Napoléon Bonaparte : héros ou tyran ?

Napoléon Bonaparte (1769-1821) est sans doute le personnage le plus discuté de l'histoire de France. Issu d'une famille corse sans fortune, il devient général à vingt-quatre ans, maître de la France à trente et empereur à trente-cinq. Plus de deux siècles après sa mort, historiens, hommes politiques et simples citoyens ne s'accordent toujours pas sur son bilan, et il est difficile de le ranger simplement parmi les héros ou parmi les tyrans.

Napoleon Bonaparte (1769-1821) is waarschijnlijk de meest omstreden figuur uit de Franse geschiedenis. Als zoon van een Corsicaanse familie zonder fortuin werd hij op zijn vierentwintigste generaal, op zijn dertigste heerser over Frankrijk en op zijn vijfendertigste keizer. Meer dan twee eeuwen na zijn dood zijn historici, politici en gewone burgers het nog altijd niet eens over zijn nalatenschap, en het is moeilijk hem simpelweg bij de helden of bij de tirannen in te delen.

Ses admirateurs voient en lui un chef militaire de génie et un administrateur hors pair, qui a doté la France d'institutions modernes et répandu en Europe certaines idées de la Révolution. Ses adversaires rappellent les guerres qui ont fait des millions de morts, la dictature qu'il a imposée et le rétablissement de l'esclavage. Pour comprendre pourquoi il divise encore, il faut regarder les deux côtés du tableau.

Zijn bewonderaars zien in hem een militair genie en een uitzonderlijk bestuurder, die Frankrijk moderne instellingen gaf en sommige ideeën van de Revolutie in Europa verspreidde. Zijn tegenstanders wijzen op de oorlogen die miljoenen doden eisten, de dictatuur die hij invoerde en het herstel van de slavernij. Wie wil begrijpen waarom hij nog steeds verdeeldheid zaait, moet naar beide kanten van het verhaal kijken.

Napoléon Bonaparte naît le 15 août 1769 à Ajaccio, quelques mois après la conquête de la Corse par la France. Sa famille appartient à la petite noblesse de l'île, mais elle a peu d'argent. Grâce à une bourse du roi, l'enfant entre à neuf ans à l'école militaire de Brienne, où ses camarades se moquent de son accent et de sa pauvreté. Bon en mathématiques, grand lecteur de livres d'histoire, il sort de l'École militaire de Paris lieutenant d'artillerie à seize ans.

Napoleon Bonaparte werd op 15 augustus 1769 geboren in Ajaccio, een paar maanden nadat Frankrijk Corsica had veroverd. Zijn familie behoorde tot de lage adel van het eiland, maar had weinig geld. Dankzij een beurs van de koning kwam de jongen op zijn negende op de militaire school van Brienne, waar zijn klasgenoten hem uitlachten om zijn accent en zijn armoede. Goed in wiskunde en een fervent lezer van geschiedenisboeken, verliet hij op zijn zestiende de École Militaire in Parijs als luitenant bij de artillerie.

La Révolution de 1789 change le cours de sa vie. Partisan de la République, le jeune officier profite des bouleversements pour avancer vite. En 1793, il joue un rôle décisif dans la reprise de Toulon, que les royalistes avaient livrée aux Britanniques, et il est nommé général de brigade à vingt-quatre ans. En mars 1796, il reçoit le commandement de l'armée d'Italie et, la même semaine, épouse Joséphine de Beauharnais.

De Revolutie van 1789 gaf zijn leven een andere wending. Als aanhanger van de Republiek maakte de jonge officier gebruik van de omwentelingen om snel carrière te maken. In 1793 speelde hij een beslissende rol bij de herovering van Toulon, dat de royalisten aan de Britten hadden overgedragen, en werd hij op zijn vierentwintigste brigadegeneraal. In maart 1796 kreeg hij het bevel over het Leger van Italië en trouwde hij in dezelfde week met Joséphine de Beauharnais.

La campagne d'Italie (1796-1797) fait sa réputation. À la tête de soldats mal habillés et mal nourris, il bat les Piémontais puis les Autrichiens, à Lodi, à Arcole, à Rivoli, et impose à l'Autriche la paix de Campo-Formio. Ses troupes se déplacent plus vite que l'ennemi, et il sait leur parler. Il rentre à Paris en héros : le public l'acclame, et le gouvernement du Directoire commence à le craindre.

