Victor Hugo et Les Misérables

Victor Hugo a traversé presque tout le XIXe siècle : il est né en 1802 et mort en 1885. Poète, romancier et auteur de théâtre, il a aussi été pair de France, député et, pendant dix-neuf ans, exilé politique. De toutes ses œuvres, la plus lue reste Les Misérables, un roman paru en 1862 et traduit depuis dans des dizaines de langues.

Victor Hugo maakte bijna de hele negentiende eeuw mee: hij werd geboren in 1802 en stierf in 1885. Hij was dichter, romanschrijver en toneelschrijver, maar ook pair van Frankrijk, parlementslid en negentien jaar lang politiek balling. Van al zijn werken wordt Les Misérables nog altijd het meest gelezen, een roman die in 1862 verscheen en sindsdien in tientallen talen is vertaald.

Ce livre immense est à la fois un roman d'aventures, une histoire d'amour, un récit historique et une critique sévère de la société. Hugo y a travaillé pendant plus de quinze ans, de 1845 à 1861, avec une longue interruption. On y retrouve donc ses idées, ses combats et ses doutes, et son histoire se confond en partie avec celle de son auteur.

Dit enorme boek is tegelijk een avonturenroman, een liefdesverhaal, een historisch verhaal en een harde kritiek op de maatschappij. Hugo werkte er meer dan vijftien jaar aan, van 1845 tot 1861, met een lange onderbreking. Je vindt er dus zijn ideeën, zijn strijd en zijn twijfels in terug, en het verhaal van het boek valt deels samen met dat van de schrijver.

Victor-Marie Hugo naît le 26 février 1802 à Besançon, deux ans avant que Napoléon Bonaparte ne devienne empereur. Son père, Léopold Hugo, est un officier qui deviendra général au service de l'Empire. Sa mère, Sophie Trébuchet, originaire de Nantes, est royaliste. Les parents s'entendent mal et finissent par se séparer : l'enfant grandit entre deux idées opposées de la France.

Victor-Marie Hugo wordt op 26 februari 1802 in Besançon geboren, twee jaar voordat Napoleon Bonaparte keizer wordt. Zijn vader, Léopold Hugo, is officier en wordt later generaal in dienst van het keizerrijk. Zijn moeder, Sophie Trébuchet, komt uit Nantes en is royaliste. De ouders kunnen slecht met elkaar overweg en gaan uiteindelijk uit elkaar: de jongen groeit op tussen twee tegengestelde ideeën over Frankrijk.

Le petit Victor suit son père au gré de ses affectations. Il vit quelque temps en Italie, puis en Espagne, où il entre en 1811 dans un collège pour jeunes nobles à Madrid. Il y découvre un pays en guerre, la peur et la violence. À Paris, il passe aussi des années heureuses avec sa mère et ses frères dans le grand jardin d'un ancien couvent, les Feuillantines. Ces contrastes nourriront plus tard son attention aux pauvres et aux persécutés.

De kleine Victor volgt zijn vader van standplaats naar standplaats. Hij woont een tijd in Italië en daarna in Spanje, waar hij in 1811 naar een school voor jonge edelen in Madrid gaat. Daar leert hij een land in oorlog kennen, met angst en geweld. In Parijs beleeft hij met zijn moeder en broers ook gelukkige jaren in de grote tuin van een voormalig klooster, de Feuillantines. Die tegenstellingen voeden later zijn aandacht voor armen en vervolgden.

Très jeune, Hugo veut devenir écrivain. À quatorze ans, il note dans un cahier : « Je veux être Chateaubriand ou rien. » L'année suivante, en 1817, un poème qu'il envoie à un concours de l'Académie française obtient une mention. En 1822, à vingt ans, il publie son premier recueil, Odes et poésies diverses, et le roi Louis XVIII lui accorde une pension.

Al heel jong wil Hugo schrijver worden. Op zijn veertiende schrijft hij in een schrift: 'Ik wil Chateaubriand zijn of niets.' Een jaar later, in 1817, krijgt een gedicht dat hij instuurt voor een wedstrijd van de Académie française een eervolle vermelding. In 1822, op zijn twintigste, publiceert hij zijn eerste bundel, Odes et poésies diverses, en koning Lodewijk XVIII kent hem een jaargeld toe.

La même année, il épouse Adèle Foucher, son amie d'enfance. Bientôt, de jeunes écrivains et artistes se réunissent autour de lui : c'est le Cénacle. Hugo en devient le chef. Avec eux, il veut libérer la littérature des règles classiques héritées du XVIIe siècle.

