Notre-Dame de Paris : histoire, incendie et renaissance

Notre-Dame de Paris se dresse sur l'île de la Cité depuis plus de huit siècles. Elle a vu passer des rois, des révolutionnaires et des millions de visiteurs, et Victor Hugo en a fait l'héroïne d'un roman connu dans le monde entier. Le 15 avril 2019, quand un incendie a failli la détruire, on a suivi la catastrophe en direct sur tous les continents.

Notre-Dame de Paris, sekiz yüzyılı aşkın bir süredir Cité Adası'nda yükseliyor. Krallar, devrimciler ve milyonlarca ziyaretçi gördü; Victor Hugo da onu tüm dünyada bilinen bir romanın kahramanı yaptı. 15 Nisan 2019'da bir yangın katedrali neredeyse yok ettiğinde, felaket her kıtada canlı olarak izlendi.

Son histoire est faite de transformations, de dégâts et de restaurations. Commencée en 1163, saccagée pendant la Révolution, restaurée au XIXe siècle puis reconstruite après l'incendie, la cathédrale a traversé toutes les époques de l'histoire de France. C'est ce long parcours qui en a fait bien plus qu'une église : un symbole pour les Français, et pour beaucoup d'autres.

Katedralin tarihi değişimlerle, hasarlarla ve restorasyonlarla dolu. 1163'te yapımına başlanan, Devrim sırasında yağmalanan, 19. yüzyılda restore edilen ve yangından sonra yeniden inşa edilen katedral, Fransız tarihinin bütün dönemlerine tanıklık etti. Onu bir kiliseden çok daha fazlası yapan da bu uzun yolculuk oldu: Fransızlar için ve başka birçok insan için bir simge.

Au XIIe siècle, Paris grandit vite. La ville devient la capitale des rois capétiens et un grand centre d'études. Nommé évêque en 1160, Maurice de Sully trouve la vieille cathédrale Saint-Étienne trop petite et trop modeste pour une telle ville. Il décide d'en bâtir une nouvelle, beaucoup plus grande. Selon la tradition, c'est le pape Alexandre III qui en pose la première pierre, en 1163.

12. yüzyılda Paris hızla büyür. Şehir, Capet hanedanından kralların başkenti ve önemli bir eğitim merkezi olur. 1160'ta piskopos atanan Maurice de Sully, eski Saint-Étienne Katedrali'ni böyle bir şehir için fazla küçük ve gösterişsiz bulur. Çok daha büyük, yeni bir katedral yaptırmaya karar verir. Rivayete göre temel taşını 1163'te Papa III. Aleksandr koyar.

Le chantier dure près de deux siècles, jusque vers 1345. Tailleurs de pierre, charpentiers, sculpteurs et verriers s'y succèdent de génération en génération. Le chœur est terminé en 1182, la nef au début du XIIIe siècle et les deux tours de la façade vers 1250. Les chapelles latérales et les grandes façades du transept viennent ensuite. On peut donc lire dans le bâtiment l'évolution du gothique : le chœur et la nef appartiennent au premier gothique, les façades du transept au gothique rayonnant.

İnşaat yaklaşık iki yüzyıl, 1345 civarına kadar sürer. Taş ustaları, marangozlar, heykeltıraşlar ve vitray ustaları kuşaktan kuşağa şantiyede birbirini izler. Koro bölümü 1182'de, ana nef 13. yüzyılın başında, cephedeki iki kule ise 1250 civarında tamamlanır. Yan şapeller ve transeptin büyük cepheleri daha sonra eklenir. Bu yüzden binada Gotik üslubun gelişimini okumak mümkündür: koro ve nef erken Gotik'e, transept cepheleri ise ışınsal (Rayonnant) Gotik'e aittir.

Les dimensions de Notre-Dame impressionnaient les gens du Moyen Âge : 128 mètres de long, 48 mètres de large, des voûtes à 33 mètres de hauteur et des tours de 69 mètres. Pour monter aussi haut, les bâtisseurs utilisent les techniques nouvelles du gothique, l'arc brisé et la croisée d'ogives. À l'extérieur, les arcs-boutants soutiennent les murs et reportent vers le sol le poids des voûtes. Les murs n'ont plus besoin d'être épais, et l'on peut y ouvrir de grandes fenêtres.