De Italiaanse veldtocht (1796-1797) vestigde zijn naam. Aan het hoofd van haveloze, slecht gevoede soldaten versloeg hij eerst de Piëmontezen en daarna de Oostenrijkers, bij Lodi, Arcole en Rivoli, en dwong hij Oostenrijk tot de Vrede van Campo Formio. Zijn troepen verplaatsten zich sneller dan de vijand, en hij wist hoe hij hen moest toespreken. Hij keerde als held terug naar Parijs: het publiek juichte hem toe en de regering van het Directoire begon hem te vrezen.

Revenu d'Égypte quelques semaines plus tôt, Bonaparte participe en novembre 1799 au coup d'État du 18 Brumaire, qui renverse un Directoire affaibli par la guerre et la crise économique. Il devient Premier consul : la République existe encore sur le papier, mais c'est lui qui décide. Il a trente ans. Le 2 décembre 1804, à Notre-Dame de Paris, il est sacré empereur des Français en présence du pape Pie VII et pose lui-même la couronne sur sa tête.

Pas een paar weken eerder teruggekeerd uit Egypte, nam Bonaparte in november 1799 deel aan de staatsgreep van 18 brumaire, die een door oorlog en economische crisis verzwakt Directoire ten val bracht. Hij werd Eerste Consul: op papier bestond de Republiek nog, maar hij nam de beslissingen. Hij was dertig. Op 2 december 1804 werd hij in de Notre-Dame van Parijs in aanwezigheid van paus Pius VII tot keizer der Fransen gekroond en zette hij zichzelf de kroon op het hoofd.

Napoléon n'est pas seulement un chef de guerre. Il a aussi réorganisé la France en profondeur, et plusieurs de ses institutions existent encore. Le Code civil de 1804, qu'on appellera plus tard Code Napoléon, remplace les centaines de coutumes locales de l'Ancien Régime par un droit unique pour tout le pays. Il garantit l'égalité devant la loi et la propriété, conserve le mariage civil et le divorce, et donne au père de famille une grande autorité. Il a servi de modèle à de nombreux pays, de la Belgique au Québec et à l'Amérique latine.

Napoleon was niet alleen een legeraanvoerder. Hij reorganiseerde Frankrijk ook grondig, en verscheidene van zijn instellingen bestaan nog altijd. Het Burgerlijk Wetboek van 1804, later Code Napoléon genoemd, verving de honderden plaatselijke gewoonterechten van het ancien régime door één recht voor het hele land. Het garandeerde gelijkheid voor de wet en eigendom, behield het burgerlijk huwelijk en de echtscheiding en gaf de vader veel gezag in het gezin. Het diende als voorbeeld voor veel landen, van België tot Quebec en Latijns-Amerika.

En 1800, il crée les préfets, qui représentent l'État dans chaque département et y font appliquer les décisions de Paris. La même année naît la Banque de France, chargée de remettre de l'ordre dans les finances après les années de désordre révolutionnaire. En 1803, le franc germinal donne au pays une monnaie stable, qui gardera la même valeur en or jusqu'en 1914. En 1802, il institue la Légion d'honneur, qui récompense les services civils comme militaires et qu'on décerne toujours aujourd'hui.

In 1800 stelde hij de prefecten in, die in elk departement de staat vertegenwoordigen en er de besluiten uit Parijs uitvoeren. In hetzelfde jaar werd de Banque de France opgericht, die na de chaotische revolutiejaren orde moest scheppen in de staatsfinanciën. In 1803 kreeg het land met de franc germinal een stabiele munt, die tot 1914 dezelfde goudwaarde behield. In 1802 stelde hij het Legioen van Eer in, dat zowel burgerlijke als militaire verdiensten beloont en nog altijd wordt toegekend.

L'enseignement est lui aussi réformé. Les lycées, créés en 1802, doivent former les cadres de l'État et de l'armée. Organisée en 1808, l'Université impériale place toute l'éducation sous le contrôle de l'État. L'idée est que chacun puisse réussir selon ses capacités, et non selon sa naissance. On lui prête la formule « la carrière ouverte aux talents », un principe nouveau dans une Europe où la noblesse héréditaire occupait encore presque tous les postes importants.