Datzelfde jaar trouwt hij met Adèle Foucher, zijn jeugdvriendin. Al snel verzamelen jonge schrijvers en kunstenaars zich om hem heen: de Cénacle. Hugo wordt hun leider. Samen willen ze de literatuur bevrijden van de klassieke regels uit de zeventiende eeuw.

En 1827, il publie la préface de sa pièce Cromwell, qui devient le manifeste du théâtre romantique. Le 25 février 1830, la première d'Hernani à la Comédie-Française tourne à l'affrontement : pendant des semaines, partisans des classiques et jeunes romantiques sifflent et applaudissent dans la salle. On parle encore de la « bataille d'Hernani ».

In 1827 publiceert hij het voorwoord bij zijn toneelstuk Cromwell, dat het manifest van het romantische theater wordt. Op 25 februari 1830 loopt de première van Hernani in de Comédie-Française uit op een confrontatie: wekenlang fluiten en applaudisseren aanhangers van de klassieken en jonge romantici in de zaal. Men spreekt nog altijd van de 'slag om Hernani'.

En 1831 paraît Notre-Dame de Paris, qui connaît un grand succès. À travers le sonneur bossu Quasimodo et la jeune bohémienne Esmeralda, Hugo dénonce l'intolérance, le fanatisme et une justice aveugle. Le roman attire aussi l'attention sur la cathédrale, alors en mauvais état, et contribue à sa restauration.

In 1831 verschijnt Notre-Dame de Paris (in het Nederlands bekend als De klokkenluider van de Notre Dame), dat een groot succes wordt. Met de gebochelde klokkenluider Quasimodo en het jonge zigeunermeisje Esmeralda klaagt Hugo onverdraagzaamheid, fanatisme en blinde rechtspraak aan. De roman vestigt ook de aandacht op de kathedraal, die toen in slechte staat was, en draagt bij aan de restauratie ervan.

Le 4 septembre 1843, sa fille aînée Léopoldine, dix-neuf ans, se noie dans la Seine à Villequier avec son mari, quelques mois après leur mariage. Hugo, en voyage, apprend la nouvelle dans un journal. Ce deuil le marque pour toujours, et la souffrance humaine devient l'un des grands thèmes de son œuvre.

Op 4 september 1843 verdrinkt zijn oudste dochter Léopoldine, negentien jaar oud, samen met haar man in de Seine bij Villequier, een paar maanden na hun huwelijk. Hugo is op reis en leest het nieuws in een krant. Dit verlies tekent hem voor altijd, en menselijk lijden wordt een van de grote thema's van zijn werk.

En novembre 1845, Hugo commence un roman qu'il appelle d'abord Les Misères. Il observe de près la pauvreté à Paris. Un soir de janvier 1841, il avait vu la police arrêter une pauvre femme qui s'était défendue contre un jeune bourgeois, et il avait témoigné pour la faire libérer. Cette scène se retrouvera dans l'histoire de Fantine.

In november 1845 begint Hugo aan een roman die hij eerst Les Misères ('De ellende') noemt. Hij bekijkt de armoede in Parijs van dichtbij. Op een avond in januari 1841 had hij gezien hoe de politie een arme vrouw arresteerde die zich had verweerd tegen een jonge burgerman, en hij had getuigd om haar vrij te krijgen. Die scène komt later terug in het verhaal van Fantine.

Il s'inspire aussi de vies réelles. Mgr de Miollis, évêque de Digne connu pour sa charité, sert de modèle à Mgr Myriel. Pour Jean Valjean, Hugo pense entre autres à Vidocq, ancien bagnard devenu chef de la police. Le roman se demande si un homme peut changer et ce que la société doit aux plus pauvres.

Hij laat zich ook inspireren door echte levens. Monseigneur de Miollis, bisschop van Digne en bekend om zijn naastenliefde, is het voorbeeld voor bisschop Myriel. Voor Jean Valjean denkt Hugo onder meer aan Vidocq, een voormalige dwangarbeider die hoofd van de politie werd. De roman vraagt zich af of een mens kan veranderen en wat de maatschappij verschuldigd is aan de armsten.

Hugo ne veut pas raconter la vie des rois et des généraux, mais celle du peuple : ouvriers, orphelins, forçats, filles pauvres. Il rêve d'un livre qui contiendrait toute une société.

Hugo wil niet het leven van koningen en generaals vertellen, maar dat van het volk: arbeiders, wezen, dwangarbeiders, arme meisjes. Hij droomt van een boek dat een hele samenleving bevat.

En février 1848, la révolution éclate et Hugo abandonne son manuscrit. Élu député en juin, il siège d'abord avec les conservateurs, puis se rapproche de la gauche. En 1849, il affirme à l'Assemblée qu'on peut « détruire la misère », et il se bat contre la peine de mort.

