Marie Curie : une vie pour la science

Marie Curie (1867-1934) est la première femme à avoir reçu un prix Nobel, et elle reste à ce jour la seule personne récompensée dans deux sciences différentes : la physique en 1903, puis la chimie en 1911. Avec son mari Pierre, elle a découvert deux éléments, le polonium et le radium, et c'est à elle qu'on doit le mot « radioactivité ». Ses travaux ont transformé la physique et la chimie, et ils ont ouvert la voie à des traitements du cancer qu'on utilise encore aujourd'hui.

Marie Curie (1867-1934) Nobel Ödülü alan ilk kadındır ve bugün hâlâ iki farklı bilim dalında ödüllendirilmiş tek kişidir: 1903'te fizikte, 1911'de kimyada. Eşi Pierre ile birlikte polonyum ve radyum adlı iki element keşfetti; "radyoaktivite" sözcüğünü de ona borçluyuz. Çalışmaları fiziği ve kimyayı değiştirdi, bugün hâlâ kullanılan kanser tedavilerinin önünü açtı.

Sa vie a tout d'un roman. Née à Varsovie, dans une Pologne dominée par la Russie, elle arrive à Paris à vingt-quatre ans avec très peu d'argent. Elle étudie dans une mansarde glaciale, travaille ensuite pendant des années dans un hangar mal chauffé, perd son mari dans un accident, affronte une violente campagne de presse, puis parcourt le front pendant la Première Guerre mondiale. Elle meurt en 1934, très probablement tuée par les radiations qu'elle avait passé sa vie à étudier.

Hayatı bir roman gibidir. Rusya'nın egemenliği altındaki Polonya'da, Varşova'da doğdu ve yirmi dört yaşında, cebinde çok az parayla Paris'e geldi. Buz gibi bir çatı katında okudu, ardından yıllarca iyi ısıtılmayan bir barakada çalıştı, eşini bir kazada kaybetti, sert bir basın kampanyasıyla mücadele etti ve Birinci Dünya Savaşı sırasında cepheyi dolaştı. 1934'te, büyük olasılıkla hayatını adadığı ışınımın etkisiyle öldü.

Maria Skłodowska naît le 7 novembre 1867 à Varsovie. À cette époque, la Pologne n'existe plus en tant qu'État : son territoire est partagé entre la Russie, la Prusse et l'Autriche, et Varsovie se trouve du côté russe. Maria est la cinquième et dernière enfant de la famille. Son père, Władysław Skłodowski, enseigne les mathématiques et la physique au lycée, et sa mère, Bronisława, dirige un pensionnat de jeunes filles. Ce sont des gens cultivés, fiers d'être polonais et très attachés à leur langue.

Maria Skłodowska 7 Kasım 1867'de Varşova'da doğdu. O dönemde Polonya bir devlet olarak artık yoktu: toprakları Rusya, Prusya ve Avusturya arasında paylaşılmıştı ve Varşova Rus bölgesinde kalıyordu. Maria ailenin beşinci ve en küçük çocuğuydu. Babası Władysław Skłodowski lisede matematik ve fizik öğretmeniydi, annesi Bronisława ise bir kız yatılı okulunu yönetiyordu. Kültürlü, Polonyalı olmaktan gurur duyan ve dillerine çok bağlı insanlardı.

L'enfance de Maria est vite assombrie. En 1876, sa sœur aînée Zofia meurt du typhus. Deux ans plus tard, sa mère est emportée par la tuberculose ; Maria n'a que dix ans. Son père, mal vu des autorités russes pour ses idées patriotiques, a perdu son poste, et il doit prendre des pensionnaires chez lui pour faire vivre la famille. La petite fille apprend tôt à être sérieuse et à compter sur elle-même.

Maria'nın çocukluğu kısa sürede karardı. 1876'da ablası Zofia tifüsten öldü. İki yıl sonra annesi veremden hayatını kaybetti; Maria henüz on yaşındaydı. Yurtsever görüşleri yüzünden Rus yetkililerin gözünde sakıncalı olan babası işini kaybetmişti ve aileyi geçindirmek için evine pansiyoner almak zorunda kaldı. Küçük kız erkenden ciddi olmayı ve kendine güvenmeyi öğrendi.

À l'école, Maria est une élève brillante. Mais l'enseignement se fait en russe et le polonais y est presque interdit : quand un inspecteur passe, les élèves doivent cacher leurs livres polonais et réciter leurs leçons en russe. En 1883, à quinze ans, elle termine le lycée avec une médaille d'or. Impossible pourtant d'aller plus loin : dans la Pologne russe, l'université est fermée aux femmes.

Maria okulda parlak bir öğrenciydi. Ama dersler Rusça yapılıyordu ve Lehçe neredeyse yasaktı: bir müfettiş geldiğinde öğrenciler Lehçe kitaplarını saklamak ve derslerini Rusça okumak zorundaydı. 1883'te, on beş yaşında, liseyi altın madalyayla bitirdi. Yine de daha ileri gidemezdi: Rus yönetimindeki Polonya'da üniversite kadınlara kapalıydı.

Maria et sa sœur Bronisława, que tout le monde appelle Bronia, rêvent toutes les deux de faire des études. Elles concluent un accord : Maria travaillera comme gouvernante pour payer les études de médecine de Bronia à Paris, puis Bronia l'aidera à venir à son tour. Pendant plusieurs années, Maria s'occupe des enfants de familles aisées, notamment chez des propriétaires terriens de Szczuki, au nord de Varsovie, et elle envoie une bonne partie de son salaire à sa sœur.

Maria ve herkesin Bronia dediği ablası Bronisława, ikisi de okumayı hayal ediyordu. Bir anlaşma yaptılar: Maria mürebbiye olarak çalışıp Bronia'nın Paris'teki tıp eğitimini karşılayacak, sonra da Bronia onun gelmesine yardım edecekti. Maria birkaç yıl boyunca varlıklı ailelerin çocuklarına baktı, özellikle Varşova'nın kuzeyindeki Szczuki'de toprak sahibi bir ailenin yanında çalıştı ve maaşının büyük bölümünü ablasına gönderdi.