Ook het onderwijs werd hervormd. De in 1802 opgerichte lycea moesten de toekomstige ambtenaren en officieren opleiden. De in 1808 ingerichte Keizerlijke Universiteit bracht al het onderwijs onder toezicht van de staat. Het idee was dat iedereen kon slagen op grond van zijn capaciteiten en niet van zijn afkomst. Hem wordt de uitspraak "de loopbaan staat open voor talent" toegeschreven, een nieuw principe in een Europa waar de erfelijke adel nog bijna alle belangrijke posten bezette.

Le Concordat, signé en 1801 avec le pape Pie VII, met fin au conflit entre l'État et l'Église catholique, durement persécutée sous la Révolution. Le catholicisme ne redevient pas religion d'État : le texte le reconnaît seulement comme « la religion de la grande majorité des citoyens français ». Les évêques sont nommés par le gouvernement et les prêtres sont payés par l'État. Pour Napoléon, l'enjeu est surtout politique : un pays apaisé sur la question religieuse est plus facile à gouverner.

Het Concordaat, in 1801 gesloten met paus Pius VII, maakte een einde aan het conflict tussen de staat en de katholieke Kerk, die tijdens de Revolutie zwaar vervolgd was. Het katholicisme werd niet opnieuw staatsgodsdienst: de tekst erkende het alleen als "de godsdienst van de grote meerderheid van de Franse burgers". De bisschoppen werden door de regering benoemd en de priesters door de staat betaald. Voor Napoleon ging het vooral om politiek: een land waar religieuze vrede heerst, is makkelijker te besturen.

Il lance aussi de grands travaux : routes, ponts, canaux. Le canal de l'Ourcq apporte enfin de l'eau en quantité à Paris. Dans la capitale, il fait construire le pont des Arts et la colonne Vendôme, coulée dans le bronze des canons pris à Austerlitz, et commence l'Arc de Triomphe de l'Étoile, qui ne sera achevé qu'en 1836. Ces monuments embellissent la ville, mais ils servent aussi la gloire du régime.

Hij liet ook grote openbare werken uitvoeren: wegen, bruggen, kanalen. Het Canal de l'Ourcq voorzag Parijs eindelijk van voldoende water. In de hoofdstad liet hij de Pont des Arts en de Vendômezuil bouwen, gegoten uit het brons van kanonnen die bij Austerlitz waren buitgemaakt, en begon hij aan de Arc de Triomphe de l'Étoile, die pas in 1836 af was. Deze monumenten verfraaiden de stad, maar dienden ook de glorie van het regime.

Les talents militaires de Napoléon ne sont guère contestés. Ses victoires à Austerlitz (1805), à Iéna (1806) ou à Wagram (1809) sont encore étudiées dans les écoles de guerre. Sa méthode : déplacer ses armées très vite, concentrer ses forces au point décisif et s'adapter aux circonstances en pleine bataille. Ses soldats, les « grognards », lui sont profondément attachés et le suivent des Pyramides jusqu'à Moscou.

Napoleons militaire talent wordt nauwelijks betwist. Zijn overwinningen bij Austerlitz (1805), Jena (1806) en Wagram (1809) worden nog steeds bestudeerd aan militaire academies. Zijn methode: zijn legers zeer snel verplaatsen, zijn troepen concentreren op het beslissende punt en zich midden in de slag aanpassen aan de omstandigheden. Zijn soldaten, de "grognards" (mopperaars), waren zeer aan hem gehecht en volgden hem van de piramides tot in Moskou.

En 1812, au sommet de sa puissance, Napoléon domine directement ou indirectement la plus grande partie de l'Europe continentale. L'Empire français s'étend de Hambourg à Rome et compte 130 départements. Ses frères règnent en Espagne et en Westphalie, son beau-frère Murat à Naples. Hors de son contrôle restent surtout la Grande-Bretagne, protégée par sa flotte, et la Russie. Depuis Charlemagne, aucun souverain n'avait réuni sous son autorité une si grande partie de l'Europe.

In 1812, op het hoogtepunt van zijn macht, beheerste Napoleon direct of indirect het grootste deel van het Europese vasteland. Het Franse Keizerrijk strekte zich uit van Hamburg tot Rome en telde 130 departementen. Zijn broers regeerden in Spanje en Westfalen, zijn zwager Murat in Napels. Buiten zijn macht bleven vooral Groot-Brittannië, beschermd door zijn vloot, en Rusland. Sinds Karel de Grote had geen vorst zo'n groot deel van Europa onder zijn gezag gebracht.