Notre-Dame'ın boyutları Orta Çağ insanlarını hayran bırakırdı: 128 metre uzunluk, 48 metre genişlik, 33 metre yükseklikte tonozlar ve 69 metrelik kuleler. Bu kadar yükseğe çıkmak için ustalar Gotik'in yeni tekniklerini, sivri kemeri ve kaburgalı tonozu kullanır. Dışarıda uçan payandalar duvarları destekler ve tonozların ağırlığını yere aktarır. Duvarların artık kalın olması gerekmez ve onlara büyük pencereler açılabilir.

La façade occidentale est l'une des plus célèbres de l'art gothique. Ses trois portails sculptés racontent des scènes de la Bible : au centre le Jugement dernier, à gauche la Vierge, à droite sainte Anne. Au-dessus court la galerie des rois, avec ses vingt-huit statues de rois de Juda, considérés comme les ancêtres du Christ. Plus haut encore, la grande rose, un vitrail de près de dix mètres de diamètre, s'illumine quand le soleil de l'après-midi la traverse. Deux tours carrées, sans flèche, encadrent l'ensemble.

Batı cephesi, Gotik sanatın en ünlü cephelerinden biridir. Üç oymalı kapısı İncil'den sahneler anlatır: ortada Kıyamet Günü, solda Meryem Ana, sağda Azize Anna. Bunların üstünde, İsa'nın ataları sayılan Yahuda krallarının yirmi sekiz heykelinin yer aldığı Krallar Galerisi uzanır. Daha yukarıda, çapı yaklaşık on metre olan büyük gül pencere, öğleden sonra güneşi içinden geçtiğinde ışıl ışıl parlar. Sivri külahı olmayan iki kare kule bütünü çerçeveler.

À l'intérieur, la nef frappe par sa hauteur et sa lumière. De grosses colonnes rondes portent les arcs, et le regard monte jusqu'aux voûtes. Les deux roses du transept, larges de près de treize mètres, comptent parmi les plus beaux vitraux du Moyen Âge ; celle du nord a gardé presque tout son verre du XIIIe siècle. Le grand orgue, plusieurs fois reconstruit, possède environ 8 000 tuyaux. C'est l'un des orgues les plus célèbres du monde.

İçeride nef, yüksekliği ve ışığıyla etkileyicidir. Kalın, yuvarlak sütunlar kemerleri taşır ve bakışlar tonozlara kadar yükselir. Yaklaşık on üç metre genişliğindeki iki transept gül penceresi, Orta Çağ'ın en güzel vitrayları arasındadır; kuzeydeki, 13. yüzyıldan kalma camının neredeyse tamamını korumuştur. Birkaç kez yeniden yapılan büyük org yaklaşık 8.000 boruya sahiptir. Dünyanın en ünlü orglarından biridir.

La cathédrale devient vite l'un des grands centres religieux du royaume. On y chante des Te Deum pour fêter les victoires, et on y célèbre des cérémonies princières : en 1572, Marguerite de Valois y épouse le futur Henri IV, devant le portail. La couronne d'épines achetée par Saint Louis en 1239, elle, n'y arrive qu'en 1806 ; avant la Révolution, elle était gardée à la Sainte-Chapelle. Pendant des siècles, Notre-Dame est à la fois l'église de l'évêque de Paris et un lieu de cérémonie pour la monarchie.

Katedral kısa sürede krallığın en önemli dini merkezlerinden biri olur. Zaferleri kutlamak için burada Te Deum ilahileri söylenir, prenslere yakışır törenler düzenlenir: 1572'de Valois'lı Marguerite, katedralin kapısı önünde geleceğin kralı IV. Henri ile evlenir. Buna karşılık Aziz Louis'nin 1239'da satın aldığı dikenli taç buraya ancak 1806'da gelir; Devrim'den önce Sainte-Chapelle'de saklanıyordu. Notre-Dame yüzyıllar boyunca hem Paris piskoposunun kilisesi hem de monarşinin tören yeridir.

