaque année un grand nombre de vies.

Dit succes levert Pasteur een enorm aanzien op en bewijst dat je een tot dan toe hopeloze ziekte kunt bestrijden. De huidige vaccins tegen hondsdolheid worden niet meer van konijnenruggenmerg gemaakt, maar het principe is hetzelfde: na een verdachte beet wordt meteen ingeënt, voordat de ziekte zich aandient. Deze behandeling redt nog elk jaar heel veel levens.

Le succès du vaccin contre la rage donne l'idée de créer un établissement consacré à la fois aux soins, à la recherche sur les microbes et à l'enseignement. Une souscription internationale est lancée en 1886. Le tsar Alexandre III et l'empereur du Brésil Pierre II envoient de l'argent, mais aussi des milliers d'anonymes, parfois pour quelques centimes.

Het succes van het vaccin tegen hondsdolheid brengt het idee op een instelling op te richten die zich tegelijk wijdt aan behandeling, onderzoek naar microben en onderwijs. In 1886 begint een internationale inzamelingsactie. Tsaar Alexander III en keizer Peter II van Brazilië sturen geld, maar ook duizenden gewone mensen, soms maar een paar centimes.

L'Institut Pasteur est inauguré le 14 novembre 1888 à Paris, rue Dutot, en présence du président de la République, Sadi Carnot. Pasteur, très affaibli et trop ému, ne peut pas lire son discours lui-même : c'est son fils Jean-Baptiste qui le lit à sa place. Il dirige l'Institut jusqu'à sa mort, et celui-ci devient vite l'un des grands centres mondiaux de la microbiologie.

Het Institut Pasteur wordt op 14 november 1888 in Parijs geopend, aan de rue Dutot, in aanwezigheid van president Sadi Carnot. Pasteur is erg verzwakt en te ontroerd om zijn toespraak zelf voor te lezen: zijn zoon Jean-Baptiste doet het in zijn plaats. Hij leidt het instituut tot zijn dood, en het groeit al snel uit tot een van de grote centra van de microbiologie ter wereld.

Ses élèves prolongent son œuvre. En 1894, Émile Roux met au point un sérum contre la diphtérie, qui tuait alors beaucoup d'enfants. La même année, à Hong Kong, Alexandre Yersin découvre le bacille de la peste. En 1921, Albert Calmette et Camille Guérin administrent pour la première fois à un enfant le BCG, un vaccin contre la tuberculose. Très tôt, des instituts Pasteur ouvrent hors de France, à Saïgon dès 1891, puis à Tunis, à Alger et dans de nombreux autres pays.

Zijn leerlingen zetten zijn werk voort. In 1894 ontwikkelt Émile Roux een serum tegen difterie, die toen veel kinderen het leven kostte. Datzelfde jaar ontdekt Alexandre Yersin in Hongkong de pestbacil. In 1921 dienen Albert Calmette en Camille Guérin voor het eerst bij een kind BCG toe, een vaccin tegen tuberculose. Al vroeg openen er Pasteurinstituten buiten Frankrijk, in Saigon al in 1891, daarna in Tunis, Algiers en vele andere landen.

Aujourd'hui, l'Institut Pasteur reste l'un des grands centres de recherche biomédicale du monde. Dix de ses chercheurs ont reçu le prix Nobel, dont Françoise Barré-Sinoussi et Luc Montagnier, récompensés en 2008 pour avoir identifié en 1983 le VIH, le virus du sida. L'Institut travaille aussi sur Ebola, la grippe ou le Covid-19.

Vandaag is het Institut Pasteur nog altijd een van de grote biomedische onderzoekscentra ter wereld. Tien van zijn onderzoekers hebben de Nobelprijs gekregen, onder wie Françoise Barré-Sinoussi en Luc Montagnier, die in 2008 werden bekroond omdat ze in 1983 hiv, het aidsvirus, hadden geïdentificeerd. Het instituut werkt ook aan ebola, griep en covid-19.

Louis Pasteur meurt le 28 septembre 1895 à Villeneuve-l'Étang, près de Paris, entouré de sa famille. L'État lui offre des funérailles nationales à Notre-Dame de Paris. Depuis 1896, il repose dans une crypte de l'Institut Pasteur, décorée de mosaïques qui rappellent ses grandes découvertes. Joseph Meister, l'enfant sauvé de la rage, travaillera plus tard comme gardien à l'Institut, tout près de la tombe de l'homme qui lui avait sauvé la vie.