Ces conquêtes coûtent très cher. Selon les estimations, les guerres napoléoniennes ont fait entre trois et six millions de morts en Europe, civils compris. À Wagram, les deux armées perdent près de 80 000 hommes, tués ou blessés, en deux jours ; à la Moskova (Borodino), plus de 70 000 en une seule journée. Les civils subissent pillages, réquisitions et famines. Dans la Grande Armée, la maladie, le froid et l'épuisement tuent davantage que les combats. Des centaines de milliers de jeunes Français meurent sous l'uniforme.

Die veroveringen hadden een zeer hoge prijs. Volgens schattingen eisten de Napoleontische oorlogen in Europa tussen de drie en zes miljoen doden, burgers inbegrepen. Bij Wagram verloren de twee legers in twee dagen bijna 80.000 man aan doden en gewonden, bij Borodino meer dan 70.000 op één dag. Burgers leden onder plunderingen, vorderingen en hongersnood. In de Grande Armée stierven meer mannen aan ziekte, kou en uitputting dan in de strijd. Honderdduizenden jonge Fransen kwamen in uniform om het leven.

La campagne de Russie montre jusqu'où peut mener son ambition. En juin 1812, il franchit le Niémen avec environ 600 000 hommes, dont la moitié ne sont pas français. Les Russes reculent en brûlant tout derrière eux et n'acceptent la grande bataille qu'à Borodino, en septembre. Une semaine plus tard, Napoléon entre dans Moscou, presque vide, que les incendies détruisent en grande partie. Pendant la retraite, en plein hiver, ses hommes meurent de froid et de faim, sans cesse attaqués par les cosaques. Moins de cent mille repassent la frontière. C'est le début de la fin.

De Russische veldtocht laat zien waar zijn ambitie toe kon leiden. In juni 1812 stak hij met ongeveer 600.000 man de Njemen over, van wie de helft geen Fransen waren. De Russen trokken zich terug, verbrandden alles achter zich en gingen pas in september bij Borodino de grote slag aan. Een week later trok Napoleon een bijna verlaten Moskou binnen, dat daarna grotendeels door branden werd verwoest. Tijdens de terugtocht, midden in de winter, stierven zijn mannen van kou en honger, voortdurend aangevallen door de kozakken. Minder dan honderdduizend kwamen terug over de grens. Het was het begin van het einde.

Partout, l'occupation française finit par provoquer la résistance. En Espagne, de 1808 à 1814, des bandes de paysans harcèlent l'armée française : c'est de cette guerre que vient le mot « guérilla ». Le conflit coûte la vie à des dizaines de milliers de soldats de l'Empire, et à bien plus d'Espagnols encore. Beaucoup d'Européens avaient d'abord accueilli avec sympathie les idées de la Révolution, mais les pillages, les réquisitions et la conscription les retournent contre la France. Les guerres de Napoléon réveillent ainsi des sentiments nationaux qui se tourneront contre lui.

Overal riep de Franse bezetting uiteindelijk verzet op. In Spanje bestookten van 1808 tot 1814 groepen boeren het Franse leger: het woord "guerrilla" komt uit deze oorlog. Het conflict kostte tienduizenden soldaten van het Keizerrijk het leven, en nog veel meer Spanjaarden. Veel Europeanen hadden de ideeën van de Revolutie aanvankelijk met sympathie ontvangen, maar plunderingen, vorderingen en dienstplicht keerden hen tegen Frankrijk. Zo wekten Napoleons oorlogen nationale gevoelens die zich later tegen hem zouden keren.

Malgré ses discours sur la liberté et l'égalité, Napoléon gouverne en dictateur. En 1800, il supprime soixante des soixante-treize journaux politiques de Paris ; en 1811, il n'en reste que quatre, tous surveillés. La police de Fouché espionne l'opinion et fait arrêter les opposants, parfois sans jugement. Les assemblées n'ont presque plus de pouvoir, et les grands changements sont approuvés par des plébiscites dont le résultat est connu d'avance. Autour de l'empereur, une cour fastueuse remplace peu à peu le débat politique.

Ondanks zijn mooie woorden over vrijheid en gelijkheid regeerde Napoleon als dictator. In 1800 verbood hij zestig van de drieënzeventig politieke kranten in Parijs; in 1811 waren er nog maar vier over, allemaal streng gecontroleerd. De politie van Fouché bespioneerde de publieke opinie en liet tegenstanders arresteren, soms zonder proces. De volksvertegenwoordigingen hadden bijna geen macht meer, en grote veranderingen werden goedgekeurd via volksstemmingen waarvan de uitslag vooraf vaststond. Rond de keizer nam een weelderig hof langzaam de plaats van het politieke debat in.