Ces années ne sont pas perdues pour autant. Le soir, Maria lit beaucoup et étudie seule la physique, la chimie et les mathématiques. À Varsovie, elle suit les cours de l'« université volante », une école clandestine qui changeait sans cesse de lieu pour échapper à la police. À Szczuki, elle apprend à lire en polonais aux enfants des paysans, ce qui est alors interdit. De retour à Varsovie, elle fait ses premières expériences de chimie dans un petit laboratoire dirigé par un cousin.

Yine de bu yıllar boşa geçmedi. Maria akşamları çok okuyor, fizik, kimya ve matematiği kendi kendine çalışıyordu. Varşova'da, polisten kaçmak için sürekli yer değiştiren gizli bir okul olan "Uçan Üniversite"nin derslerine katıldı. Szczuki'de köylü çocuklarına Lehçe okumayı öğretti; bu o zamanlar yasaktı. Varşova'ya dönünce ilk kimya deneylerini bir kuzeninin yönettiği küçük bir laboratuvarda yaptı.

En novembre 1891, à vingt-quatre ans, Maria prend enfin le train pour Paris. Bronia y a terminé ses études et a épousé un médecin polonais. Maria s'inscrit à la faculté des sciences de la Sorbonne sous un prénom à la française : Marie. Dans les amphithéâtres, elle fait partie des rares femmes.

Kasım 1891'de, yirmi dört yaşındayken, Maria nihayet Paris trenine bindi. Bronia orada eğitimini bitirmiş ve Polonyalı bir doktorla evlenmişti. Maria, Sorbonne Fen Fakültesine adının Fransızca biçimiyle kaydoldu: Marie. Amfilerdeki az sayıdaki kadından biriydi.

Pour vivre près de la Sorbonne et ne pas perdre de temps dans les transports, Marie quitte bientôt l'appartement de sa sœur et loue une mansarde dans le Quartier latin. La pièce est si mal chauffée qu'en hiver l'eau gèle dans sa cuvette ; certains soirs, elle empile tous ses vêtements sur son lit pour avoir un peu moins froid. Elle se nourrit surtout de pain beurré et de thé. Un jour, elle s'évanouit de faiblesse, et son beau-frère découvre qu'elle n'a presque rien mangé depuis la veille.

Sorbonne'a yakın oturmak ve yolda vakit kaybetmemek için Marie kısa süre sonra ablasının evinden ayrıldı ve Latin Mahallesi'nde bir çatı katı kiraladı. Oda öyle kötü ısınıyordu ki kışın leğendeki su donuyordu; bazı geceler biraz daha az üşümek için bütün giysilerini yatağın üstüne yığıyordu. Çoğunlukla tereyağlı ekmek ve çayla besleniyordu. Bir gün halsizlikten bayıldı ve eniştesi onun önceki günden beri neredeyse hiçbir şey yemediğini fark etti.

Au début, Marie a du retard : son français n'est pas parfait, et ses camarades ont été mieux préparés au lycée. Elle travaille donc sans relâche, souvent tard dans la nuit. Le résultat dépasse ses espérances : en 1893, elle obtient sa licence de physique en se classant première. L'année suivante, elle décroche une licence de mathématiques, cette fois à la deuxième place. Une bourse polonaise l'aide à financer cette seconde année.

Başlangıçta Marie geride kalıyordu: Fransızcası mükemmel değildi, sınıf arkadaşları da okulda daha iyi hazırlanmıştı. Bu yüzden durmadan, çoğu zaman gece geç saatlere kadar çalıştı. Sonuç beklediğinden de iyi oldu: 1893'te fizik diplomasını birincilikle aldı. Ertesi yıl matematik diplomasını da aldı, bu kez ikinci olarak. Polonyalı bir burs bu ikinci yılın masraflarını karşılamasına yardım etti.

En 1894, la Société d'encouragement pour l'industrie nationale lui commande une étude sur les propriétés magnétiques de différents aciers. Il lui faut un laboratoire. Un physicien polonais de passage à Paris lui présente alors Pierre Curie, de huit ans son aîné. Pierre est chef de travaux à l'École municipale de physique et de chimie industrielles. Il est déjà connu pour avoir découvert la piézoélectricité avec son frère Jacques et pour ses recherches sur le magnétisme.

1894'te Ulusal Sanayiyi Teşvik Derneği ondan farklı çeliklerin manyetik özellikleri üzerine bir araştırma istedi. Bunun için bir laboratuvar gerekiyordu. Paris'e gelmiş Polonyalı bir fizikçi onu, kendisinden sekiz yaş büyük olan Pierre Curie ile tanıştırdı. Pierre, Paris Belediyesi Endüstriyel Fizik ve Kimya Okulu'nda uygulamalı çalışmaların sorumlusuydu. Kardeşi Jacques ile piezoelektriği keşfetmesi ve manyetizma üzerine araştırmalarıyla zaten tanınıyordu.

Entre Pierre et Marie, l'entente est immédiate : ils partagent la même passion pour la science et la même indifférence pour l'argent et les honneurs. Pierre lui trouve de la place pour ses expériences et, très vite, il lui demande de l'épouser. Marie hésite. Elle a toujours pensé rentrer en Pologne pour être utile à son pays. Pendant l'été 1894, elle retourne à Varsovie et tente d'obtenir un poste à l'université de Cracovie, qui la refuse parce qu'elle est une femme. Pierre lui écrit de longues lettres et propose même de venir vivre en Pologne.

Pierre ile Marie hemen anlaştılar: bilime aynı tutkuyu, paraya ve şöhrete aynı ilgisizliği paylaşıyorlardı. Pierre onun deneyleri için yer buldu ve çok geçmeden ona evlenme teklif etti. Marie tereddüt etti. Ülkesine yararlı olmak için hep Polonya'ya dönmeyi düşünmüştü. 1894 yazında Varşova'ya döndü ve Krakov Üniversitesinde bir görev almaya çalıştı, ama kadın olduğu için reddedildi. Pierre ona uzun mektuplar yazdı, hatta Polonya'ya taşınmayı bile önerdi.

