Notre-Dame de Paris : histoire, incendie et renaissance

Notre-Dame de Paris se dresse sur l'île de la Cité depuis plus de huit siècles. Elle a vu passer des rois, des révolutionnaires et des millions de visiteurs, et Victor Hugo en a fait l'héroïne d'un roman connu dans le monde entier. Le 15 avril 2019, quand un incendie a failli la détruire, on a suivi la catastrophe en direct sur tous les continents.

Katedra Notre-Dame stoi na wyspie Cité od ponad ośmiu stuleci. Widziała królów, rewolucjonistów i miliony zwiedzających, a Victor Hugo uczynił ją bohaterką powieści znanej na całym świecie. Gdy 15 kwietnia 2019 roku pożar omal jej nie zniszczył, ludzie na wszystkich kontynentach śledzili katastrofę na żywo.

Son histoire est faite de transformations, de dégâts et de restaurations. Commencée en 1163, saccagée pendant la Révolution, restaurée au XIXe siècle puis reconstruite après l'incendie, la cathédrale a traversé toutes les époques de l'histoire de France. C'est ce long parcours qui en a fait bien plus qu'une église : un symbole pour les Français, et pour beaucoup d'autres.

Jej historia to dzieje przebudów, zniszczeń i renowacji. Rozpoczęta w 1163 roku, splądrowana w czasie rewolucji, odrestaurowana w XIX wieku, a po pożarze odbudowana, katedra przetrwała wszystkie epoki historii Francji. To właśnie ta długa droga sprawiła, że stała się czymś znacznie więcej niż kościołem: symbolem dla Francuzów i dla wielu innych ludzi.

Au XIIe siècle, Paris grandit vite. La ville devient la capitale des rois capétiens et un grand centre d'études. Nommé évêque en 1160, Maurice de Sully trouve la vieille cathédrale Saint-Étienne trop petite et trop modeste pour une telle ville. Il décide d'en bâtir une nouvelle, beaucoup plus grande. Selon la tradition, c'est le pape Alexandre III qui en pose la première pierre, en 1163.

W XII wieku Paryż szybko się rozrasta. Miasto staje się stolicą królów z dynastii Kapetyngów i wielkim ośrodkiem nauki. Maurice de Sully, mianowany biskupem w 1160 roku, uznaje, że stara katedra Saint-Étienne jest za mała i zbyt skromna jak na takie miasto. Postanawia zbudować nową, znacznie większą. Według tradycji kamień węgielny położył w 1163 roku papież Aleksander III.

Le chantier dure près de deux siècles, jusque vers 1345. Tailleurs de pierre, charpentiers, sculpteurs et verriers s'y succèdent de génération en génération. Le chœur est terminé en 1182, la nef au début du XIIIe siècle et les deux tours de la façade vers 1250. Les chapelles latérales et les grandes façades du transept viennent ensuite. On peut donc lire dans le bâtiment l'évolution du gothique : le chœur et la nef appartiennent au premier gothique, les façades du transept au gothique rayonnant.

Budowa trwa prawie dwa stulecia, mniej więcej do 1345 roku. Kamieniarze, cieśle, rzeźbiarze i witrażyści zmieniają się na placu budowy z pokolenia na pokolenie. Prezbiterium jest gotowe w 1182 roku, nawa na początku XIII wieku, a dwie wieże fasady około 1250 roku. Kaplice boczne i wielkie fasady transeptu powstają później. Dlatego w budowli widać rozwój gotyku: prezbiterium i nawa należą do wczesnego gotyku, a fasady transeptu do gotyku promienistego.

Les dimensions de Notre-Dame impressionnaient les gens du Moyen Âge : 128 mètres de long, 48 mètres de large, des voûtes à 33 mètres de hauteur et des tours de 69 mètres. Pour monter aussi haut, les bâtisseurs utilisent les techniques nouvelles du gothique, l'arc brisé et la croisée d'ogives. À l'extérieur, les arcs-boutants soutiennent les murs et reportent vers le sol le poids des voûtes. Les murs n'ont plus besoin d'être épais, et l'on peut y ouvrir de grandes fenêtres.

