Victor Hugo et Les Misérables

Victor Hugo a traversé presque tout le XIXe siècle : il est né en 1802 et mort en 1885. Poète, romancier et auteur de théâtre, il a aussi été pair de France, député et, pendant dix-neuf ans, exilé politique. De toutes ses œuvres, la plus lue reste Les Misérables, un roman paru en 1862 et traduit depuis dans des dizaines de langues.

Victor Hugo przeżył niemal cały XIX wiek: urodził się w 1802, a zmarł w 1885 roku. Był poetą, powieściopisarzem i dramatopisarzem, ale też parem Francji, deputowanym i przez dziewiętnaście lat emigrantem politycznym. Spośród wszystkich jego dzieł najczęściej czyta się dziś Nędzników, powieść wydaną w 1862 roku i przełożoną od tamtej pory na dziesiątki języków.

Ce livre immense est à la fois un roman d'aventures, une histoire d'amour, un récit historique et une critique sévère de la société. Hugo y a travaillé pendant plus de quinze ans, de 1845 à 1861, avec une longue interruption. On y retrouve donc ses idées, ses combats et ses doutes, et son histoire se confond en partie avec celle de son auteur.

Ta ogromna książka jest jednocześnie powieścią przygodową, historią miłosną, opowieścią historyczną i ostrą krytyką społeczeństwa. Hugo pracował nad nią ponad piętnaście lat, od 1845 do 1861 roku, z długą przerwą. Odnajdziemy w niej więc jego poglądy, walki i wątpliwości, a dzieje książki w dużej mierze splatają się z losami autora.

Victor-Marie Hugo naît le 26 février 1802 à Besançon, deux ans avant que Napoléon Bonaparte ne devienne empereur. Son père, Léopold Hugo, est un officier qui deviendra général au service de l'Empire. Sa mère, Sophie Trébuchet, originaire de Nantes, est royaliste. Les parents s'entendent mal et finissent par se séparer : l'enfant grandit entre deux idées opposées de la France.

Victor-Marie Hugo przychodzi na świat 26 lutego 1802 roku w Besançon, dwa lata przed tym, jak Napoleon Bonaparte zostaje cesarzem. Jego ojciec, Léopold Hugo, jest oficerem, który później zostanie generałem w służbie cesarstwa. Matka, Sophie Trébuchet, pochodzi z Nantes i jest rojalistką. Rodzice źle się dogadują i w końcu się rozstają: chłopiec dorasta między dwiema przeciwstawnymi wizjami Francji.

Le petit Victor suit son père au gré de ses affectations. Il vit quelque temps en Italie, puis en Espagne, où il entre en 1811 dans un collège pour jeunes nobles à Madrid. Il y découvre un pays en guerre, la peur et la violence. À Paris, il passe aussi des années heureuses avec sa mère et ses frères dans le grand jardin d'un ancien couvent, les Feuillantines. Ces contrastes nourriront plus tard son attention aux pauvres et aux persécutés.

Mały Victor jeździ za ojcem z jednego miejsca służby do drugiego. Mieszka przez jakiś czas we Włoszech, potem w Hiszpanii, gdzie w 1811 roku trafia do kolegium dla młodych szlachciców w Madrycie. Poznaje tam kraj ogarnięty wojną, strach i przemoc. W Paryżu spędza też z matką i braćmi szczęśliwe lata w dużym ogrodzie dawnego klasztoru Feuillantines. Te kontrasty pogłębią później jego wrażliwość na los biednych i prześladowanych.

Très jeune, Hugo veut devenir écrivain. À quatorze ans, il note dans un cahier : « Je veux être Chateaubriand ou rien. » L'année suivante, en 1817, un poème qu'il envoie à un concours de l'Académie française obtient une mention. En 1822, à vingt ans, il publie son premier recueil, Odes et poésies diverses, et le roi Louis XVIII lui accorde une pension.

Hugo już jako dziecko chce zostać pisarzem. W wieku czternastu lat notuje w zeszycie: „Chcę być Chateaubriandem albo nikim”. Rok później, w 1817 roku, wiersz wysłany na konkurs Akademii Francuskiej zdobywa wyróżnienie. W 1822 roku, mając dwadzieścia lat, wydaje pierwszy tomik, Odes et poésies diverses, a król Ludwik XVIII przyznaje mu pensję.

La même année, il épouse Adèle Foucher, son amie d'enfance. Bientôt, de jeunes écrivains et artistes se réunissent autour de lui : c'est le Cénacle. Hugo en devient le chef. Avec eux, il veut libérer la littérature des règles classiques héritées du XVIIe siècle.