La Révolution est une période noire pour Notre-Dame. En novembre 1793, la cathédrale devient un « temple de la Raison ». Les révolutionnaires prennent les statues de la galerie des rois pour des rois de France et les décapitent, alors qu'elles représentent des rois de la Bible. Beaucoup d'autres sculptures sont abîmées ou détruites, et presque toutes les cloches sont fondues ; seul le bourdon Emmanuel est épargné. Le bâtiment sert ensuite d'entrepôt. En 1977, on a retrouvé par hasard vingt et une têtes de ces rois enterrées sous une cour du 9e arrondissement.

Devrim, Notre-Dame için karanlık bir dönemdir. Kasım 1793'te katedral bir "Akıl Tapınağı"na dönüştürülür. Devrimciler Krallar Galerisi'ndeki heykelleri Fransa kralları sanıp başlarını keser, oysa heykeller İncil'deki kralları temsil eder. Başka birçok heykel zarar görür ya da yok edilir, çanların neredeyse tamamı eritilir; yalnızca büyük Emmanuel çanı kurtulur. Bina daha sonra depo olarak kullanılır. 1977'de bu kralların yirmi bir başı, 9. bölgedeki bir avlunun altında gömülü hâlde tesadüfen bulundu.

En 1802, après le Concordat signé avec le pape, Notre-Dame redevient une église. Le 2 décembre 1804, Napoléon s'y fait sacrer empereur en présence du pape Pie VII, et c'est lui-même qui pose la couronne sur sa tête. Le peintre David a représenté la cérémonie dans un immense tableau, aujourd'hui au Louvre. Mais le bâtiment reste en mauvais état : toitures abîmées, statues mutilées, vitraux cassés. Les petites réparations ne suffisent pas, et dans les années 1830 la cathédrale semble presque abandonnée.

1802'de papayla imzalanan Konkordato'dan sonra Notre-Dame yeniden kilise olur. 2 Aralık 1804'te Napolyon burada Papa VII. Pius'un huzurunda imparator olarak taç giyer ve tacı başına kendisi koyar. Ressam David bu töreni bugün Louvre'da bulunan dev bir tabloda resmetmiştir. Ama bina hâlâ kötü durumdadır: hasarlı çatılar, parçalanmış heykeller, kırık vitraylar. Küçük onarımlar yetmez ve 1830'larda katedral neredeyse terk edilmiş gibi görünür.

C'est un écrivain qui va la sauver. En 1831, Victor Hugo publie Notre-Dame de Paris, un roman qui se passe en 1482 et raconte l'histoire de la bohémienne Esmeralda, du sonneur de cloches bossu Quasimodo et de l'archidiacre Frollo. Le livre a un succès énorme. Dans un chapitre entier, Hugo décrit la cathédrale et dénonce les mutilations qu'elle a subies. Les Parisiens regardent alors leur monument autrement, et en 1844 l'État décide de lancer une grande restauration.

Onu kurtaran bir yazar olur. 1831'de Victor Hugo, 1482'de geçen ve Çingene kızı Esmeralda'nın, kambur zangoç Quasimodo'nun ve başdiyakoz Frollo'nun hikâyesini anlatan Notre-Dame'ın Kamburu romanını yayımlar. Kitap büyük bir başarı kazanır. Hugo koca bir bölüm boyunca katedrali anlatır ve uğradığı tahribatı sert bir dille eleştirir. Parisliler anıtlarına başka gözle bakmaya başlar ve 1844'te devlet büyük bir restorasyon başlatmaya karar verir.

Les travaux sont confiés à deux architectes, Jean-Baptiste Lassus et Eugène Viollet-le-Duc ; après la mort de Lassus en 1857, Viollet-le-Duc les dirige seul jusqu'en 1864. Ils veulent rendre à Notre-Dame son aspect du Moyen Âge. Ils consolident les arcs-boutants, construisent une nouvelle sacristie et refont les sculptures de la façade. Les vingt-huit rois décapités sous la Révolution sont sculptés à nouveau. De nouveaux vitraux remplacent ceux qui avaient disparu, et de nouvelles cloches sont installées dans la tour nord.

Çalışmalar iki mimara, Jean-Baptiste Lassus ile Eugène Viollet-le-Duc'e verilir; Lassus 1857'de ölünce Viollet-le-Duc işleri 1864'e kadar tek başına yönetir. Amaçları Notre-Dame'a Orta Çağ'daki görünümünü geri kazandırmaktır. Uçan payandaları güçlendirir, yeni bir giysi odası (sakristi) inşa eder ve cephedeki heykelleri yeniden yaparlar. Devrim sırasında başları kesilen yirmi sekiz kral yeniden yontulur. Kaybolan vitrayların yerine yenileri takılır, kuzey kuleye de yeni çanlar asılır.