Rozmiary Notre-Dame robiły na ludziach średniowiecza ogromne wrażenie: 128 metrów długości, 48 metrów szerokości, sklepienia na wysokości 33 metrów i wieże wysokie na 69 metrów. Aby wznieść się tak wysoko, budowniczowie korzystają z nowych technik gotyku: łuku ostrego i sklepienia krzyżowo-żebrowego. Z zewnątrz łuki przyporowe podtrzymują mury i przenoszą ciężar sklepień na ziemię. Mury nie muszą już być grube, można więc wybić w nich duże okna.

La façade occidentale est l'une des plus célèbres de l'art gothique. Ses trois portails sculptés racontent des scènes de la Bible : au centre le Jugement dernier, à gauche la Vierge, à droite sainte Anne. Au-dessus court la galerie des rois, avec ses vingt-huit statues de rois de Juda, considérés comme les ancêtres du Christ. Plus haut encore, la grande rose, un vitrail de près de dix mètres de diamètre, s'illumine quand le soleil de l'après-midi la traverse. Deux tours carrées, sans flèche, encadrent l'ensemble.

Fasada zachodnia należy do najsłynniejszych w sztuce gotyckiej. Jej trzy rzeźbione portale przedstawiają sceny z Biblii: pośrodku Sąd Ostateczny, po lewej Najświętszą Marię Pannę, po prawej świętą Annę. Nad nimi biegnie galeria królów z dwudziestoma ośmioma posągami królów Judy, uważanych za przodków Chrystusa. Jeszcze wyżej wielka rozeta, witraż o średnicy prawie dziesięciu metrów, rozbłyska, gdy przenika przez nią popołudniowe słońce. Całość obramowują dwie kwadratowe wieże bez hełmów.

À l'intérieur, la nef frappe par sa hauteur et sa lumière. De grosses colonnes rondes portent les arcs, et le regard monte jusqu'aux voûtes. Les deux roses du transept, larges de près de treize mètres, comptent parmi les plus beaux vitraux du Moyen Âge ; celle du nord a gardé presque tout son verre du XIIIe siècle. Le grand orgue, plusieurs fois reconstruit, possède environ 8 000 tuyaux. C'est l'un des orgues les plus célèbres du monde.

Wewnątrz nawa zachwyca wysokością i światłem. Grube okrągłe kolumny dźwigają łuki, a wzrok wędruje w górę aż do sklepień. Dwie rozety transeptu, szerokie na prawie trzynaście metrów, należą do najpiękniejszych witraży średniowiecza; północna zachowała prawie całe szkło z XIII wieku. Wielkie organy, kilkakrotnie przebudowywane, mają około 8000 piszczałek. To jedne z najsłynniejszych organów na świecie.

La cathédrale devient vite l'un des grands centres religieux du royaume. On y chante des Te Deum pour fêter les victoires, et on y célèbre des cérémonies princières : en 1572, Marguerite de Valois y épouse le futur Henri IV, devant le portail. La couronne d'épines achetée par Saint Louis en 1239, elle, n'y arrive qu'en 1806 ; avant la Révolution, elle était gardée à la Sainte-Chapelle. Pendant des siècles, Notre-Dame est à la fois l'église de l'évêque de Paris et un lieu de cérémonie pour la monarchie.

Katedra szybko staje się jednym z wielkich ośrodków religijnych królestwa. Śpiewa się tu Te Deum na cześć zwycięstw i odbywają się tu uroczystości książęce: w 1572 roku przed portalem Małgorzata de Valois poślubia przyszłego Henryka IV. Natomiast korona cierniowa, którą Ludwik Święty kupił w 1239 roku, trafia tu dopiero w 1806 roku; przed rewolucją przechowywano ją w Sainte-Chapelle. Przez stulecia Notre-Dame jest zarazem kościołem biskupa Paryża i miejscem ceremonii monarchii.