W tym samym roku żeni się z Adèle Foucher, przyjaciółką z dzieciństwa. Wkrótce wokół niego gromadzą się młodzi pisarze i artyści, tworząc Cénacle. Hugo zostaje ich przywódcą. Razem chcą uwolnić literaturę od klasycznych reguł odziedziczonych po XVII wieku.

En 1827, il publie la préface de sa pièce Cromwell, qui devient le manifeste du théâtre romantique. Le 25 février 1830, la première d'Hernani à la Comédie-Française tourne à l'affrontement : pendant des semaines, partisans des classiques et jeunes romantiques sifflent et applaudissent dans la salle. On parle encore de la « bataille d'Hernani ».

W 1827 roku publikuje przedmowę do dramatu Cromwell, która staje się manifestem teatru romantycznego. 25 lutego 1830 roku premiera Hernaniego w Comédie-Française zamienia się w starcie: przez całe tygodnie zwolennicy klasyków i młodzi romantycy gwiżdżą i klaszczą na widowni. Do dziś mówi się o „bitwie o Hernaniego”.

En 1831 paraît Notre-Dame de Paris, qui connaît un grand succès. À travers le sonneur bossu Quasimodo et la jeune bohémienne Esmeralda, Hugo dénonce l'intolérance, le fanatisme et une justice aveugle. Le roman attire aussi l'attention sur la cathédrale, alors en mauvais état, et contribue à sa restauration.

W 1831 roku ukazuje się Katedra Marii Panny w Paryżu, która odnosi wielki sukces. Poprzez garbatego dzwonnika Quasimodo i młodą Cygankę Esmeraldę Hugo piętnuje nietolerancję, fanatyzm i ślepy wymiar sprawiedliwości. Powieść zwraca też uwagę na katedrę, wówczas w złym stanie, i przyczynia się do jej odnowy.

Le 4 septembre 1843, sa fille aînée Léopoldine, dix-neuf ans, se noie dans la Seine à Villequier avec son mari, quelques mois après leur mariage. Hugo, en voyage, apprend la nouvelle dans un journal. Ce deuil le marque pour toujours, et la souffrance humaine devient l'un des grands thèmes de son œuvre.

4 września 1843 roku jego najstarsza córka Léopoldine, dziewiętnastoletnia, tonie w Sekwanie pod Villequier razem z mężem, kilka miesięcy po ślubie. Hugo jest w podróży i dowiaduje się o tym z gazety. Ta żałoba naznacza go na zawsze, a ludzkie cierpienie staje się jednym z wielkich tematów jego twórczości.

En novembre 1845, Hugo commence un roman qu'il appelle d'abord Les Misères. Il observe de près la pauvreté à Paris. Un soir de janvier 1841, il avait vu la police arrêter une pauvre femme qui s'était défendue contre un jeune bourgeois, et il avait témoigné pour la faire libérer. Cette scène se retrouvera dans l'histoire de Fantine.

W listopadzie 1845 roku Hugo zaczyna powieść, którą najpierw nazywa Les Misères („Nędze”). Z bliska przygląda się biedzie Paryża. Pewnego wieczoru w styczniu 1841 roku widział, jak policja aresztuje biedną kobietę, która broniła się przed młodym mieszczaninem, i złożył zeznania, by ją uwolniono. Ta scena powróci w historii Fantyny.

Il s'inspire aussi de vies réelles. Mgr de Miollis, évêque de Digne connu pour sa charité, sert de modèle à Mgr Myriel. Pour Jean Valjean, Hugo pense entre autres à Vidocq, ancien bagnard devenu chef de la police. Le roman se demande si un homme peut changer et ce que la société doit aux plus pauvres.

Czerpie też z prawdziwych życiorysów. Biskup Miollis z Digne, znany ze swojej dobroczynności, jest wzorem dla biskupa Myriela. Tworząc postać Jana Valjeana, Hugo myśli między innymi o Vidocqu, byłym galerniku, który został szefem policji. Powieść zastanawia się, czy człowiek może się zmienić i co społeczeństwo jest winne najuboższym.

Hugo ne veut pas raconter la vie des rois et des généraux, mais celle du peuple : ouvriers, orphelins, forçats, filles pauvres. Il rêve d'un livre qui contiendrait toute une société.

Hugo nie chce opowiadać o życiu królów i generałów, lecz o ludzie: robotnikach, sierotach, galernikach, biednych dziewczętach. Marzy o książce, która pomieściłaby całe społeczeństwo.

En février 1848, la révolution éclate et Hugo abandonne son manuscrit. Élu député en juin, il siège d'abord avec les conservateurs, puis se rapproche de la gauche. En 1849, il affirme à l'Assemblée qu'on peut « détruire la misère », et il se bat contre la peine de mort.