Viollet-le-Duc ajoute aussi des éléments nouveaux, qui font aujourd'hui partie de l'image de Notre-Dame. Il dessine une flèche de bois et de plomb qui monte à 96 mètres au-dessus de la croisée du transept ; la flèche médiévale avait été démontée à partir de 1786. Il imagine aussi les chimères, ces créatures fantastiques qui regardent Paris du haut de la galerie entre les tours. Pour certains, ces ajouts trahissent le Moyen Âge ; pour d'autres, ils le prolongent. En tout cas, on n'imagine plus Notre-Dame sans eux.

Viollet-le-Duc, bugün Notre-Dame'ın görüntüsünün bir parçası olan yeni unsurlar da ekler. Transeptin kesişme noktasının üzerinde 96 metreye kadar yükselen, ahşap ve kurşundan bir kule sivrisi tasarlar; Orta Çağ'dan kalma sivri 1786'dan itibaren sökülmüştü. Kuleler arasındaki galeriden Paris'e bakan fantastik yaratıklar olan kimeraları da o tasarlar. Bazılarına göre bu eklemeler Orta Çağ'a ihanettir, bazılarına göre ise onun devamıdır. Ne olursa olsun, Notre-Dame'ı artık onlarsız düşünmek zor.

Au XXe siècle, Notre-Dame accueille encore de grands moments de l'histoire de France. Le 26 août 1944, au lendemain de la libération de Paris, le général de Gaulle entre dans la cathédrale pour un Magnificat. Des coups de feu éclatent, dehors et même à l'intérieur, mais il reste debout et la cérémonie continue. En novembre 1970, après sa mort, une messe de requiem y réunit des chefs d'État du monde entier. D'autres présidents y ont été honorés de la même façon, comme Georges Pompidou en 1974 et François Mitterrand en 1996.

20. yüzyılda da Notre-Dame, Fransız tarihinin büyük anlarına sahne olur. 26 Ağustos 1944'te, Paris'in kurtuluşunun ertesi günü, General de Gaulle bir Magnificat ayini için katedrale girer. Dışarıda, hatta içeride silahlar patlar, ama o dimdik ayakta kalır ve tören devam eder. Kasım 1970'te, onun ölümünden sonra burada düzenlenen bir cenaze ayini, dünyanın dört bir yanından devlet başkanlarını bir araya getirir. Başka cumhurbaşkanları da aynı şekilde anıldı; örneğin 1974'te Georges Pompidou, 1996'da François Mitterrand.

Notre-Dame attire aussi les touristes : avant 2019, elle recevait douze à quatorze millions de visiteurs par an, plus que tout autre monument d'Europe. Croyants ou non, Français ou étrangers, ils viennent admirer l'architecture, monter les 387 marches des tours, regarder les rosaces ou écouter le grand orgue. Mais cette foule use aussi le bâtiment et pose de vrais problèmes de conservation.

Notre-Dame turistleri de çeker: 2019'dan önce yılda on iki ila on dört milyon ziyaretçi ağırlıyordu, Avrupa'daki diğer tüm anıtlardan daha fazla. İnançlı olsun olmasın, Fransız ya da yabancı, insanlar mimariyi hayranlıkla izlemeye, kulelerin 387 basamağını tırmanmaya, gül pencerelere bakmaya ya da büyük orgu dinlemeye gelir. Ama bu kalabalık binayı aşındırır ve korunması konusunda ciddi sorunlar yaratır.

Entretenir un édifice aussi grand et aussi ancien coûte très cher. Au début du XXIe siècle, la pollution ronge les pierres, des gargouilles s'abîment et la flèche a besoin de réparations. En 2018 commence un grand chantier, et la flèche est bientôt entourée d'échafaudages. Le 11 avril 2019, une grue descend les seize statues de cuivre qui l'entouraient, pour les envoyer en restauration. Quatre jours plus tard, le feu prend.