Louis Pasteur overlijdt op 28 september 1895 in Villeneuve-l'Étang, bij Parijs, omringd door zijn familie. De staat geeft hem een staatsbegrafenis in de Notre-Dame van Parijs. Sinds 1896 rust hij in een crypte van het Institut Pasteur, versierd met mozaïeken die aan zijn grote ontdekkingen herinneren. Joseph Meister, de jongen die van hondsdolheid werd gered, werkt later als bewaker bij het instituut, vlak bij het graf van de man die zijn leven had gered.

1848 : découverte des deux formes « en miroir » de certaines molécules.

1848: ontdekking van de twee spiegelbeeldige vormen van bepaalde moleculen.

1857-1860 : il montre que les fermentations sont dues à des micro-organismes.

1857-1860: hij toont aan dat gistingen door micro-organismen worden veroorzaakt.

1859-1864 : querelle avec Pouchet et expérience des ballons à col de cygne.

1859-1864: strijd met Pouchet en het experiment met de zwanenhalskolven.

1865 : brevet sur le chauffage du vin, la future pasteurisation.

1865: octrooi op het verhitten van wijn, de latere pasteurisatie.

1865-1870 : étude des maladies des vers à soie, la pébrine et la flacherie.

1865-1870: onderzoek naar de zijderupsziekten pebrine en flacherie.

1879-1880 : premier vaccin atténué, contre le choléra des poules.

1879-1880: eerste verzwakte vaccin, tegen kippencholera.

1881 : expérience publique du vaccin contre le charbon à Pouilly-le-Fort.

1881: openbaar experiment met het miltvuurvaccin in Pouilly-le-Fort.

1885 : premier traitement contre la rage, sur le petit Joseph Meister.

1885: eerste behandeling tegen hondsdolheid, bij de jonge Joseph Meister.

1888 : inauguration de l'Institut Pasteur à Paris.

1888: opening van het Institut Pasteur in Parijs.

Avant Pasteur, on ignorait d'où venaient les maladies contagieuses. On accusait les « miasmes », de mauvaises odeurs censées empoisonner l'air, un déséquilibre des humeurs du corps, ou parfois la colère divine. Pasteur, avec Robert Koch en Allemagne, impose une idée nouvelle : chaque maladie infectieuse est causée par un microbe précis.

Vóór Pasteur wist niemand waar besmettelijke ziekten vandaan kwamen. Men gaf de schuld aan „miasmen”, kwalijke geuren die de lucht zouden vergiftigen, aan een verstoord evenwicht van de lichaamssappen of soms aan de toorn van God. Samen met Robert Koch in Duitsland zet Pasteur een nieuw idee door: elke infectieziekte wordt veroorzaakt door een bepaalde microbe.

Cette idée change la pratique médicale. Dès 1867, le chirurgien britannique Joseph Lister, qui a lu les travaux de Pasteur, désinfecte les plaies et les instruments avec de l'acide phénique : c'est l'antisepsie. Plus tard, on stérilise tout le matériel avant l'opération : c'est l'asepsie. Grâce à ces méthodes, beaucoup moins d'opérés meurent d'une infection.

Dit idee verandert de medische praktijk. Al in 1867 ontsmet de Britse chirurg Joseph Lister, die het werk van Pasteur had gelezen, wonden en instrumenten met carbolzuur: dat is antisepsis. Later steriliseert men vóór de operatie al het materiaal: dat is asepsis. Dankzij deze methoden sterven veel minder geopereerden aan een infectie.

L'hygiène publique change aussi. Les villes comprennent qu'il leur faut de l'eau potable, des égouts et la désinfection des lieux contaminés. Le choléra et la typhoïde, qui frappaient régulièrement les grandes villes au XIXe siècle, reculent peu à peu.

Ook de openbare hygiëne verandert. Steden begrijpen dat ze schoon drinkwater, riolering en de ontsmetting van besmette plaatsen nodig hebben. Cholera en buiktyfus, die in de negentiende eeuw de grote steden regelmatig troffen, nemen geleidelijk af.

La vaccination devient l'une des armes principales de la santé publique. Au XXe siècle apparaissent des vaccins contre la diphtérie, le tétanos, la coqueluche, la poliomyélite ou la rougeole. Grâce à une campagne mondiale, la variole est déclarée éradiquée en 1980. Aujourd'hui, les vaccins évitent chaque année des millions de morts.