W lutym 1848 roku wybucha rewolucja i Hugo odkłada rękopis. W czerwcu zostaje wybrany na deputowanego. Najpierw zasiada wśród konserwatystów, potem zbliża się do lewicy. W 1849 roku oświadcza w Zgromadzeniu, że nędzę można „zniszczyć”, i walczy z karą śmierci.

Après le coup d'État de Louis-Napoléon Bonaparte, le 2 décembre 1851, Hugo tente d'organiser la résistance, puis doit fuir à Bruxelles. Il s'installe ensuite à Jersey, puis à Guernesey, et ne rentre en France qu'en 1870 : dix-neuf ans d'exil. Ce sont aussi des années très fécondes, celles des Châtiments et des Contemplations.

Po zamachu stanu Ludwika Napoleona Bonapartego 2 grudnia 1851 roku Hugo próbuje zorganizować opór, a potem musi uciekać do Brukseli. Później osiada na Jersey, następnie na Guernsey i wraca do Francji dopiero w 1870 roku: po dziewiętnastu latach wygnania. Są to też lata bardzo płodne, lata Kar i Kontemplacji.

Le 26 avril 1860, à Guernesey, Hugo ressort son manuscrit, resté douze ans dans une malle. Il le relit, le corrige et l'enrichit beaucoup. Il termine le livre en juin 1861 près de Waterloo, sur les lieux de la bataille qu'il décrit dans le roman.

26 kwietnia 1860 roku na Guernsey Hugo wyjmuje rękopis, który przeleżał dwanaście lat w kufrze. Czyta go na nowo, poprawia i znacznie rozbudowuje. Kończy książkę w czerwcu 1861 roku pod Waterloo, w miejscu bitwy, którą opisuje w powieści.

Le titre a changé : ce sera Les Misérables. Le mot désigne à la fois les pauvres, les malheureux et ceux que la société rejette ou condamne.

Tytuł się zmienił: teraz brzmi Les Misérables, czyli Nędznicy. Słowo to oznacza jednocześnie biednych, nieszczęśliwych i tych, których społeczeństwo odrzuca albo potępia.

Le roman compte cinq parties : Fantine, Cosette, Marius, L'Idylle rue Plumet et l'épopée rue Saint-Denis, et enfin Jean Valjean. Il dépasse souvent les 1 500 pages.

Powieść składa się z pięciu części: Fantyna, Kozeta, Mariusz, Idylla przy ulicy Plumet i epopeja przy ulicy Saint-Denis oraz wreszcie Jan Valjean. Często liczy ponad 1500 stron.

Dans la première partie, Jean Valjean sort du bagne après dix-neuf ans : il avait volé un pain, puis tenté plusieurs fois de s'évader. Rejeté de partout, il est accueilli par Mgr Myriel. L'évêque lui pardonne un vol d'argenterie et lui donne même ses chandeliers. Valjean décide alors de devenir honnête. On suit aussi Fantine, une ouvrière abandonnée qui sacrifie tout pour sa fille.

W pierwszej części Jan Valjean wychodzi z galer po dziewiętnastu latach: ukradł bochenek chleba, a potem kilka razy próbował uciec. Wszędzie odprawiany z kwitkiem, znajduje schronienie u biskupa Myriela. Biskup wybacza mu kradzież srebra, a nawet daje mu w prezencie swoje świeczniki. Valjean postanawia wtedy stać się uczciwym człowiekiem. Śledzimy też losy Fantyny, porzuconej robotnicy, która poświęca wszystko dla córki.

Dans la deuxième, Valjean arrache la petite Cosette, la fille de Fantine, aux Thénardier, des aubergistes qui l'exploitaient. L'inspecteur Javert, lui, le poursuit sans relâche.

W drugiej Valjean wyrywa małą Kozetę, córkę Fantyny, z rąk Thénardierów, karczmarzy, którzy ją wykorzystywali. Inspektor Javert tymczasem nieustannie go ściga.

La troisième partie est consacrée à Marius, un jeune étudiant aux idées républicaines. Il fréquente un groupe de jeunes insurgés et tombe amoureux de Cosette.

Trzecia część poświęcona jest Mariuszowi, młodemu studentowi o republikańskich poglądach. Przystaje do grupy młodych powstańców i zakochuje się w Kozecie.

Le récit culmine avec l'insurrection de juin 1832 à Paris. Le petit Gavroche est tué sur la barricade en ramassant des cartouches, et Valjean sauve Marius blessé en le portant à travers les égouts.