Bu kadar büyük ve eski bir yapının bakımı çok pahalıdır. 21. yüzyılın başında hava kirliliği taşları aşındırır, bazı çörtenler bozulur ve kule sivrisinin onarıma ihtiyacı vardır. 2018'de büyük bir restorasyon başlar ve sivri kısa sürede iskelelerle çevrilir. 11 Nisan 2019'da bir vinç, sivrinin çevresindeki on altı bakır heykeli restorasyona göndermek üzere indirir. Dört gün sonra yangın çıkar.

Le lundi 15 avril 2019, en fin d'après-midi, un feu se déclare dans les combles. La première alarme sonne vers 18 h 20. Les flammes gagnent vite la charpente en chêne du XIIIe siècle, qu'on surnommait « la forêt » parce qu'il avait fallu environ 1 300 arbres pour la construire. Très vite, le feu devient impossible à contrôler. Sur les quais et les ponts de la Seine, les Parisiens se rassemblent et regardent, sans y croire, leur cathédrale brûler.

15 Nisan 2019 pazartesi günü, akşamüstü, çatı arasında bir yangın başlar. İlk alarm saat 18.20 civarında çalar. Alevler hızla 13. yüzyıldan kalma meşe çatı iskeletine yayılır; bu iskelete, yapımı için yaklaşık 1.300 ağaç gerektiğinden "orman" denirdi. Çok geçmeden yangın kontrol edilemez hâle gelir. Seine Nehri'nin rıhtımlarında ve köprülerinde toplanan Parisliler, katedrallerinin yanışını inanamayarak izler.

Environ quatre cents pompiers sont mobilisés. Leur travail est très difficile : le feu est haut, l'accès est compliqué et la vieille charpente brûle comme une torche. Vers 19 h 50, la flèche de Viollet-le-Duc s'effondre au milieu de la fumée et des étincelles. Les télévisions diffusent la scène en direct, et des millions de personnes la voient tomber.

Yaklaşık dört yüz itfaiyeci görevlendirilir. İşleri çok zordur: yangın yüksekte, erişim güçtür ve eski çatı iskeleti bir meşale gibi yanmaktadır. Saat 19.50 civarında Viollet-le-Duc'ün kule sivrisi duman ve kıvılcımlar arasında çöker. Televizyonlar sahneyi canlı yayınlar ve milyonlarca insan onun düşüşünü izler.

Les pompiers doivent surtout sauver la tour nord, où le feu a atteint le beffroi en bois qui porte les cloches : si ses poutres cèdent, les cloches tomberont et la tour risque de s'écrouler. Une petite équipe monte dans la tour au péril de sa vie, pendant qu'un robot arrose la nef. Vers 23 h 30, les autorités annoncent que la structure est sauvée. Le feu n'est complètement éteint que le lendemain matin. Les deux tours tiennent, et les trois grandes rosaces ont résisté.

İtfaiyecilerin her şeyden önce kuzey kuleyi kurtarması gerekir; yangın orada çanları taşıyan ahşap çan kulesi iskeletine ulaşmıştır: kirişler çökerse çanlar düşer ve kule yıkılabilir. Küçük bir ekip hayatını tehlikeye atarak kuleye çıkarken, bir robot nefe su püskürtür. Saat 23.30 civarında yetkililer yapının kurtarıldığını açıklar. Yangın ancak ertesi sabah tamamen söndürülür. İki kule de ayakta kalır ve üç büyük gül pencere zarar görmeden kurtulur.

Les dégâts sont pourtant très lourds. Toute la charpente a brûlé, avec la toiture de plomb qu'elle portait. En tombant, la flèche a percé la voûte de pierre, qui s'est aussi effondrée à d'autres endroits. À l'intérieur, tout est couvert de débris, de cendres et d'eau. Pendant l'incendie, la couronne d'épines a été sauvée par une chaîne humaine de pompiers, de policiers et l'aumônier des pompiers. Le grand orgue n'a presque pas été touché par les flammes, mais il est couvert de poussière de plomb.