In februari 1848 breekt de revolutie uit en Hugo legt zijn manuscript weg. In juni wordt hij tot volksvertegenwoordiger gekozen. Eerst zit hij bij de conservatieven, daarna schuift hij op naar links. In 1849 verklaart hij in de Assemblee dat men de ellende kan 'vernietigen', en hij strijdt tegen de doodstraf.

Après le coup d'État de Louis-Napoléon Bonaparte, le 2 décembre 1851, Hugo tente d'organiser la résistance, puis doit fuir à Bruxelles. Il s'installe ensuite à Jersey, puis à Guernesey, et ne rentre en France qu'en 1870 : dix-neuf ans d'exil. Ce sont aussi des années très fécondes, celles des Châtiments et des Contemplations.

Na de staatsgreep van Lodewijk Napoleon Bonaparte op 2 december 1851 probeert Hugo verzet te organiseren en moet hij daarna naar Brussel vluchten. Later vestigt hij zich op Jersey en vervolgens op Guernsey, en pas in 1870 keert hij terug naar Frankrijk: negentien jaar ballingschap. Het zijn ook zeer vruchtbare jaren, de jaren van Les Châtiments en Les Contemplations.

Le 26 avril 1860, à Guernesey, Hugo ressort son manuscrit, resté douze ans dans une malle. Il le relit, le corrige et l'enrichit beaucoup. Il termine le livre en juin 1861 près de Waterloo, sur les lieux de la bataille qu'il décrit dans le roman.

Op 26 april 1860 haalt Hugo op Guernsey zijn manuscript tevoorschijn, dat twaalf jaar in een koffer had gelegen. Hij herleest het, verbetert het en breidt het flink uit. In juni 1861 voltooit hij het boek bij Waterloo, op de plek van de slag die hij in de roman beschrijft.

Le titre a changé : ce sera Les Misérables. Le mot désigne à la fois les pauvres, les malheureux et ceux que la société rejette ou condamne.

De titel is veranderd: het wordt Les Misérables. Het woord betekent tegelijk de armen, de ongelukkigen en iedereen die door de maatschappij wordt verstoten of veroordeeld.

Le roman compte cinq parties : Fantine, Cosette, Marius, L'Idylle rue Plumet et l'épopée rue Saint-Denis, et enfin Jean Valjean. Il dépasse souvent les 1 500 pages.

De roman bestaat uit vijf delen: Fantine, Cosette, Marius, De idylle van de rue Plumet en het epos van de rue Saint-Denis, en ten slotte Jean Valjean. Hij telt vaak meer dan 1500 bladzijden.

Dans la première partie, Jean Valjean sort du bagne après dix-neuf ans : il avait volé un pain, puis tenté plusieurs fois de s'évader. Rejeté de partout, il est accueilli par Mgr Myriel. L'évêque lui pardonne un vol d'argenterie et lui donne même ses chandeliers. Valjean décide alors de devenir honnête. On suit aussi Fantine, une ouvrière abandonnée qui sacrifie tout pour sa fille.

In het eerste deel komt Jean Valjean na negentien jaar dwangarbeid vrij: hij had een brood gestolen en daarna meermaals geprobeerd te ontsnappen. Overal wordt hij weggestuurd, tot bisschop Myriel hem opvangt. De bisschop vergeeft hem de diefstal van zijn zilver en geeft hem zelfs zijn kandelaars. Valjean besluit dan een eerlijk mens te worden. We volgen ook Fantine, een in de steek gelaten arbeidster die alles opoffert voor haar dochter.

Dans la deuxième, Valjean arrache la petite Cosette, la fille de Fantine, aux Thénardier, des aubergistes qui l'exploitaient. L'inspecteur Javert, lui, le poursuit sans relâche.

In het tweede deel bevrijdt Valjean de kleine Cosette, de dochter van Fantine, uit de handen van de Thénardiers, herbergiers die haar uitbuitten. Inspecteur Javert zit hem intussen onophoudelijk op de hielen.

La troisième partie est consacrée à Marius, un jeune étudiant aux idées républicaines. Il fréquente un groupe de jeunes insurgés et tombe amoureux de Cosette.

Het derde deel gaat over Marius, een jonge student met republikeinse ideeën. Hij trekt op met een groep jonge opstandelingen en wordt verliefd op Cosette.

Le récit culmine avec l'insurrection de juin 1832 à Paris. Le petit Gavroche est tué sur la barricade en ramassant des cartouches, et Valjean sauve Marius blessé en le portant à travers les égouts.