Akcja osiąga punkt kulminacyjny podczas powstania w czerwcu 1832 roku w Paryżu. Mały Gavroche ginie na barykadzie, zbierając naboje, a Valjean ratuje rannego Mariusza, niosąc go przez kanały.

Jean Valjean, l'ancien forçat devenu un homme bon, montre qu'on peut changer malgré une société qui vous a condamné.

Jan Valjean, były galernik, który staje się dobrym człowiekiem, pokazuje, że można się zmienić, nawet jeśli społeczeństwo człowieka potępiło.

Javert, policier honnête mais rigide, ne croit qu'à la loi. Quand Valjean lui laisse la vie sauve, il ne supporte pas ce geste de pitié et se jette dans la Seine.

Javert, uczciwy, ale nieugięty policjant, wierzy tylko w prawo. Gdy Valjean darowuje mu życie, nie potrafi znieść tego aktu litości i rzuca się do Sekwany.

Fantine incarne la souffrance des femmes pauvres, et Cosette, l'enfant sauvée, l'espoir d'une vie meilleure.

Fantyna uosabia cierpienie biednych kobiet, a Kozeta, uratowane dziecko, nadzieję na lepsze życie.

Gavroche, gamin des rues joyeux et insolent, est devenu le symbole du peuple de Paris, courageux et sacrifié. Son nom est même entré dans la langue : un « gavroche » est un gamin de Paris.

Gavroche, wesoły i bezczelny ulicznik, stał się symbolem paryskiego ludu, odważnego i składanego w ofierze. Jego imię weszło nawet do języka francuskiego: „gavroche” to paryski ulicznik.

Hugo dénonce une société qui fait des pauvres des criminels : la faim pousse au vol, et le bagne transforme un voleur de pain en homme dangereux.

Hugo piętnuje społeczeństwo, które robi z biednych przestępców: głód popycha do kradzieży, a galery zmieniają złodzieja chleba w groźnego człowieka.

Pour lui, l'instruction et la bonté peuvent sauver les hommes. Dans la préface, il écrit que des livres comme celui-ci resteront utiles tant qu'il y aura sur la terre « ignorance et misère ».

Jego zdaniem ludzi mogą ocalić wykształcenie i dobroć. W przedmowie pisze, że książki takie jak ta pozostaną potrzebne, dopóki na ziemi będą istniały „ciemnota i nędza”.

Le conflit entre Valjean et Javert oppose deux idées de la justice : l'une applique la loi sans pitié, l'autre fait place au pardon.

Konflikt między Valjeanem a Javertem przeciwstawia sobie dwie wizje sprawiedliwości: jedna stosuje prawo bez litości, druga zostawia miejsce na przebaczenie.

Hugo interrompt souvent son récit par de longs chapitres sur la bataille de Waterloo, la vie d'un couvent, les égouts de Paris ou l'argot. Certains lecteurs les sautent, mais elles donnent au roman sa profondeur historique.

Hugo często przerywa opowieść długimi rozdziałami o bitwie pod Waterloo, życiu w klasztorze, paryskich kanałach czy złodziejskiej gwarze. Niektórzy czytelnicy je pomijają, ale to one nadają powieści historyczną głębię.

Au printemps 1862, la première partie paraît à Bruxelles chez l'éditeur Albert Lacroix et, presque en même temps, à Paris. Les critiques sont partagés, mais le public se précipite : les exemplaires s'arrachent, et le livre est vite traduit dans toute l'Europe.

Wiosną 1862 roku pierwsza część ukazuje się w Brukseli nakładem wydawcy Alberta Lacroix i niemal jednocześnie w Paryżu. Krytycy są podzieleni, ale czytelnicy rzucają się na książkę: egzemplarze rozchodzą się błyskawicznie, a powieść szybko zostaje przetłumaczona w całej Europie.

Le roman a inspiré des dizaines de films, de séries et de pièces. La comédie musicale créée à Paris en 1980, puis reprise à Londres en 1985, se joue depuis dans le monde entier.

Powieść zainspirowała dziesiątki filmów, seriali i spektakli. Musical wystawiony po raz pierwszy w Paryżu w 1980 roku, a potem w Londynie w 1985 roku, grany jest od tamtej pory na całym świecie.

À sa mort, en 1885, Hugo reçoit des funérailles nationales et il est inhumé au Panthéon. Les Misérables reste l'un des romans français les plus lus au monde, un grand plaidoyer pour la justice et la dignité de chaque être humain.

Po śmierci w 1885 roku Hugo otrzymuje pogrzeb państwowy i zostaje pochowany w Panteonie. Nędznicy pozostają jedną z najczęściej czytanych francuskich powieści na świecie, wielką obroną sprawiedliwości i godności każdego człowieka.