Yine de hasar çok ağırdır. Çatı iskeletinin tamamı, taşıdığı kurşun çatıyla birlikte yanmıştır. Düşen kule sivrisi taş tonozu delmiş, tonoz başka noktalardan da çökmüştür. İçerisi moloz, kül ve suyla kaplıdır. Yangın sırasında dikenli taç, itfaiyeciler, polisler ve itfaiyenin papazından oluşan bir insan zinciri sayesinde kurtarıldı. Büyük org alevlerden neredeyse hiç etkilenmemiştir ama kurşun tozuyla kaplıdır.

L'émotion est immense, en France comme ailleurs. Le soir même, sur les quais, des Parisiens chantent ensemble « Je vous salue Marie ». Emmanuel Macron se rend sur place et déclare : « Nous rebâtirons. » Le lendemain, il promet que la cathédrale sera reconstruite « plus belle encore », en cinq ans. Des messages arrivent du monde entier, de croyants comme de non-croyants.

Fransa'da da başka yerlerde de büyük bir sarsıntı yaşanır. Aynı akşam rıhtımlarda Parisliler hep birlikte "Selam sana Meryem" duasını ilahi olarak söyler. Emmanuel Macron olay yerine gelir ve "Yeniden inşa edeceğiz" der. Ertesi gün katedralin beş yıl içinde "daha da güzel" bir şekilde yeniden yapılacağına söz verir. Dünyanın her yerinden, inananlardan da inanmayanlardan da mesajlar gelir.

L'enquête privilégie la piste de l'accident. Un problème électrique ou une cigarette mal éteinte font partie des hypothèses ; des ouvriers du chantier ont d'ailleurs reconnu avoir fumé sur les échafaudages. Les enquêteurs n'ont trouvé aucune trace d'un acte criminel, malgré les rumeurs qui ont circulé sur les réseaux sociaux. L'incendie a rappelé que les chantiers sont des moments dangereux pour les monuments anciens.

Soruşturma daha çok bir kaza ihtimali üzerinde duruyor. Elektrik arızası ya da iyi söndürülmemiş bir sigara olası nedenler arasında; şantiyedeki işçiler iskelede sigara içtiklerini de kabul etti. Sosyal medyada dolaşan söylentilere rağmen müfettişler kasıtlı bir eyleme dair hiçbir iz bulamadı. Yangın, inşaat çalışmalarının eski anıtlar için tehlikeli dönemler olduğunu hatırlattı.

Très vite, on cherche des responsables. L'alarme a bien sonné à 18 h 20, mais l'agent de sécurité a été envoyé au mauvais endroit, et le feu n'a été découvert que vingt minutes plus tard. On se demande aussi pourquoi la charpente n'avait pas de système moderne contre l'incendie, et on reproche à l'État de ne pas donner assez d'argent pour entretenir son patrimoine.

Çok geçmeden sorumlular aranmaya başlanır. Alarm saat 18.20'de gerçekten çalmıştır, ama güvenlik görevlisi yanlış yere gönderilmiş ve yangın ancak yirmi dakika sonra fark edilmiştir. Çatı iskeletinde neden modern bir yangın koruma sistemi bulunmadığı da sorgulanır ve devlet, mirasının bakımına yeterince para ayırmamakla eleştirilir.

Les dons font aussi débat. Dans les jours qui suivent, de grandes familles fortunées et des entreprises promettent des centaines de millions d'euros : 100 millions pour la famille Pinault, 200 millions pour la famille Arnault et LVMH, autant pour les Bettencourt et L'Oréal. Certains trouvent choquant que tant d'argent arrive si vite pour une cathédrale, alors que d'autres causes en manquent. Au total, environ 850 millions d'euros ont été réunis, venus de plus de 340 000 donateurs.

Bağışlar da tartışma yaratır. Sonraki günlerde zengin aileler ve şirketler yüz milyonlarca euro vaat eder: Pinault ailesi 100 milyon, Arnault ailesi ve LVMH 200 milyon, Bettencourt ailesi ve L'Oréal de bir o kadar. Bazıları, başka davalar paraya muhtaçken bir katedral için bu kadar paranın bu kadar hızlı gelmesini şaşırtıcı bulur. Toplamda 340.000'den fazla bağışçıdan yaklaşık 850 milyon euro toplandı.