La Révolution est une période noire pour Notre-Dame. En novembre 1793, la cathédrale devient un « temple de la Raison ». Les révolutionnaires prennent les statues de la galerie des rois pour des rois de France et les décapitent, alors qu'elles représentent des rois de la Bible. Beaucoup d'autres sculptures sont abîmées ou détruites, et presque toutes les cloches sont fondues ; seul le bourdon Emmanuel est épargné. Le bâtiment sert ensuite d'entrepôt. En 1977, on a retrouvé par hasard vingt et une têtes de ces rois enterrées sous une cour du 9e arrondissement.

Rewolucja to czarny okres dla Notre-Dame. W listopadzie 1793 roku katedra staje się „świątynią Rozumu”. Rewolucjoniści biorą posągi z galerii królów za królów Francji i ścinają im głowy, choć przedstawiają one królów biblijnych. Wiele innych rzeźb zostaje uszkodzonych lub zniszczonych, a niemal wszystkie dzwony przetopiono; ocalał tylko wielki dzwon Emmanuel. Potem budynek służy jako magazyn. W 1977 roku przypadkiem odnaleziono dwadzieścia jeden głów tych królów, zakopanych pod dziedzińcem w 9. dzielnicy.

En 1802, après le Concordat signé avec le pape, Notre-Dame redevient une église. Le 2 décembre 1804, Napoléon s'y fait sacrer empereur en présence du pape Pie VII, et c'est lui-même qui pose la couronne sur sa tête. Le peintre David a représenté la cérémonie dans un immense tableau, aujourd'hui au Louvre. Mais le bâtiment reste en mauvais état : toitures abîmées, statues mutilées, vitraux cassés. Les petites réparations ne suffisent pas, et dans les années 1830 la cathédrale semble presque abandonnée.

W 1802 roku, po konkordacie z papieżem, Notre-Dame znów staje się kościołem. 2 grudnia 1804 roku Napoleon koronuje się tu na cesarza w obecności papieża Piusa VII i sam nakłada sobie koronę na głowę. Malarz David przedstawił tę uroczystość na ogromnym płótnie, które wisi dziś w Luwrze. Budynek jest jednak wciąż w złym stanie: zniszczone dachy, okaleczone posągi, rozbite witraże. Drobne naprawy nie wystarczają i w latach 30. XIX wieku katedra wygląda na niemal opuszczoną.

C'est un écrivain qui va la sauver. En 1831, Victor Hugo publie Notre-Dame de Paris, un roman qui se passe en 1482 et raconte l'histoire de la bohémienne Esmeralda, du sonneur de cloches bossu Quasimodo et de l'archidiacre Frollo. Le livre a un succès énorme. Dans un chapitre entier, Hugo décrit la cathédrale et dénonce les mutilations qu'elle a subies. Les Parisiens regardent alors leur monument autrement, et en 1844 l'État décide de lancer une grande restauration.

Ratuje ją pisarz. W 1831 roku Victor Hugo wydaje Katedrę Marii Panny w Paryżu, powieść, której akcja toczy się w 1482 roku. Opowiada ona historię Cyganki Esmeraldy, garbatego dzwonnika Quasimodo i archidiakona Frollo. Książka odnosi ogromny sukces. W całym rozdziale Hugo opisuje katedrę i piętnuje okaleczenia, których doznała. Paryżanie zaczynają patrzeć na swój zabytek inaczej, a w 1844 roku państwo postanawia przeprowadzić wielką renowację.

Les travaux sont confiés à deux architectes, Jean-Baptiste Lassus et Eugène Viollet-le-Duc ; après la mort de Lassus en 1857, Viollet-le-Duc les dirige seul jusqu'en 1864. Ils veulent rendre à Notre-Dame son aspect du Moyen Âge. Ils consolident les arcs-boutants, construisent une nouvelle sacristie et refont les sculptures de la façade. Les vingt-huit rois décapités sous la Révolution sont sculptés à nouveau. De nouveaux vitraux remplacent ceux qui avaient disparu, et de nouvelles cloches sont installées dans la tour nord.