Le rétablissement de l'esclavage en 1802 reste une tache sur son bilan. La Convention l'avait aboli en 1794. Sous la pression des planteurs et pour relancer le commerce du sucre, Napoléon le maintient en Martinique et le rétablit en Guadeloupe et en Guyane. Il envoie aussi une grande expédition à Saint-Domingue, où l'ancien esclave Toussaint Louverture gouverne la colonie. Toussaint est arrêté et meurt au fort de Joux, dans le Doubs, mais l'expédition échoue : des dizaines de milliers de personnes périssent, et Haïti proclame son indépendance en 1804. La France reconnaît aujourd'hui la traite et l'esclavage comme un crime contre l'humanité.

Het herstel van de slavernij in 1802 blijft een smet op zijn blazoen. De Nationale Conventie had haar in 1794 afgeschaft. Onder druk van de planters en om de suikerhandel nieuw leven in te blazen, handhaafde Napoleon haar op Martinique en voerde hij haar opnieuw in op Guadeloupe en in Frans-Guyana. Hij stuurde ook een grote expeditie naar Saint-Domingue, waar de voormalige slaaf Toussaint Louverture de kolonie bestuurde. Toussaint werd gearresteerd en stierf in het Fort de Joux in Oost-Frankrijk, maar de expeditie mislukte: tienduizenden mensen kwamen om en Haïti riep in 1804 zijn onafhankelijkheid uit. Frankrijk erkent de slavenhandel en de slavernij nu als misdaad tegen de menselijkheid.

Le Code civil, malgré ses progrès, place les femmes en position d'infériorité. Son article 213 dit : « Le mari doit protection à sa femme, la femme obéissance à son mari. » Une femme mariée ne peut ni signer un contrat, ni gérer ses biens, ni aller en justice sans l'accord de son mari. Il faudra attendre 1965 pour qu'elle puisse exercer un métier et ouvrir un compte en banque sans son autorisation. Napoléon lui-même ne voyait guère dans les femmes que des épouses et des mères.

Ondanks zijn vooruitgang plaatste het Burgerlijk Wetboek vrouwen in een ondergeschikte positie. Artikel 213 luidt: "De man is zijn vrouw bescherming verschuldigd, de vrouw haar man gehoorzaamheid." Een getrouwde vrouw kon zonder toestemming van haar man geen contract tekenen, haar bezittingen niet beheren en niet naar de rechter stappen. Pas in 1965 mocht zij zonder zijn toestemming een beroep uitoefenen en een bankrekening openen. Napoleon zelf zag in vrouwen weinig meer dan echtgenotes en moeders.

En 1808, il crée une noblesse d'Empire, en contradiction avec l'égalité proclamée par la Révolution. Ses maréchaux, ses ministres et ses fidèles deviennent ducs, comtes ou barons : la naissance ne compte plus, mais la fidélité à l'empereur, si. Pour faire accepter sa dynastie par les vieilles monarchies, il divorce de Joséphine, qui ne lui a pas donné d'enfant, et épouse en 1810 Marie-Louise d'Autriche, petite-nièce de Marie-Antoinette. Leur fils naît en 1811 et reçoit le titre de roi de Rome.

In 1808 schiep hij een keizerlijke adel, in strijd met de gelijkheid die de Revolutie had uitgeroepen. Zijn maarschalken, ministers en trouwe volgelingen werden hertog, graaf of baron: afkomst telde niet meer, trouw aan de keizer wel. Om zijn dynastie aanvaard te krijgen door de oude monarchieën, scheidde hij van Joséphine, die hem geen kind had geschonken, en trouwde hij in 1810 met Marie Louise van Oostenrijk, een achternicht van Marie Antoinette. Hun zoon werd in 1811 geboren en kreeg de titel koning van Rome.

Le bilan de Napoléon reste profondément ambigu. D'un côté, ses réformes ont modernisé la France et inspiré une partie de l'Europe : le Code civil, les lycées, les préfets et la Banque de France existent toujours, deux siècles plus tard. Il a conservé l'essentiel des acquis de la Révolution, comme la fin des privilèges et l'égalité devant la loi. Et, sans le vouloir, il a répandu en Europe des idées libérales et nationales que son propre régime combattait.