Finalement, Marie dit oui. Le mariage a lieu le 26 juillet 1895 à la mairie de Sceaux, sans cérémonie religieuse, sans robe blanche et sans alliances. Marie porte une robe bleu marine, assez pratique pour qu'elle puisse ensuite la mettre au laboratoire. Avec l'argent reçu en cadeau, le couple achète deux bicyclettes et part en voyage de noces sur les routes de campagne.

Sonunda Marie evet dedi. Düğün 26 Temmuz 1895'te Sceaux belediyesinde yapıldı; dinî tören, beyaz gelinlik ve yüzük yoktu. Marie, sonradan laboratuvarda da giyebileceği kadar kullanışlı, lacivert bir elbise giymişti. Düğün hediyesi olarak aldıkları parayla çift iki bisiklet satın aldı ve kır yollarında balayına çıktı.

En 1896, le physicien Henri Becquerel fait une découverte inattendue : des sels d'uranium laissent une trace sur une plaque photographique, même enveloppée de papier noir. L'uranium émet donc de lui-même un rayonnement invisible. Mais à l'époque, on ne parle que des rayons X, découverts un an plus tôt par Röntgen, et les « rayons uraniques » de Becquerel n'intéressent pas grand monde. Le mot « radioactivité » n'existe pas encore : ce sont les Curie qui l'inventeront, en 1898.

1896'da fizikçi Henri Becquerel beklenmedik bir keşif yaptı: uranyum tuzları, siyah kâğıda sarılmış olsa bile bir fotoğraf plakası üzerinde iz bırakıyordu. Demek ki uranyum kendiliğinden görünmez bir ışınım yayıyordu. Ama o dönemde herkes yalnızca bir yıl önce Röntgen'in keşfettiği X ışınlarından söz ediyordu ve Becquerel'in "uranyum ışınları" pek ilgi görmedi. "Radyoaktivite" sözcüğü henüz yoktu: onu 1898'de Curie'ler türetecekti.

Leur fille Irène naît en septembre 1897. Quelques mois plus tard, Marie cherche un sujet de thèse. Avec le soutien de Pierre, elle choisit les rayons de l'uranium : le sujet est presque neuf, et il n'y a pas encore beaucoup d'articles à lire avant de commencer. On lui prête un petit atelier vitré au rez-de-chaussée de l'École de physique et chimie, humide et si froid qu'elle note un jour dans son cahier une température de six degrés.

Kızları Irène Eylül 1897'de doğdu. Birkaç ay sonra Marie bir doktora tezi konusu arıyordu. Pierre'in desteğiyle uranyum ışınlarını seçti: konu neredeyse hiç işlenmemişti ve başlamadan önce okunacak çok fazla yayın yoktu. Ona Fizik ve Kimya Okulu'nun zemin katında camlı küçük bir atölye verildi; burası öyle nemli ve soğuktu ki bir gün defterine altı derece sıcaklık not etti.

Pour mesurer les rayonnements, Marie utilise un instrument très sensible mis au point par Pierre et Jacques Curie : un électromètre associé à un quartz piézoélectrique. Elle teste méthodiquement des dizaines de métaux, de sels et de minéraux. Elle constate que l'intensité du rayonnement dépend uniquement de la quantité d'uranium, et non de sa forme chimique, de la lumière ou de la température. Elle en conclut que ce rayonnement vient de l'atome lui-même. Elle découvre aussi qu'un autre élément, le thorium, émet des rayons semblables.

Işınımı ölçmek için Marie, Pierre ve Jacques Curie'nin geliştirdiği çok duyarlı bir aygıt kullandı: piezoelektrik bir kuvarsla birleştirilmiş bir elektrometre. Onlarca metal, tuz ve minerali yöntemli bir şekilde test etti. Işınımın şiddetinin yalnızca uranyum miktarına bağlı olduğunu, uranyumun kimyasal biçimine, ışığa ya da sıcaklığa bağlı olmadığını gördü. Buradan ışınımın atomun kendisinden geldiği sonucunu çıkardı. Başka bir elementin, toryumun da benzer ışınlar yaydığını keşfetti.

En avril 1898, Marie remarque quelque chose d'étrange : la pechblende, un minerai d'uranium, émet bien plus de rayons que l'uranium qu'elle contient ne pourrait en produire. Elle avance une hypothèse audacieuse : ce minerai cache un élément encore inconnu, beaucoup plus actif que l'uranium. Pour le trouver, il faut séparer la pechblende en ses différents composants et mesurer chaque fraction à l'électromètre.

Nisan 1898'de Marie tuhaf bir şey fark etti: bir uranyum cevheri olan uraninit, içindeki uranyumun üretebileceğinden çok daha fazla ışın yayıyordu. Cesur bir varsayım ortaya attı: bu cevherde, uranyumdan çok daha etkin, henüz bilinmeyen bir element gizliydi. Onu bulmak için uraniniti çeşitli bileşenlerine ayırmak ve her bir parçayı elektrometreyle ölçmek gerekiyordu.

Pierre trouve ce travail si passionnant qu'il met de côté ses recherches sur les cristaux pour rejoindre Marie. En juillet 1898, ils annoncent la découverte d'un nouvel élément, environ quatre cents fois plus actif que l'uranium. Marie l'appelle « polonium », en l'honneur de la Pologne, un pays qui avait alors disparu des cartes. C'est dans ce même article que les Curie emploient pour la première fois le mot « radioactif ».

Pierre bu çalışmayı o kadar heyecan verici buldu ki kristaller üzerine araştırmalarını bir kenara bırakıp Marie'ye katıldı. Temmuz 1898'de, uranyumdan yaklaşık dört yüz kat daha etkin yeni bir elementin keşfini duyurdular. Marie ona, o sırada haritadan silinmiş bir ülke olan Polonya'nın onuruna "polonyum" adını verdi. Curie'ler "radyoaktif" sözcüğünü ilk kez bu makalede kullandılar.