Prace powierzono dwóm architektom, Jean-Baptiste'owi Lassusowi i Eugène'owi Viollet-le-Duc; po śmierci Lassusa w 1857 roku Viollet-le-Duc kieruje nimi sam aż do 1864 roku. Chcą przywrócić Notre-Dame jej średniowieczny wygląd. Wzmacniają łuki przyporowe, budują nową zakrystię i odtwarzają rzeźby fasady. Dwudziestu ośmiu królów, którym w czasie rewolucji ścięto głowy, zostaje wyrzeźbionych na nowo. Nowe witraże zastępują te, które przepadły, a w wieży północnej zawieszono nowe dzwony.

Viollet-le-Duc ajoute aussi des éléments nouveaux, qui font aujourd'hui partie de l'image de Notre-Dame. Il dessine une flèche de bois et de plomb qui monte à 96 mètres au-dessus de la croisée du transept ; la flèche médiévale avait été démontée à partir de 1786. Il imagine aussi les chimères, ces créatures fantastiques qui regardent Paris du haut de la galerie entre les tours. Pour certains, ces ajouts trahissent le Moyen Âge ; pour d'autres, ils le prolongent. En tout cas, on n'imagine plus Notre-Dame sans eux.

Viollet-le-Duc dodaje też nowe elementy, które dziś należą do wizerunku Notre-Dame. Projektuje iglicę z drewna i ołowiu, wznoszącą się na 96 metrów nad skrzyżowaniem naw; średniowieczną iglicę rozebrano od 1786 roku. Wymyśla także chimery, fantastyczne stwory, które spoglądają na Paryż z galerii między wieżami. Dla jednych te dodatki zdradzają średniowiecze, dla innych są jego kontynuacją. Tak czy inaczej, trudno dziś wyobrazić sobie Notre-Dame bez nich.

Au XXe siècle, Notre-Dame accueille encore de grands moments de l'histoire de France. Le 26 août 1944, au lendemain de la libération de Paris, le général de Gaulle entre dans la cathédrale pour un Magnificat. Des coups de feu éclatent, dehors et même à l'intérieur, mais il reste debout et la cérémonie continue. En novembre 1970, après sa mort, une messe de requiem y réunit des chefs d'État du monde entier. D'autres présidents y ont été honorés de la même façon, comme Georges Pompidou en 1974 et François Mitterrand en 1996.

W XX wieku Notre-Dame nadal jest świadkiem wielkich chwil historii Francji. 26 sierpnia 1944 roku, dzień po wyzwoleniu Paryża, generał de Gaulle wchodzi do katedry na Magnificat. Na zewnątrz, a nawet w środku padają strzały, ale on stoi wyprostowany, a uroczystość trwa dalej. W listopadzie 1970 roku, po jego śmierci, msza żałobna gromadzi tu szefów państw z całego świata. W ten sam sposób uczczono też innych prezydentów, na przykład Georges'a Pompidou w 1974 roku i François Mitterranda w 1996 roku.

Notre-Dame attire aussi les touristes : avant 2019, elle recevait douze à quatorze millions de visiteurs par an, plus que tout autre monument d'Europe. Croyants ou non, Français ou étrangers, ils viennent admirer l'architecture, monter les 387 marches des tours, regarder les rosaces ou écouter le grand orgue. Mais cette foule use aussi le bâtiment et pose de vrais problèmes de conservation.

Notre-Dame przyciąga też turystów: przed 2019 rokiem odwiedzało ją od dwunastu do czternastu milionów osób rocznie, więcej niż jakikolwiek inny zabytek w Europie. Wierzący i niewierzący, Francuzi i cudzoziemcy przychodzą podziwiać architekturę, wspiąć się po 387 stopniach na wieże, obejrzeć rozety albo posłuchać wielkich organów. Ale te tłumy także niszczą budynek i stwarzają poważne problemy konserwatorskie.

Entretenir un édifice aussi grand et aussi ancien coûte très cher. Au début du XXIe siècle, la pollution ronge les pierres, des gargouilles s'abîment et la flèche a besoin de réparations. En 2018 commence un grand chantier, et la flèche est bientôt entourée d'échafaudages. Le 11 avril 2019, une grue descend les seize statues de cuivre qui l'entouraient, pour les envoyer en restauration. Quatre jours plus tard, le feu prend.