Une question divise alors les architectes, les historiens et le public : faut-il reconstruire la cathédrale à l'identique ou lui donner une touche moderne ? Au début, Emmanuel Macron se montre ouvert à une flèche contemporaine, et des architectes du monde entier proposent des projets en verre, en acier, ou même un jardin sur le toit. Beaucoup d'autres veulent retrouver la flèche de Viollet-le-Duc telle qu'elle était. En juillet 2020, le président tranche : elle sera reconstruite à l'identique.

Mimarları, tarihçileri ve kamuoyunu bir soru böler: katedral eskisinin aynısı olarak mı yeniden yapılmalı, yoksa ona modern bir dokunuş mu eklenmeli? Emmanuel Macron başta çağdaş bir kule sivrisine sıcak bakar; dünyanın dört bir yanından mimarlar camdan, çelikten, hatta çatıda bir bahçe içeren projeler önerir. Birçok kişi ise Viollet-le-Duc'ün sivrisinin eskisi gibi geri gelmesini ister. Temmuz 2020'de cumhurbaşkanı kararını verir: sivri aslına uygun olarak yeniden yapılacaktır.

Les difficultés techniques sont énormes. Il faut d'abord démonter un échafaudage de 40 000 pièces, déformé par la chaleur pendant l'incendie. Pour la nouvelle charpente, on choisit environ un millier de grands chênes dans les forêts françaises. Il faut aussi trouver des charpentiers et des tailleurs de pierre capables de travailler à la main, comme au Moyen Âge. Enfin, le plomb fondu de la toiture a laissé de la poussière toxique partout : il faut nettoyer la cathédrale et les rues voisines avec beaucoup de précautions.

Teknik zorluklar çok büyüktür. Önce yangın sırasında ısıdan eğrilip bükülen, 40.000 parçalı bir iskelenin sökülmesi gerekir. Yeni çatı iskeleti için Fransız ormanlarından yaklaşık bin büyük meşe seçilir. Orta Çağ'daki gibi elle çalışabilen marangozlar ve taş ustaları da bulunmalıdır. Son olarak, eriyen kurşun çatı her yere zehirli toz bırakmıştır: katedral ve çevredeki sokaklar büyük bir dikkatle temizlenmelidir.

En 2020, la pandémie de Covid-19 arrête le chantier pendant plusieurs semaines. Les délais s'allongent et les coûts augmentent. Le but reste pourtant le même : rouvrir en 2024, l'année des Jeux olympiques de Paris. Les équipes travaillent sans relâche pour tenir ce délai. Certains experts regrettent que la pression politique laisse peu de temps pour débattre des choix de restauration.

2020'de Covid-19 salgını şantiyeyi birkaç hafta durdurur. Süreler uzar, maliyetler artar. Yine de hedef değişmez: Paris Olimpiyat Oyunları'nın yapılacağı 2024 yılında yeniden açılmak. Ekipler bu tarihe yetişmek için durmadan çalışır. Bazı uzmanlar, siyasi baskının restorasyon tercihlerini tartışmaya pek zaman bırakmamasından yakınır.

La cathédrale rouvre ses portes les 7 et 8 décembre 2024, un peu plus de cinq ans après l'incendie. La charpente a été refaite en chêne avec les techniques du Moyen Âge, et la flèche de Viollet-le-Duc a retrouvé sa place, avec un nouveau coq doré à son sommet. Les voûtes ont été réparées et les pierres nettoyées : beaucoup de visiteurs découvrent un intérieur d'une couleur claire qu'ils n'avaient jamais vue. Le grand orgue, démonté, nettoyé et remonté, a de nouveau résonné pendant la cérémonie de réouverture.

Katedral, yangından beş yıldan biraz fazla bir süre sonra, 7 ve 8 Aralık 2024'te kapılarını yeniden açar. Çatı iskeleti Orta Çağ teknikleriyle meşeden yeniden yapılmış, Viollet-le-Duc'ün sivrisi de tepesinde yeni, yaldızlı bir horozla yerine dönmüştür. Tonozlar onarılmış, taşlar temizlenmiştir: birçok ziyaretçi, daha önce hiç görmediği aydınlık bir iç mekânla karşılaşır. Sökülüp temizlenen ve yeniden kurulan büyük org, yeniden açılış töreninde tekrar çaldı.