Vaccinatie wordt een van de belangrijkste wapens van de volksgezondheid. In de twintigste eeuw komen er vaccins tegen difterie, tetanus, kinkhoest, polio en mazelen. Dankzij een wereldwijde campagne worden de pokken in 1980 uitgeroeid verklaard. Tegenwoordig voorkomen vaccins elk jaar miljoenen sterfgevallen.

Les découvertes de Pasteur sont aussi à l'origine d'une grande industrie : celle des vaccins, des sérums et, plus tard, des antibiotiques. La pénicilline, découverte par Alexander Fleming en 1928, ne doit rien directement à Pasteur, mais elle repose sur la même idée : combattre des microbes bien identifiés.

De ontdekkingen van Pasteur liggen ook aan de basis van een grote industrie: die van vaccins, sera en later antibiotica. Penicilline, in 1928 ontdekt door Alexander Fleming, heeft niet rechtstreeks iets aan Pasteur te danken, maar berust op hetzelfde idee: goed geïdentificeerde microben bestrijden.

Ses travaux ont aussi transformé l'agriculture, l'élevage et l'industrie alimentaire. On faisait déjà des conserves avant lui, mais c'est lui qui a permis de comprendre pourquoi elles se gardaient. Le contrôle des microbes dans les laiteries et les brasseries, le lait pasteurisé vendu dans tous les supermarchés : tout cela découle directement de ses recherches.

Zijn werk heeft ook de landbouw, de veeteelt en de voedingsindustrie veranderd. Conserven bestonden al vóór hem, maar hij maakte begrijpelijk waarom ze goed bleven. De controle op microben in zuivelfabrieken en brouwerijen, de gepasteuriseerde melk die in elke supermarkt ligt: dat alles komt rechtstreeks voort uit zijn onderzoek.

Pasteur était un expérimentateur exigeant. Il comparait toujours un échantillon traité à un échantillon témoin, répétait ses expériences et notait tout dans ses cahiers de laboratoire. Il aimait dire : « Dans les champs de l'observation, le hasard ne favorise que les esprits préparés. »

Pasteur was een veeleisende onderzoeker. Hij vergeleek altijd een behandeld monster met een controlemonster, herhaalde zijn proeven en noteerde alles in zijn laboratoriumschriften. Hij zei graag: „Op het gebied van de waarneming begunstigt het toeval alleen de voorbereide geest.”

Son parcours montre aussi l'utilité de la recherche fondamentale. Ce sont ses travaux de chimiste sur les cristaux qui l'ont mené aux fermentations, puis aux microbes et aux vaccins. Pasteur refusait d'ailleurs d'opposer les deux : selon lui, il n'existe pas de sciences appliquées, mais seulement des applications de la science.

Zijn loopbaan laat ook het nut van fundamenteel onderzoek zien. Het was zijn werk als scheikundige aan kristallen dat hem naar de gisting leidde, en vervolgens naar microben en vaccins. Pasteur weigerde trouwens die twee tegenover elkaar te zetten: volgens hem bestaan er geen toegepaste wetenschappen, alleen toepassingen van de wetenschap.

Pasteur était aussi un patriote ardent. On lui attribue la phrase : « La science n'a pas de patrie, mais le savant en a une. » En 1871, après la défaite de la France face à la Prusse, il renvoie à l'université de Bonn le diplôme de docteur honoris causa qu'elle lui avait décerné. Il souhaitait pourtant que ses découvertes profitent à tous, bien au-delà de la France.

Pasteur was ook een vurig patriot. Hem wordt de uitspraak toegeschreven: „De wetenschap heeft geen vaderland, maar de wetenschapper wel.” In 1871, na de nederlaag van Frankrijk tegen Pruisen, stuurt hij het eredoctoraat terug dat de universiteit van Bonn hem had toegekend. Toch wilde hij dat zijn ontdekkingen iedereen ten goede kwamen, ver buiten Frankrijk.

Couvert d'honneurs et de décorations, il reste avant tout un homme de laboratoire. Il dépose bien des brevets, notamment pour la conservation du vin et de la bière, mais il ne cherche pas à s'enrichir avec eux. Il n'était pas modeste pour autant : il défendait ses idées avec vigueur et se montrait parfois très dur avec ses adversaires.

Overladen met eerbewijzen en onderscheidingen blijft hij vooral een man van het laboratorium. Hij vraagt wel octrooien aan, onder meer voor het houdbaar maken van wijn en bier, maar hij probeert er niet rijk van te worden. Bescheiden was hij daarom nog niet: hij verdedigde zijn ideeën met kracht en kon zijn tegenstanders zeer hard aanpakken.