En décembre 1898, les Curie annoncent un second élément, encore plus actif, qu'ils baptisent « radium », du latin radius, le rayon. Mais beaucoup de chimistes restent sceptiques : pour eux, un élément n'existe vraiment que si on peut l'isoler et mesurer sa masse atomique. Or le radium est extrêmement rare : une tonne de pechblende n'en contient que quelques dixièmes de gramme.

Aralık 1898'de Curie'ler daha da etkin ikinci bir element duyurdular ve ona Latince "ışın" anlamına gelen radius'tan "radyum" adını verdiler. Ama birçok kimyager kuşkuluydu: onlara göre bir element ancak ayrıştırılıp atom kütlesi ölçülebiliyorsa gerçekten vardı. Oysa radyum son derece nadirdir: bir ton uraninitte yalnızca gramın birkaç onda biri kadar bulunur.

Il faut donc énormément de minerai. Grâce à l'Académie des sciences de Vienne, le gouvernement autrichien leur cède une tonne de résidus des mines de Joachimsthal, en Bohême (aujourd'hui Jáchymov, en République tchèque), où l'on extrait l'uranium pour colorer le verre et la porcelaine. Pour la mine, ce n'est que du déchet. Les sacs de poussière brune, encore mêlée d'aiguilles de pin, sont déposés dans la cour d'un vieux hangar de la rue Lhomond, qui servait autrefois de salle de dissection à la faculté de médecine.

Demek ki muazzam miktarda cevher gerekiyordu. Viyana Bilimler Akademisi sayesinde Avusturya hükümeti onlara, Bohemya'daki Joachimsthal (bugün Çekya'daki Jáchymov) madenlerinden bir ton atık verdi; orada cam ve porseleni renklendirmek için uranyum çıkarılıyordu. Maden için bu yalnızca çöptü. İçinde hâlâ çam iğneleri bulunan kahverengi toz dolu çuvallar, Lhomond Sokağı'ndaki, eskiden tıp fakültesinin kadavra salonu olarak kullandığı eski bir barakanın avlusuna boşaltıldı.

De 1898 à 1902, Marie fait dans ce hangar un travail d'ouvrière autant que de chimiste. Le toit vitré laisse passer la pluie, il y fait très froid en hiver et étouffant en été. Elle traite le minerai par lots de vingt kilos, fait bouillir d'énormes bassines et remue le mélange pendant des heures avec une barre de fer presque aussi grande qu'elle. Viennent ensuite les dissolutions, les précipitations et des milliers de cristallisations successives. Comme il n'y a pas de hotte, il faut souvent travailler dans la cour pour laisser partir les fumées.

1898'den 1902'ye kadar Marie bu barakada kimyager olduğu kadar bir işçi gibi de çalıştı. Cam çatıdan yağmur sızıyordu, kışın dondurucu soğuk, yazın boğucu sıcak oluyordu. Cevheri yirmişer kiloluk partiler hâlinde işliyor, kocaman kazanları kaynatıyor ve karışımı saatlerce neredeyse kendi boyunda bir demir çubukla karıştırıyordu. Ardından çözeltiler, çöktürmeler ve art arda binlerce kristallendirme geliyordu. Çeker ocak olmadığı için dumanların dağılması amacıyla çoğu zaman avluda çalışmak gerekiyordu.

Pendant ce temps, Pierre étudie surtout les propriétés des rayonnements. Ils passent des journées entières au laboratoire et y retournent parfois le soir. Dans le noir, les flacons et les tubes de radium posés sur les étagères brillent d'une faible lueur bleutée. Marie racontera plus tard combien ce spectacle les émerveillait, chaque fois comme si c'était la première.

Bu arada Pierre daha çok ışınımın özelliklerini inceliyordu. Laboratuvarda bütün günlerini geçiriyor, bazen akşamları yeniden oraya dönüyorlardı. Karanlıkta, raflardaki radyum şişeleri ve tüpleri soluk mavimsi bir ışıkla parlıyordu. Marie daha sonra bu manzaranın onları her seferinde ilk kez görüyormuş gibi büyülediğini anlatacaktı.

Pendant toutes ces années, il faut aussi faire vivre la famille. Pierre et Marie donnent des cours pour gagner un peu d'argent : à partir de 1900, Marie enseigne la physique à l'École normale supérieure de jeunes filles de Sèvres. Le père de Pierre, un médecin, s'est installé chez eux et s'occupe beaucoup d'Irène. Marie note tout dans des carnets : les mesures du laboratoire, mais aussi le poids de sa fille, ses premières dents et le prix des légumes. Leur seconde fille, Ève, naîtra en 1904.

Bütün bu yıllar boyunca aileyi de geçindirmek gerekiyordu. Pierre ve Marie biraz para kazanmak için ders veriyorlardı: 1900'den itibaren Marie, Sèvres'deki kız Yüksek Öğretmen Okulu'nda fizik öğretti. Bir doktor olan Pierre'in babası onların yanına taşınmıştı ve Irène ile çok ilgileniyordu. Marie her şeyi defterlere yazıyordu: laboratuvar ölçümlerini, ama aynı zamanda kızının kilosunu, ilk dişlerini ve sebze fiyatlarını. İkinci kızları Ève 1904'te dünyaya gelecekti.

En 1902, après presque quatre ans d'efforts, Marie obtient enfin un décigramme de chlorure de radium très pur, extrait de plusieurs tonnes de résidus. Ce n'est pas encore le métal, mais cela suffit pour mesurer la masse atomique du radium : elle trouve environ 225, très près de la valeur actuelle, 226. Cette fois, les chimistes ne peuvent plus douter : le radium est bien un élément nouveau.