Napoleons balans blijft diep dubbelzinnig. Aan de ene kant moderniseerden zijn hervormingen Frankrijk en inspireerden ze een deel van Europa: het Burgerlijk Wetboek, de lycea, de prefecten en de Banque de France bestaan twee eeuwen later nog steeds. Hij behield de belangrijkste verworvenheden van de Revolutie, zoals het einde van de privileges en de gelijkheid voor de wet. En zonder het te willen verspreidde hij in Europa liberale en nationale ideeën die zijn eigen regime bestreed.

De l'autre, il a supprimé les libertés politiques et plongé l'Europe dans quinze ans de guerre presque continue. La France sort de ces années épuisée et privée d'une partie de sa jeunesse. Après Waterloo, en 1815, le pays est occupé par des armées étrangères, ramené à peu près à ses frontières de 1790 et condamné à payer une lourde indemnité. Le prix humain est immense : des millions de morts, en grande partie au service des ambitions d'un seul homme.

Aan de andere kant schafte hij de politieke vrijheden af en stortte hij Europa in vijftien jaar bijna onafgebroken oorlog. Frankrijk kwam uit die jaren uitgeput en beroofd van een deel van zijn jeugd. Na Waterloo, in 1815, werd het land bezet door buitenlandse legers, ongeveer teruggebracht tot zijn grenzen van 1790 en veroordeeld tot een zware schadevergoeding. De menselijke prijs was enorm: miljoenen doden, grotendeels in dienst van de ambities van één man.

En France, sa mémoire divise toujours. Les uns voient en lui le héros national qui a porté le pays au sommet de sa puissance et lui a donné ses institutions. Les autres, un dictateur responsable de guerres inutiles. En 2021, pour le bicentenaire de sa mort, le président Emmanuel Macron a voulu le « commémorer » sans le « célébrer », ce qui a encore relancé le débat.

In Frankrijk zorgt de herinnering aan hem nog steeds voor verdeeldheid. Sommigen zien in hem de nationale held die het land naar het hoogtepunt van zijn macht bracht en het zijn instellingen gaf. Anderen zien een dictator die verantwoordelijk is voor zinloze oorlogen. In 2021, bij zijn tweehonderdste sterfdag, wilde president Emmanuel Macron hem "herdenken" zonder hem te "vieren", wat het debat opnieuw aanwakkerde.

À l'étranger, les jugements varient beaucoup. Au Royaume-Uni, son principal adversaire, on l'a longtemps présenté comme un tyran dangereux. En Allemagne, en Espagne et en Russie, on se souvient surtout des souffrances causées par les armées françaises. En revanche, beaucoup de Polonais lui restent reconnaissants d'avoir créé le duché de Varsovie en 1807, et l'hymne national polonais cite encore son nom. Certains Italiens lui savent gré d'avoir réuni une partie de la péninsule dans un royaume d'Italie. En Haïti, il reste celui qui a voulu rétablir l'esclavage.

In het buitenland lopen de oordelen sterk uiteen. In Groot-Brittannië, zijn grootste tegenstander, werd hij lang afgeschilderd als een gevaarlijke tiran. In Duitsland, Spanje en Rusland herinnert men zich vooral het leed dat de Franse legers veroorzaakten. Veel Polen zijn hem daarentegen nog steeds dankbaar voor de oprichting van het Hertogdom Warschau in 1807, en het Poolse volkslied noemt nog altijd zijn naam. Sommige Italianen waarderen dat hij een deel van het schiereiland verenigde in een Koninkrijk Italië. In Haïti blijft hij de man die de slavernij wilde terugbrengen.

Napoléon connaissait le poids de la propagande et a construit lui-même sa légende. Les bulletins de la Grande Armée grossissaient ses victoires et cachaient ses défaites, au point qu'on disait « menteur comme un bulletin ». David le peint franchissant les Alpes sur un cheval cabré, Gros le montre drapeau en main au pont d'Arcole. Les grandes cérémonies, comme le sacre, sont soigneusement mises en scène. Cette image glorieuse rend encore difficile de voir l'homme réel derrière la légende.