Het verhaal bereikt zijn hoogtepunt met de opstand van juni 1832 in Parijs. De kleine Gavroche wordt op de barricade gedood terwijl hij patronen verzamelt, en Valjean redt de gewonde Marius door hem door de riolen te dragen.

Jean Valjean, l'ancien forçat devenu un homme bon, montre qu'on peut changer malgré une société qui vous a condamné.

Jean Valjean, de voormalige dwangarbeider die een goed mens wordt, laat zien dat je kunt veranderen, ook als de maatschappij je heeft veroordeeld.

Javert, policier honnête mais rigide, ne croit qu'à la loi. Quand Valjean lui laisse la vie sauve, il ne supporte pas ce geste de pitié et se jette dans la Seine.

Javert, een eerlijke maar starre politieman, gelooft alleen in de wet. Als Valjean zijn leven spaart, kan hij die daad van mededogen niet verdragen en springt hij in de Seine.

Fantine incarne la souffrance des femmes pauvres, et Cosette, l'enfant sauvée, l'espoir d'une vie meilleure.

Fantine belichaamt het lijden van arme vrouwen, en Cosette, het geredde kind, de hoop op een beter leven.

Gavroche, gamin des rues joyeux et insolent, est devenu le symbole du peuple de Paris, courageux et sacrifié. Son nom est même entré dans la langue : un « gavroche » est un gamin de Paris.

Gavroche, een vrolijke en brutale straatjongen, is het symbool geworden van het Parijse volk, moedig en opgeofferd. Zijn naam is zelfs in het Frans opgenomen: een 'gavroche' is een Parijs straatjoch.

Hugo dénonce une société qui fait des pauvres des criminels : la faim pousse au vol, et le bagne transforme un voleur de pain en homme dangereux.

Hugo klaagt een maatschappij aan die van armen misdadigers maakt: honger drijft mensen tot diefstal, en de dwangarbeid maakt van een brooddief een gevaarlijk man.

Pour lui, l'instruction et la bonté peuvent sauver les hommes. Dans la préface, il écrit que des livres comme celui-ci resteront utiles tant qu'il y aura sur la terre « ignorance et misère ».

Voor hem kunnen onderwijs en goedheid mensen redden. In het voorwoord schrijft hij dat boeken als dit nuttig zullen blijven zolang er op aarde 'onwetendheid en ellende' bestaan.

Le conflit entre Valjean et Javert oppose deux idées de la justice : l'une applique la loi sans pitié, l'autre fait place au pardon.

Het conflict tussen Valjean en Javert zet twee ideeën over rechtvaardigheid tegenover elkaar: de ene past de wet toe zonder genade, de andere laat ruimte voor vergeving.

Hugo interrompt souvent son récit par de longs chapitres sur la bataille de Waterloo, la vie d'un couvent, les égouts de Paris ou l'argot. Certains lecteurs les sautent, mais elles donnent au roman sa profondeur historique.

Hugo onderbreekt zijn verhaal vaak met lange hoofdstukken over de Slag bij Waterloo, het leven in een klooster, de riolen van Parijs of de boeventaal. Sommige lezers slaan ze over, maar ze geven de roman zijn historische diepgang.

Au printemps 1862, la première partie paraît à Bruxelles chez l'éditeur Albert Lacroix et, presque en même temps, à Paris. Les critiques sont partagés, mais le public se précipite : les exemplaires s'arrachent, et le livre est vite traduit dans toute l'Europe.

In het voorjaar van 1862 verschijnt het eerste deel in Brussel bij uitgever Albert Lacroix en vrijwel tegelijk in Parijs. De critici zijn verdeeld, maar het publiek stort zich erop: de exemplaren vliegen de deur uit, en het boek wordt al snel in heel Europa vertaald.

Le roman a inspiré des dizaines de films, de séries et de pièces. La comédie musicale créée à Paris en 1980, puis reprise à Londres en 1985, se joue depuis dans le monde entier.

De roman inspireerde tientallen films, series en toneelstukken. De musical die in 1980 in Parijs in première ging en in 1985 in Londen werd opgevoerd, wordt sindsdien over de hele wereld gespeeld.

À sa mort, en 1885, Hugo reçoit des funérailles nationales et il est inhumé au Panthéon. Les Misérables reste l'un des romans français les plus lus au monde, un grand plaidoyer pour la justice et la dignité de chaque être humain.

Bij zijn dood in 1885 krijgt Hugo een staatsbegrafenis en wordt hij bijgezet in het Panthéon. Les Misérables blijft een van de meest gelezen Franse romans ter wereld, een groot pleidooi voor rechtvaardigheid en voor de waardigheid van ieder mens.