1902'de, yaklaşık dört yıllık bir çabanın ardından, Marie sonunda birkaç ton atıktan bir desigram çok saf radyum klorür elde etti. Bu henüz metal değildi, ama radyumun atom kütlesini ölçmeye yetiyordu: yaklaşık 225 buldu, bugünkü 226 değerine çok yakın. Artık kimyagerler kuşku duyamazdı: radyum gerçekten yeni bir elementti.

Le 25 juin 1903, Marie soutient sa thèse à la Sorbonne, intitulée « Recherches sur les substances radioactives ». Le jury, présidé par le physicien Gabriel Lippmann, son ancien professeur, lui accorde le titre de docteur ès sciences physiques avec la mention « très honorable ». Elle est l'une des toutes premières femmes docteurs ès sciences en France. Le soir, lors d'un dîner entre amis, Pierre sort de sa poche un tube de radium qui brille dans l'obscurité du jardin.

25 Haziran 1903'te Marie, Sorbonne'da "Radyoaktif Maddeler Üzerine Araştırmalar" başlıklı doktora tezini savundu. Eski hocası fizikçi Gabriel Lippmann'ın başkanlık ettiği jüri ona "très honorable" derecesiyle fizik bilimleri doktoru unvanını verdi. Fransa'da fen bilimlerinde doktora yapan ilk kadınlardan biriydi. O akşam, arkadaşlarıyla yenen bir yemekte Pierre cebinden, bahçenin karanlığında parlayan bir radyum tüpü çıkardı.

Quelques mois plus tôt, plusieurs membres de l'Académie des sciences avaient proposé au comité Nobel de récompenser Henri Becquerel et Pierre Curie. Le nom de Marie n'y figurait pas. Le mathématicien suédois Gösta Mittag-Leffler, membre de l'Académie royale des sciences de Suède, prévient Pierre. Celui-ci répond que, si l'on pense sérieusement à lui, il souhaite être récompensé avec Marie, pour leurs recherches communes.

Birkaç ay önce Fransız Bilimler Akademisinin birkaç üyesi Nobel komitesine Henri Becquerel ile Pierre Curie'nin ödüllendirilmesini önermişti. Marie'nin adı yoktu. İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi üyesi İsveçli matematikçi Gösta Mittag-Leffler, Pierre'i uyardı. Pierre, eğer gerçekten kendisi düşünülüyorsa ortak araştırmaları için Marie ile birlikte ödüllendirilmek istediğini yanıtladı.

En novembre 1903, le prix Nobel de physique est annoncé : une moitié revient à Becquerel pour la découverte de la radioactivité spontanée, l'autre moitié à Pierre et Marie Curie pour leurs recherches sur ces rayonnements. Marie devient la première femme lauréate d'un prix Nobel. Avec leur part, les Curie remboursent des dettes, aident leurs proches et peuvent enfin engager un assistant au laboratoire.

Kasım 1903'te Nobel Fizik Ödülü açıklandı: yarısı kendiliğinden radyoaktiviteyi keşfettiği için Becquerel'e, diğer yarısı bu ışınım üzerine araştırmaları için Pierre ve Marie Curie'ye verildi. Marie, Nobel Ödülü kazanan ilk kadın oldu. Curie'ler kendi paylarıyla borçlarını ödediler, yakınlarına yardım ettiler ve nihayet bir laboratuvar asistanı tutabildiler.

Du jour au lendemain, les Curie deviennent célèbres. Les journaux du monde entier racontent l'histoire de ce couple de savants pauvres qui travaille dans un hangar. Ils parlent surtout de Marie, mais souvent pour décrire sa robe, sa coiffure ou son rôle d'épouse et de mère plutôt que ses découvertes. Des inconnus frappent à la porte du laboratoire, et les lettres arrivent par centaines.

Curie'ler bir gecede ünlendiler. Dünyanın dört bir yanındaki gazeteler, bir barakada çalışan bu yoksul bilim insanı çiftin hikâyesini anlatıyordu. En çok Marie'den söz ediyorlardı, ama çoğu zaman keşiflerinden çok elbisesini, saçını ya da eş ve anne olarak rolünü anlatmak için. Tanımadıkları insanlar laboratuvarın kapısını çalıyor, yüzlerce mektup geliyordu.

Les Curie supportent mal cette agitation, qui leur fait perdre un temps précieux. Ils refusent la plupart des invitations et ne vont même pas à Stockholm en décembre 1903 : Pierre invoque ses cours et leur mauvaise santé. Ils ne feront le voyage qu'en juin 1905, pour la conférence que Pierre doit y donner. Fidèles à leurs principes, ils ne déposent aucun brevet sur leur méthode d'extraction du radium et l'expliquent en détail à tous ceux qui la demandent, alors que le radium vaut une fortune.

Curie'ler değerli zamanlarını alan bu telaşa zor katlanıyordu. Davetlerin çoğunu geri çevirdiler, Aralık 1903'te Stockholm'e bile gitmediler: Pierre derslerini ve ikisinin de sağlığının kötü olduğunu gerekçe gösterdi. Yolculuğu ancak Haziran 1905'te, Pierre'in orada vermesi gereken konferans için yaptılar. İlkelerine bağlı kalarak radyum elde etme yöntemlerinin patentini almadılar ve radyum bir servet değerinde olduğu hâlde yöntemi isteyen herkese ayrıntılarıyla anlattılar.

Le 19 avril 1906, il pleut sur Paris. En début d'après-midi, Pierre traverse la rue Dauphine, près du Pont-Neuf, sans regarder. Il glisse devant une lourde voiture tirée par des chevaux et tombe sous ses roues. Il meurt sur le coup, le crâne écrasé. Il avait quarante-six ans. Marie apprend la nouvelle en rentrant chez elle, en fin de journée. À trente-huit ans, elle se retrouve veuve avec deux filles, l'une de huit ans, l'autre de seize mois.