L'incendie a ému le monde entier parce que Notre-Dame a plusieurs sens à la fois, et pas seulement religieux. Pour les catholiques, c'est un lieu saint. Pour les Parisiens, c'est le cœur de leur ville : sur le parvis se trouve le point zéro, à partir duquel on mesure les distances routières en France. Pour les Français, c'est le témoin de plus de huit siècles d'histoire commune.

Yangın bütün dünyayı sarstı, çünkü Notre-Dame aynı anda birçok anlam taşır ve bunlar yalnızca dini değildir. Katolikler için kutsal bir mekândır. Parisliler için şehirlerinin kalbidir: katedralin önündeki meydanda, Fransa'daki karayolu mesafelerinin ölçüldüğü sıfır noktası bulunur. Fransızlar için ise sekiz yüzyılı aşkın ortak tarihin tanığıdır.

Pour le reste du monde aussi, Notre-Dame fait partie d'un patrimoine commun : depuis 1991, elle est inscrite avec les rives de la Seine sur la liste du patrimoine mondial de l'Unesco. Des millions de personnes venues de tous les pays ont monté ses tours et admiré ses rosaces. Le roman de Victor Hugo, traduit dans de nombreuses langues, en a fait un lieu littéraire autant qu'un monument. Le cinéma a fait le reste, notamment le dessin animé de Disney Le Bossu de Notre-Dame, sorti en 1996.

Dünyanın geri kalanı için de Notre-Dame ortak bir mirasın parçasıdır: 1991'den beri Seine kıyılarıyla birlikte UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer alıyor. Her ülkeden milyonlarca insan kulelerine tırmandı ve gül pencerelerini hayranlıkla seyretti. Victor Hugo'nun pek çok dile çevrilen romanı, onu bir anıt olduğu kadar edebi bir mekân da yaptı. Gerisini sinema tamamladı; özellikle 1996'da vizyona giren Disney animasyonu Notre Dame'ın Kamburu.

Son histoire est aussi celle d'une longue suite de destructions et de réparations. Elle a traversé les guerres, la Révolution, des années d'abandon et un incendie. À chaque époque, on l'a modifiée, restaurée, adaptée à son temps. La reconstruction qui a suivi l'incendie de 2019 n'est que le dernier chapitre de cette histoire.

Tarihi aynı zamanda uzun bir yıkım ve onarım zinciridir. Savaşları, Devrim'i, yıllarca süren ihmali ve bir yangını atlattı. Her dönemde değiştirildi, restore edildi ve zamanına uyarlandı. 2019 yangınının ardından gelen yeniden inşa, bu hikâyenin yalnızca en son bölümüdür.

Notre-Dame de Paris est donc bien plus qu'une cathédrale gothique. Chaque époque y a laissé sa trace : les bâtisseurs du Moyen Âge, les révolutionnaires, Viollet-le-Duc, puis les artisans du XXIe siècle. Elle est à la fois un chef-d'œuvre d'architecture, un lieu de culte et un morceau de la mémoire française.

Kısacası Notre-Dame de Paris, Gotik bir katedralden çok daha fazlasıdır. Her dönem onda izini bıraktı: Orta Çağ'ın ustaları, devrimciler, Viollet-le-Duc ve ardından 21. yüzyılın zanaatkârları. Notre-Dame aynı anda bir mimari başyapıt, bir ibadet yeri ve Fransız hafızasının bir parçasıdır.

L'incendie de 2019 a montré combien les gens tenaient à ce monument, en France et bien au-delà. En cinq ans, près de deux mille artisans, avec des architectes, des ingénieurs et l'argent de centaines de milliers de donateurs, l'ont remis debout. Depuis sa réouverture en décembre 2024, les visiteurs font de nouveau la queue sur le parvis, et les cloches de Notre-Dame sonnent à nouveau au-dessus de l'île de la Cité.

2019 yangını, insanların bu anıta Fransa'da ve çok daha ötesinde ne kadar bağlı olduğunu gösterdi. Beş yılda, mimarlar, mühendisler ve yüz binlerce bağışçının parasıyla birlikte yaklaşık iki bin zanaatkâr onu yeniden ayağa kaldırdı. Aralık 2024'teki yeniden açılıştan beri ziyaretçiler meydanda yine sıraya giriyor ve Notre-Dame'ın çanları Cité Adası'nın üzerinde yeniden çalıyor.