En France, Pasteur occupe une place à part dans la mémoire collective. Il incarne le savant bienfaiteur, celui dont les découvertes ont sauvé des vies. Les enfants rencontrent son nom très tôt, sur les bouteilles de lait pasteurisé et dans les livres d'histoire, où l'on raconte encore l'histoire du petit Joseph Meister.

In Frankrijk neemt Pasteur een bijzondere plaats in het collectieve geheugen in. Hij belichaamt de weldoener onder de wetenschappers, de man wiens ontdekkingen levens hebben gered. Kinderen komen zijn naam al vroeg tegen, op flessen gepasteuriseerde melk en in geschiedenisboeken, waarin het verhaal van de kleine Joseph Meister nog steeds wordt verteld.

« Pasteur » est l'un des noms de rue les plus répandus en France, et des centaines d'écoles, de lycées et d'hôpitaux portent son nom. Son portrait a figuré sur le billet de 5 francs dans les années 1960 et 1970. Sa maison natale à Dole et sa maison d'Arbois sont aujourd'hui des musées.

„Pasteur” is een van de meest voorkomende straatnamen in Frankrijk, en honderden scholen, lycea en ziekenhuizen dragen zijn naam. Zijn portret stond in de jaren zestig en zeventig op het biljet van 5 frank. Zijn geboortehuis in Dole en zijn huis in Arbois zijn nu musea.

L'Institut Pasteur reste un symbole du prestige scientifique français. C'est une fondation privée, qui emploie aujourd'hui plus de deux mille personnes à Paris et appartient à un réseau d'une trentaine d'instituts dans le monde. Son musée, installé dans l'appartement où Pasteur a passé ses dernières années, est ouvert au public.

Het Institut Pasteur blijft een symbool van het Franse wetenschappelijke prestige. Het is een particuliere stichting die vandaag in Parijs meer dan tweeduizend mensen in dienst heeft en deel uitmaakt van een netwerk van zo'n dertig instituten wereldwijd. Het museum, ingericht in de woning waar Pasteur zijn laatste jaren doorbracht, is open voor het publiek.

Le nom de Pasteur est même entré dans la langue française. On dit « pasteuriser » et « du lait pasteurisé », et l'adjectif « pastorien » désigne ce qui se rapporte à lui ou à ses méthodes. Quant au mot « vaccin », il vient du latin vacca, la vache, en souvenir de la vaccine de Jenner.

De naam Pasteur is zelfs in de Franse taal terechtgekomen. Men zegt „pasteuriser” (pasteuriseren) en „du lait pasteurisé” (gepasteuriseerde melk), en het bijvoeglijk naamwoord „pastorien” verwijst naar alles wat met hem of zijn methoden te maken heeft. Het woord „vaccin” komt dan weer van het Latijnse vacca, koe, ter herinnering aan de koepokken van Jenner.

Louis Pasteur reste l'un des savants qui ont le plus changé la vie de tous les jours. Il a montré que les microbes ne naissent pas de rien, qu'ils provoquent les fermentations et de nombreuses maladies, et qu'on peut les affaiblir pour fabriquer des vaccins. Du lait pasteurisé au vaccin contre la rage, ses découvertes touchent aujourd'hui des milliards de personnes.

Louis Pasteur blijft een van de wetenschappers die het dagelijks leven het sterkst hebben veranderd. Hij toonde aan dat microben niet uit het niets ontstaan, dat ze gisting en veel ziekten veroorzaken en dat je ze kunt verzwakken om vaccins te maken. Van gepasteuriseerde melk tot het vaccin tegen hondsdolheid: zijn ontdekkingen raken vandaag miljarden mensen.

Son parcours est d'autant plus étonnant qu'il commence loin de la médecine, avec des cristaux observés au microscope. De là, Pasteur est passé aux cuves de betterave, aux ballons à col de cygne, aux vers à soie, aux moutons de Pouilly-le-Fort et enfin au petit Joseph Meister. Chaque étape est partie d'un problème concret, et chacune a ouvert la voie à la suivante.

Zijn loopbaan is des te verrassender omdat die ver van de geneeskunde begint, met kristallen onder de microscoop. Van daaruit kwam Pasteur bij de bietenkuipen, de zwanenhalskolven, de zijderupsen, de schapen van Pouilly-le-Fort en ten slotte bij de kleine Joseph Meister. Elke stap begon bij een praktisch probleem, en elke stap maakte de weg vrij voor de volgende.