19 Nisan 1906'da Paris'te yağmur yağıyordu. Öğleden sonranın ilk saatlerinde Pierre, Pont-Neuf yakınlarında Dauphine Sokağı'nı bakmadan geçti. Atların çektiği ağır bir arabanın önünde kaydı ve tekerleklerin altında kaldı. Kafatası ezilerek oracıkta can verdi. Kırk altı yaşındaydı. Marie haberi günün sonunda eve döndüğünde aldı. Otuz sekiz yaşında, biri sekiz yaşında, diğeri on altı aylık iki kızıyla dul kaldı.

Marie est anéantie. Dans le journal qu'elle commence alors, elle s'adresse directement à Pierre, lui raconte l'enterrement et ses journées vides. En public, pourtant, elle laisse peu paraître. Moins d'un mois après l'accident, la Sorbonne lui propose de reprendre le cours de Pierre, et elle accepte. Elle est décidée à poursuivre le travail qu'ils avaient commencé ensemble.

Marie yıkılmıştı. O dönemde tutmaya başladığı günlükte doğrudan Pierre'e sesleniyor, ona cenazeyi ve boş geçen günlerini anlatıyordu. Ama insanların önünde pek bir şey belli etmiyordu. Kazadan bir ay bile geçmeden Sorbonne ona Pierre'in derslerini üstlenmeyi önerdi ve o da kabul etti. Birlikte başladıkları işi sürdürmeye kararlıydı.

Le 5 novembre 1906, à une heure et demie de l'après-midi, elle donne son premier cours. L'amphithéâtre est rempli d'étudiants, de journalistes et de curieux. Marie entre, attend la fin des applaudissements, puis reprend exactement à la phrase où Pierre s'était arrêté. C'est la première fois qu'une femme enseigne à la Sorbonne. En 1908, elle sera nommée professeure titulaire.

5 Kasım 1906'da, öğleden sonra saat bir buçukta, ilk dersini verdi. Amfi öğrenciler, gazeteciler ve meraklılarla doluydu. Marie içeri girdi, alkışların bitmesini bekledi ve Pierre'in kaldığı cümleden tam olarak devam etti. Sorbonne'da ilk kez bir kadın ders veriyordu. 1908'de kadrolu profesör olarak atanacaktı.

Marie se consacre alors entièrement au laboratoire. Elle forme de jeunes chercheurs venus de nombreux pays et poursuit l'étude du radium. Certains savants doutent encore : en 1906, le célèbre physicien britannique Lord Kelvin affirme dans la presse que le radium n'est pas un élément, mais un composé de plomb et d'hélium. Pour répondre aux sceptiques, Marie veut obtenir le radium à l'état de métal pur.

Marie bundan sonra kendini tamamen laboratuvara verdi. Birçok ülkeden gelen genç araştırmacılar yetiştirdi ve radyum üzerine çalışmalarını sürdürdü. Bazı bilim insanları hâlâ kuşku duyuyordu: 1906'da ünlü İngiliz fizikçi Lord Kelvin basında radyumun bir element değil, kurşun ile helyumun bir bileşiği olduğunu ileri sürdü. Kuşkuculara yanıt vermek için Marie radyumu saf metal hâlinde elde etmek istiyordu.

En 1910, avec le chimiste André Debierne, elle y parvient : par électrolyse du chlorure de radium, ils obtiennent pour la première fois un peu de radium métallique, d'un blanc brillant, qui noircit à l'air. La même année, elle publie un Traité de radioactivité en deux volumes. Elle prépare aussi le premier étalon international de radium, une petite ampoule de verre qui contient environ 22 milligrammes de chlorure de radium et qui permet aux laboratoires du monde entier de comparer leurs mesures.

1910'da kimyager André Debierne ile birlikte bunu başardı: radyum klorürün elektrolizi yoluyla ilk kez biraz metalik radyum elde ettiler; parlak beyaz olan bu metal havayla temas edince kararıyordu. Aynı yıl iki ciltlik bir Radyoaktivite İncelemesi yayımladı. Ayrıca ilk uluslararası radyum standardını hazırladı: yaklaşık 22 miligram radyum klorür içeren, dünyanın dört bir yanındaki laboratuvarların ölçümlerini karşılaştırmasını sağlayan küçük bir cam ampul.

En 1911, l'Académie royale des sciences de Suède lui décerne le prix Nobel de chimie, « pour la découverte du radium et du polonium, l'isolement du radium et l'étude de la nature et des composés de cet élément remarquable ». Marie Curie est la première personne à recevoir deux prix Nobel, et elle reste la seule à en avoir obtenu dans deux sciences différentes.

1911'de İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi ona "radyum ve polonyum elementlerini keşfederek, radyumu ayrıştırarak ve bu dikkat çekici elementin doğasını ve bileşiklerini inceleyerek kimyanın ilerlemesine yaptığı hizmetler" nedeniyle Nobel Kimya Ödülü'nü verdi. Marie Curie iki Nobel Ödülü alan ilk kişi oldu ve iki farklı bilim dalında bu ödülü alan tek kişi olmayı sürdürüyor.

Ce second prix a une valeur particulière. Le premier avait été partagé avec Pierre et Becquerel ; celui-ci récompense Marie seule. Personne ne peut plus prétendre, comme certains le disaient, qu'elle n'était que l'assistante douée de son mari. Dans son discours à Stockholm, elle prend d'ailleurs soin de distinguer ce qui revient à Pierre et ce qui relève de son propre travail.

Bu ikinci ödülün özel bir anlamı vardı. Birincisi Pierre ve Becquerel ile paylaşılmıştı; bu ise yalnızca Marie'yi ödüllendiriyordu. Artık kimse, bazılarının söylediği gibi, onun kocasının yalnızca yetenekli asistanı olduğunu iddia edemezdi. Zaten Stockholm'deki konferansında Pierre'e ait olanla kendi çalışmasını dikkatle birbirinden ayırdı.