Utrzymanie tak dużej i starej budowli kosztuje bardzo dużo. Na początku XXI wieku zanieczyszczenie powietrza niszczy kamień, kruszą się rzygacze, a iglica wymaga naprawy. W 2018 roku rusza wielka renowacja i wkrótce iglicę otaczają rusztowania. 11 kwietnia 2019 roku dźwig zdejmuje szesnaście miedzianych posągów, które ją otaczały, aby oddać je do renowacji. Cztery dni później wybucha pożar.

Le lundi 15 avril 2019, en fin d'après-midi, un feu se déclare dans les combles. La première alarme sonne vers 18 h 20. Les flammes gagnent vite la charpente en chêne du XIIIe siècle, qu'on surnommait « la forêt » parce qu'il avait fallu environ 1 300 arbres pour la construire. Très vite, le feu devient impossible à contrôler. Sur les quais et les ponts de la Seine, les Parisiens se rassemblent et regardent, sans y croire, leur cathédrale brûler.

W poniedziałek 15 kwietnia 2019 roku, późnym popołudniem, na strychu wybucha pożar. Pierwszy alarm rozlega się około 18.20. Płomienie szybko ogarniają dębową więźbę z XIII wieku, nazywaną „lasem”, bo do jej budowy potrzeba było około 1300 drzew. Bardzo szybko ogień wymyka się spod kontroli. Na nabrzeżach i mostach Sekwany zbierają się paryżanie i z niedowierzaniem patrzą, jak płonie ich katedra.

Environ quatre cents pompiers sont mobilisés. Leur travail est très difficile : le feu est haut, l'accès est compliqué et la vieille charpente brûle comme une torche. Vers 19 h 50, la flèche de Viollet-le-Duc s'effondre au milieu de la fumée et des étincelles. Les télévisions diffusent la scène en direct, et des millions de personnes la voient tomber.

Do akcji rusza około czterystu strażaków. Ich praca jest bardzo trudna: ogień jest wysoko, dostęp skomplikowany, a stara więźba płonie jak pochodnia. Około 19.50 iglica Viollet-le-Duca wali się w kłębach dymu i iskier. Telewizje pokazują to na żywo i miliony ludzi widzą, jak spada.

Les pompiers doivent surtout sauver la tour nord, où le feu a atteint le beffroi en bois qui porte les cloches : si ses poutres cèdent, les cloches tomberont et la tour risque de s'écrouler. Une petite équipe monte dans la tour au péril de sa vie, pendant qu'un robot arrose la nef. Vers 23 h 30, les autorités annoncent que la structure est sauvée. Le feu n'est complètement éteint que le lendemain matin. Les deux tours tiennent, et les trois grandes rosaces ont résisté.

Strażacy muszą przede wszystkim uratować wieżę północną, gdzie ogień dotarł do drewnianej konstrukcji dźwigającej dzwony: jeśli belki puszczą, dzwony spadną, a wieża może się zawalić. Mała grupa wchodzi do wieży z narażeniem życia, a w tym czasie robot polewa nawę wodą. Około 23.30 władze ogłaszają, że konstrukcja została uratowana. Ogień udaje się całkowicie ugasić dopiero następnego ranka. Obie wieże wytrzymują, a trzy wielkie rozety ocalały.

Les dégâts sont pourtant très lourds. Toute la charpente a brûlé, avec la toiture de plomb qu'elle portait. En tombant, la flèche a percé la voûte de pierre, qui s'est aussi effondrée à d'autres endroits. À l'intérieur, tout est couvert de débris, de cendres et d'eau. Pendant l'incendie, la couronne d'épines a été sauvée par une chaîne humaine de pompiers, de policiers et l'aumônier des pompiers. Le grand orgue n'a presque pas été touché par les flammes, mais il est couvert de poussière de plomb.