Napoleon kende de kracht van propaganda en bouwde zelf aan zijn legende. De bulletins van de Grande Armée bliezen zijn overwinningen op en verzwegen zijn nederlagen, zodat men zei: "liegen als een bulletin". David schilderde hem terwijl hij op een steigerend paard de Alpen overstak, Gros toonde hem met de vlag in de hand op de brug van Arcole. Grote plechtigheden, zoals de kroning, werden zorgvuldig geënsceneerd. Dit glorieuze beeld maakt het nog steeds moeilijk om de echte man achter de legende te zien.

Exilé après Waterloo à Sainte-Hélène, une petite île perdue dans l'Atlantique Sud, Napoléon dicte ses souvenirs à quelques compagnons et réécrit l'histoire à son avantage. Il se présente comme le défenseur de la Révolution, le libérateur des peuples et la victime des rois coalisés contre lui. Publié en 1823, deux ans après sa mort, le Mémorial de Sainte-Hélène de Las Cases connaît un immense succès. Cette « légende dorée » nourrit le bonapartisme du XIXe siècle et aide son neveu à devenir empereur à son tour, sous le nom de Napoléon III.

Na Waterloo verbannen naar Sint-Helena, een klein, afgelegen eiland in de zuidelijke Atlantische Oceaan, dicteerde Napoleon zijn herinneringen aan een paar metgezellen en herschreef hij de geschiedenis in zijn voordeel. Hij presenteerde zich als de verdediger van de Revolutie, de bevrijder van de volken en het slachtoffer van de koningen die zich tegen hem hadden verbonden. Het Mémorial de Sainte-Hélène van Las Cases, verschenen in 1823, twee jaar na zijn dood, werd een enorm succes. Deze "gouden legende" voedde het bonapartisme van de negentiende eeuw en hielp zijn neef om op zijn beurt keizer te worden, als Napoleon III.

La réalité est plus complexe que la légende. Napoléon fut à la fois un réformateur brillant et un despote, un grand stratège et un chef de guerre dont les campagnes firent des millions de morts, un héritier des Lumières et un autocrate. Selon les décisions qu'il prenait, son pouvoir sans limites servait la modernisation du pays ou la guerre. C'est pourquoi un jugement simple, dans un sens comme dans l'autre, ne tient pas.

De werkelijkheid is ingewikkelder dan de legende. Napoleon was tegelijk een briljante hervormer en een despoot, een groot strateeg en een krijgsheer wiens veldtochten miljoenen levens kostten, een erfgenaam van de Verlichting en een autocraat. Afhankelijk van de beslissingen die hij nam, diende zijn onbeperkte macht de modernisering van het land of de oorlog. Daarom houdt een eenvoudig oordeel, de ene of de andere kant op, geen stand.

Napoléon Bonaparte fut donc à la fois un héros et un tyran. Un héros pour les réformes qui ont modernisé la France et pour les victoires qui l'ont portée au sommet de sa puissance. Un tyran pour la dictature qu'il a imposée et pour les guerres qui ont tué des millions de personnes. Le même homme a fait adopter le Code civil et rétabli l'esclavage, gagné à Austerlitz et perdu la Grande Armée dans les neiges de Russie.

Napoleon Bonaparte was dus tegelijk een held en een tiran. Een held vanwege de hervormingen die Frankrijk moderniseerden en de overwinningen die het naar het hoogtepunt van zijn macht brachten. Een tiran vanwege de dictatuur die hij invoerde en de oorlogen die miljoenen mensen het leven kostten. Dezelfde man voerde het Burgerlijk Wetboek in en herstelde de slavernij, won bij Austerlitz en verloor de Grande Armée in de Russische sneeuw.

Il meurt le 5 mai 1821 à Sainte-Hélène, à cinquante et un ans. En 1840, ses cendres sont ramenées à Paris et déposées aux Invalides, où son tombeau attire toujours de nombreux visiteurs. Deux siècles plus tard, on continue de lui consacrer des livres, des films et des expositions, et chaque génération reprend à sa manière la question de son héritage.

Hij stierf op 5 mei 1821 op Sint-Helena, op eenenvijftigjarige leeftijd. In 1840 werd zijn stoffelijk overschot naar Parijs gebracht en bijgezet in de Invalides, waar zijn graf nog altijd veel bezoekers trekt. Twee eeuwen later verschijnen er nog steeds boeken, films en tentoonstellingen over hem, en elke generatie stelt op haar eigen manier opnieuw de vraag naar zijn erfenis.