Mais 1911 est aussi l'année d'un grand scandale. Marie a une liaison avec le physicien Paul Langevin, ancien élève de Pierre, marié et père de quatre enfants, qui ne s'entend plus avec sa femme. En novembre, des journaux publient des lettres volées chez Langevin. La presse nationaliste se déchaîne contre « l'étrangère » qui briserait un foyer français, et une foule se rassemble devant sa maison de Sceaux. Le chimiste suédois Svante Arrhenius lui conseille même de ne pas venir chercher son prix. Elle répond que son travail scientifique n'a rien à voir avec sa vie privée, et elle se rend à Stockholm.

Ama 1911 aynı zamanda büyük bir skandalın yılı oldu. Marie, Pierre'in eski öğrencisi, evli ve dört çocuk babası olan, karısıyla artık geçinemeyen fizikçi Paul Langevin ile bir ilişki yaşıyordu. Kasım ayında gazeteler Langevin'in evinden çalınan mektupları yayımladı. Milliyetçi basın, sözde bir Fransız yuvasını yıkan "yabancı kadına" karşı saldırıya geçti ve Sceaux'daki evinin önünde bir kalabalık toplandı. İsveçli kimyager Svante Arrhenius ona ödülünü almaya gelmemesini bile önerdi. O ise bilimsel çalışmasının özel hayatıyla hiçbir ilgisi olmadığını yanıtladı ve Stockholm'e gitti.

La guerre et les « petites Curie »

Savaş ve "küçük Curie'ler"

En juillet 1914, l'Institut du radium, construit rue Pierre-Curie à Paris, est enfin achevé. Un mois plus tard, la guerre éclate et presque tous les chercheurs sont mobilisés. Marie commence par mettre à l'abri le gramme de radium du laboratoire : elle l'emporte elle-même en train jusqu'à Bordeaux, dans un lourd coffret de plomb. Puis elle cherche comment se rendre utile. Elle sait que les rayons X, découverts par Röntgen en 1895, permettent de repérer les balles et les éclats d'obus dans le corps des blessés.

Temmuz 1914'te Paris'te Pierre-Curie Sokağı'nda inşa edilen Radyum Enstitüsü nihayet tamamlandı. Bir ay sonra savaş çıktı ve araştırmacıların neredeyse tamamı askere alındı. Marie önce laboratuvarın bir gram radyumunu güvenli bir yere koydu: onu ağır bir kurşun kutu içinde trenle Bordeaux'ya kendisi götürdü. Sonra nasıl yararlı olabileceğini düşündü. 1895'te Röntgen'in keşfettiği X ışınlarının, yaralıların vücudundaki kurşunları ve şarapnel parçalarını bulmayı sağladığını biliyordu.

Le problème, c'est que les appareils de radiographie sont rares et se trouvent dans quelques grands hôpitaux, loin des combats. Marie a l'idée d'aller vers les blessés : elle fait équiper des automobiles d'un appareil à rayons X et d'une dynamo, entraînée par le moteur de la voiture, qui produit l'électricité nécessaire. Avec l'aide de la Croix-Rouge et de riches donateurs qui prêtent leurs voitures, elle finit par convaincre une armée d'abord méfiante.

Sorun, röntgen cihazlarının az olması ve çatışmalardan uzaktaki birkaç büyük hastanede bulunmasıydı. Marie'nin aklına yaralıların yanına gitmek geldi: otomobillere bir röntgen cihazı ve arabanın motoruyla çalışıp gerekli elektriği üreten bir dinamo taktırdı. Kızılhaç'ın ve arabalarını ödünç veren zengin bağışçıların yardımıyla, başta kuşkulu olan orduyu sonunda ikna etti.

Elle fait équiper une vingtaine de ces voitures, que les soldats surnomment les « petites Curie », et installe environ deux cents postes de radiologie dans des hôpitaux. Pour aller elle-même au front, elle apprend à conduire et passe son permis, alors qu'elle approche de la cinquantaine. Sur place, elle branche les câbles, règle les appareils, développe les clichés et montre aux médecins comment les lire.

Askerlerin "küçük Curie'ler" adını taktığı bu araçlardan yirmi kadarını donattırdı ve hastanelere yaklaşık iki yüz röntgen istasyonu kurdu. Cepheye kendisi gidebilmek için araba kullanmayı öğrendi ve ehliyetini neredeyse elli yaşındayken aldı. Orada kabloları bağlıyor, cihazları ayarlıyor, filmleri banyo ediyor ve doktorlara onları nasıl okuyacaklarını gösteriyordu.

Sa fille Irène, qui a dix-sept ans, travaille à ses côtés. Elle part bientôt seule dans des hôpitaux proches du front, en Belgique et dans le nord de la France, pour faire des radiographies et former le personnel. À Paris, Marie organise à l'Institut du radium des cours pour les « manipulatrices », des femmes chargées de faire fonctionner les appareils ; elle en forme environ cent cinquante. On estime que plus d'un million de blessés ont été examinés aux rayons X grâce à ces installations.

On yedi yaşındaki kızı Irène onun yanında çalışıyordu. Kısa süre sonra röntgen çekmek ve personeli eğitmek için Belçika'da ve Kuzey Fransa'da cepheye yakın hastanelere tek başına gitmeye başladı. Paris'te Marie, Radyum Enstitüsü'nde cihazları kullanacak kadın röntgen teknisyenleri için kurslar düzenledi; yaklaşık yüz elli kişi yetiştirdi. Bu tesisler sayesinde bir milyondan fazla yaralının röntgenle muayene edildiği tahmin ediliyor.

Marie va plus loin encore. Elle place une grande partie de l'argent de son second prix Nobel en emprunts de guerre, et elle propose même de donner ses médailles d'or à l'État, qui refuse. Trois ans plus tôt, une partie de la presse la traitait d'« étrangère » ; pendant la guerre, elle a servi la France sans compter. À la fin du conflit, pourtant, elle ne reçoit aucune décoration pour ce travail.