Mimo to zniszczenia są ogromne. Spłonęła cała więźba razem z ołowianym dachem, który na niej spoczywał. Spadająca iglica przebiła kamienne sklepienie, które zawaliło się też w innych miejscach. W środku wszystko pokrywają gruz, popiół i woda. W czasie pożaru koronę cierniową uratował ludzki łańcuch strażaków, policjantów i kapelana straży pożarnej. Wielkie organy prawie nie ucierpiały od ognia, ale pokrył je ołowiany pył.

L'émotion est immense, en France comme ailleurs. Le soir même, sur les quais, des Parisiens chantent ensemble « Je vous salue Marie ». Emmanuel Macron se rend sur place et déclare : « Nous rebâtirons. » Le lendemain, il promet que la cathédrale sera reconstruite « plus belle encore », en cinq ans. Des messages arrivent du monde entier, de croyants comme de non-croyants.

Poruszenie jest ogromne, we Francji i poza nią. Jeszcze tego samego wieczoru na nabrzeżach paryżanie wspólnie śpiewają „Zdrowaś Maryjo”. Emmanuel Macron przyjeżdża na miejsce i oświadcza: „Odbudujemy ją”. Następnego dnia obiecuje, że katedra zostanie odbudowana w ciągu pięciu lat i będzie „jeszcze piękniejsza”. Napływają wiadomości z całego świata, od wierzących i niewierzących.

L'enquête privilégie la piste de l'accident. Un problème électrique ou une cigarette mal éteinte font partie des hypothèses ; des ouvriers du chantier ont d'ailleurs reconnu avoir fumé sur les échafaudages. Les enquêteurs n'ont trouvé aucune trace d'un acte criminel, malgré les rumeurs qui ont circulé sur les réseaux sociaux. L'incendie a rappelé que les chantiers sont des moments dangereux pour les monuments anciens.

Śledztwo skłania się ku nieszczęśliwemu wypadkowi. Wśród hipotez są awaria instalacji elektrycznej i źle zgaszony papieros; robotnicy z budowy przyznali zresztą, że palili na rusztowaniach. Śledczy nie znaleźli żadnych śladów przestępstwa, mimo plotek krążących w mediach społecznościowych. Pożar przypomniał, że prace budowlane to niebezpieczny czas dla starych zabytków.

Très vite, on cherche des responsables. L'alarme a bien sonné à 18 h 20, mais l'agent de sécurité a été envoyé au mauvais endroit, et le feu n'a été découvert que vingt minutes plus tard. On se demande aussi pourquoi la charpente n'avait pas de système moderne contre l'incendie, et on reproche à l'État de ne pas donner assez d'argent pour entretenir son patrimoine.

Szybko zaczyna się szukanie winnych. Alarm rzeczywiście włączył się o 18.20, ale ochroniarza wysłano w złe miejsce i ogień odkryto dopiero dwadzieścia minut później. Pada też pytanie, dlaczego więźba nie miała nowoczesnego systemu przeciwpożarowego, a państwu zarzuca się, że wydaje za mało na utrzymanie swojego dziedzictwa.

Les dons font aussi débat. Dans les jours qui suivent, de grandes familles fortunées et des entreprises promettent des centaines de millions d'euros : 100 millions pour la famille Pinault, 200 millions pour la famille Arnault et LVMH, autant pour les Bettencourt et L'Oréal. Certains trouvent choquant que tant d'argent arrive si vite pour une cathédrale, alors que d'autres causes en manquent. Au total, environ 850 millions d'euros ont été réunis, venus de plus de 340 000 donateurs.

Kontrowersje budzą też darowizny. W kolejnych dniach bogate rodziny i firmy obiecują setki milionów euro: 100 milionów rodzina Pinault, 200 milionów rodzina Arnault i LVMH, tyle samo Bettencourtowie i L'Oréal. Niektórych szokuje, że tak dużo pieniędzy tak szybko płynie na katedrę, gdy na inne cele ich brakuje. Łącznie zebrano około 850 milionów euro od ponad 340 000 darczyńców.

Une question divise alors les architectes, les historiens et le public : faut-il reconstruire la cathédrale à l'identique ou lui donner une touche moderne ? Au début, Emmanuel Macron se montre ouvert à une flèche contemporaine, et des architectes du monde entier proposent des projets en verre, en acier, ou même un jardin sur le toit. Beaucoup d'autres veulent retrouver la flèche de Viollet-le-Duc telle qu'elle était. En juillet 2020, le président tranche : elle sera reconstruite à l'identique.

Jedno pytanie dzieli wtedy architektów, historyków i opinię publiczną: czy odbudować katedrę dokładnie taką, jaka była, czy nadać jej nowoczesny akcent? Początkowo Emmanuel Macron jest otwarty na współczesną iglicę, a architekci z całego świata proponują projekty ze szkła i stali, a nawet ogród na dachu. Wielu innych chce odzyskać iglicę Viollet-le-Duca w dawnym kształcie. W lipcu 2020 roku prezydent rozstrzyga: zostanie odbudowana w identycznej formie.

Les difficultés techniques sont énormes. Il faut d'abord démonter un échafaudage de 40 000 pièces, déformé par la chaleur pendant l'incendie. Pour la nouvelle charpente, on choisit environ un millier de grands chênes dans les forêts françaises. Il faut aussi trouver des charpentiers et des tailleurs de pierre capables de travailler à la main, comme au Moyen Âge. Enfin, le plomb fondu de la toiture a laissé de la poussière toxique partout : il faut nettoyer la cathédrale et les rues voisines avec beaucoup de précautions.

Trudności techniczne są ogromne. Najpierw trzeba rozebrać rusztowanie z 40 000 elementów, wygięte od żaru podczas pożaru. Do nowej więźby wybiera się około tysiąca wielkich dębów z francuskich lasów. Trzeba też znaleźć cieśli i kamieniarzy, którzy potrafią pracować ręcznie, jak w średniowieczu. Wreszcie stopiony ołów z dachu zostawił wszędzie toksyczny pył: katedrę i okoliczne ulice trzeba czyścić z wielką ostrożnością.

En 2020, la pandémie de Covid-19 arrête le chantier pendant plusieurs semaines. Les délais s'allongent et les coûts augmentent. Le but reste pourtant le même : rouvrir en 2024, l'année des Jeux olympiques de Paris. Les équipes travaillent sans relâche pour tenir ce délai. Certains experts regrettent que la pression politique laisse peu de temps pour débattre des choix de restauration.

W 2020 roku pandemia COVID-19 wstrzymuje prace na kilka tygodni. Terminy się wydłużają, a koszty rosną. Cel pozostaje jednak ten sam: ponowne otwarcie w 2024 roku, w roku igrzysk olimpijskich w Paryżu. Ekipy pracują bez wytchnienia, aby dotrzymać terminu. Niektórzy eksperci żałują, że presja polityczna zostawia mało czasu na dyskusję o wyborach konserwatorskich.

La cathédrale rouvre ses portes les 7 et 8 décembre 2024, un peu plus de cinq ans après l'incendie. La charpente a été refaite en chêne avec les techniques du Moyen Âge, et la flèche de Viollet-le-Duc a retrouvé sa place, avec un nouveau coq doré à son sommet. Les voûtes ont été réparées et les pierres nettoyées : beaucoup de visiteurs découvrent un intérieur d'une couleur claire qu'ils n'avaient jamais vue. Le grand orgue, démonté, nettoyé et remonté, a de nouveau résonné pendant la cérémonie de réouverture.

Katedra ponownie otwiera drzwi 7 i 8 grudnia 2024 roku, nieco ponad pięć lat po pożarze. Więźbę odtworzono z dębu średniowiecznymi technikami, a iglica Viollet-le-Duca wróciła na swoje miejsce z nowym złotym kogutem na szczycie. Sklepienia naprawiono, a kamień oczyszczono: wielu zwiedzających odkrywa jasne wnętrze, jakiego nigdy wcześniej nie widzieli. Wielkie organy, rozebrane, oczyszczone i złożone na nowo, znów zabrzmiały podczas uroczystości ponownego otwarcia.

L'incendie a ému le monde entier parce que Notre-Dame a plusieurs sens à la fois, et pas seulement religieux. Pour les catholiques, c'est un lieu saint. Pour les Parisiens, c'est le cœur de leur ville : sur le parvis se trouve le point zéro, à partir duquel on mesure les distances routières en France. Pour les Français, c'est le témoin de plus de huit siècles d'histoire commune.

Pożar poruszył cały świat, bo Notre-Dame ma wiele znaczeń naraz, i to nie tylko religijnych. Dla katolików to miejsce święte. Dla paryżan to serce ich miasta: na placu przed katedrą znajduje się punkt zero, od którego mierzy się odległości drogowe we Francji. Dla Francuzów to świadek ponad ośmiu stuleci wspólnej historii.

Pour le reste du monde aussi, Notre-Dame fait partie d'un patrimoine commun : depuis 1991, elle est inscrite avec les rives de la Seine sur la liste du patrimoine mondial de l'Unesco. Des millions de personnes venues de tous les pays ont monté ses tours et admiré ses rosaces. Le roman de Victor Hugo, traduit dans de nombreuses langues, en a fait un lieu littéraire autant qu'un monument. Le cinéma a fait le reste, notamment le dessin animé de Disney Le Bossu de Notre-Dame, sorti en 1996.

Także dla reszty świata Notre-Dame jest częścią wspólnego dziedzictwa: od 1991 roku znajduje się, razem z nabrzeżami Sekwany, na Liście światowego dziedzictwa UNESCO. Miliony ludzi ze wszystkich krajów wspinały się na jej wieże i podziwiały jej rozety. Powieść Victora Hugo, przetłumaczona na wiele języków, uczyniła z niej miejsce literackie, a nie tylko zabytek. Resztę zrobiło kino, zwłaszcza animowany film Disneya Dzwonnik z Notre Dame z 1996 roku.

Son histoire est aussi celle d'une longue suite de destructions et de réparations. Elle a traversé les guerres, la Révolution, des années d'abandon et un incendie. À chaque époque, on l'a modifiée, restaurée, adaptée à son temps. La reconstruction qui a suivi l'incendie de 2019 n'est que le dernier chapitre de cette histoire.

Jej historia to także długi ciąg zniszczeń i napraw. Przetrwała wojny, rewolucję, lata zaniedbań i pożar. W każdej epoce ją zmieniano, odnawiano i dostosowywano do czasów. Odbudowa po pożarze z 2019 roku to tylko najnowszy rozdział tej historii.

Notre-Dame de Paris est donc bien plus qu'une cathédrale gothique. Chaque époque y a laissé sa trace : les bâtisseurs du Moyen Âge, les révolutionnaires, Viollet-le-Duc, puis les artisans du XXIe siècle. Elle est à la fois un chef-d'œuvre d'architecture, un lieu de culte et un morceau de la mémoire française.

Notre-Dame w Paryżu to zatem znacznie więcej niż gotycka katedra. Każda epoka zostawiła w niej swój ślad: średniowieczni budowniczowie, rewolucjoniści, Viollet-le-Duc, a potem rzemieślnicy XXI wieku. Jest zarazem arcydziełem architektury, miejscem kultu i cząstką francuskiej pamięci.

L'incendie de 2019 a montré combien les gens tenaient à ce monument, en France et bien au-delà. En cinq ans, près de deux mille artisans, avec des architectes, des ingénieurs et l'argent de centaines de milliers de donateurs, l'ont remis debout. Depuis sa réouverture en décembre 2024, les visiteurs font de nouveau la queue sur le parvis, et les cloches de Notre-Dame sonnent à nouveau au-dessus de l'île de la Cité.

Pożar w 2019 roku pokazał, jak bardzo ludziom zależy na tym zabytku, we Francji i daleko poza nią. W ciągu pięciu lat prawie dwa tysiące rzemieślników, wraz z architektami, inżynierami i pieniędzmi setek tysięcy darczyńców, postawiło ją z powrotem na nogi. Od ponownego otwarcia w grudniu 2024 roku zwiedzający znów stoją w kolejce na placu przed katedrą, a dzwony Notre-Dame znów biją nad wyspą Cité.