Marie daha da ileri gitti. İkinci Nobel ödülünden gelen paranın büyük bölümünü savaş tahvillerine yatırdı, hatta altın madalyalarını devlete bağışlamayı önerdi, ama devlet kabul etmedi. Üç yıl önce basının bir kısmı ona "yabancı" diyordu; savaş boyunca ise Fransa'ya hiçbir fedakârlıktan kaçınmadan hizmet etti. Buna rağmen savaş bittiğinde bu çalışması için hiçbir nişan almadı.

Après la guerre, Marie retrouve l'Institut du radium. Il comprend deux laboratoires : le sien, consacré à la physique et à la chimie de la radioactivité, et celui du médecin Claudius Regaud, qui étudie l'effet des rayonnements sur les êtres vivants et le traitement du cancer. Ce second laboratoire dépend de l'Institut Pasteur. Bien plus tard, l'ensemble deviendra l'Institut Curie.

Savaştan sonra Marie, Radyum Enstitüsü'ne döndü. Enstitüde iki laboratuvar vardı: radyoaktivitenin fiziğine ve kimyasına ayrılmış kendi laboratuvarı ve ışınımın canlılar üzerindeki etkisini ve kanser tedavisini inceleyen hekim Claudius Regaud'nun laboratuvarı. Bu ikinci laboratuvar Pasteur Enstitüsü'ne bağlıydı. Çok sonra ikisi birlikte Curie Enstitüsü'ne dönüşecekti.

Sous sa direction, le laboratoire devient l'un des grands centres mondiaux de la radioactivité. Marie y accueille beaucoup de femmes et de chercheurs étrangers. Parmi ses assistantes figure Marguerite Perey, qui découvrira en 1939 un nouvel élément, le francium. Dans le même temps, les traitements du cancer par le radium se développent rapidement. En France, on parle encore aujourd'hui de « curiethérapie ».

Onun yönetiminde laboratuvar, dünyanın önde gelen radyoaktivite merkezlerinden biri oldu. Marie pek çok kadını ve yabancı araştırmacıyı kabul etti. Asistanları arasında, 1939'da yeni bir element olan fransiyumu keşfedecek olan Marguerite Perey de vardı. Aynı dönemde radyumla kanser tedavisi hızla gelişti. Fransa'da bu tedaviye bugün hâlâ "curiethérapie" deniyor.

En 1921, Marie fait un grand voyage aux États-Unis. Une journaliste américaine, Marie Meloney, surnommée Missy, lui avait demandé ce dont elle aurait le plus besoin. La réponse était simple : un gramme de radium pour ses recherches. Missy Meloney organise une collecte auprès des femmes américaines et réunit les cent mille dollars nécessaires. Le 20 mai 1921, à la Maison-Blanche, le président Warren Harding remet à Marie la clé du coffret qui contient le précieux gramme. Pendant plusieurs semaines, elle visite des universités, qui lui décernent des diplômes d'honneur.

1921'de Marie Amerika Birleşik Devletleri'ne uzun bir yolculuk yaptı. Missy lakaplı Amerikalı gazeteci Marie Meloney ona en çok neye ihtiyacı olduğunu sormuştu. Yanıt basitti: araştırmaları için bir gram radyum. Missy Meloney Amerikalı kadınlar arasında bir bağış kampanyası düzenledi ve gereken yüz bin doları topladı. 20 Mayıs 1921'de Beyaz Saray'da Başkan Warren Harding, değerli gramı içeren kutunun anahtarını Marie'ye teslim etti. Marie birkaç hafta boyunca üniversiteleri ziyaret etti ve fahri doktora unvanları aldı.

Ce voyage montre à quel point Marie Curie est devenue célèbre. Pour beaucoup, elle est la femme de science par excellence. Elle n'aime pourtant ni les réceptions ni les discours, et elle préfère parler de mesures avec des chercheurs. Mais elle a compris que sa célébrité pouvait servir : elle s'en sert pour obtenir du matériel et de l'argent pour son laboratoire, et aussi pour l'Institut du radium de Varsovie, qu'elle aide à fonder et qui ouvre ses portes en 1932.

Bu yolculuk Marie Curie'nin ne kadar ünlendiğini gösterdi. Pek çok kişi için o, kadın bilim insanının ta kendisiydi. Yine de ne resepsiyonları ne de konuşmaları severdi; araştırmacılarla ölçümler üzerine konuşmayı yeğlerdi. Ama ününün işe yarayabileceğini anlamıştı: onu laboratuvarına ve kurulmasına yardım ettiği, 1932'de açılan Varşova Radyum Enstitüsü'ne araç gereç ve para sağlamak için kullandı.

Jusqu'à la fin, Marie dirige son laboratoire. Elle a la joie de voir sa fille Irène devenir physicienne. En 1926, Irène épouse Frédéric Joliot, un jeune chercheur de l'Institut. En janvier 1934, le couple découvre la radioactivité artificielle : on peut rendre radioactif un élément qui ne l'est pas naturellement. Marie assiste à l'une de leurs expériences, quelques mois avant sa mort. Irène et Frédéric recevront le prix Nobel de chimie en 1935.

Marie sonuna kadar laboratuvarını yönetti. Kızı Irène'in fizikçi olduğunu görmenin mutluluğunu yaşadı. 1926'da Irène, enstitüde genç bir araştırmacı olan Frédéric Joliot ile evlendi. Ocak 1934'te çift yapay radyoaktiviteyi keşfetti: doğal olarak radyoaktif olmayan bir element radyoaktif hâle getirilebiliyordu. Marie ölümünden birkaç ay önce onların deneylerinden birini izledi. Irène ve Frédéric 1935'te Nobel Kimya Ödülü'nü alacaklardı.

Pendant des décennies, Marie a manipulé des substances très radioactives sans aucune protection, car on ne mesurait pas encore leurs dangers. Elle gardait des tubes de radium dans les poches de sa blouse. Pendant la guerre, elle a aussi reçu de fortes doses de rayons X. Ses doigts étaient abîmés et couverts de brûlures. Aujourd'hui encore, ses carnets de laboratoire sont radioactifs : la Bibliothèque nationale de France les conserve dans des boîtes doublées de plomb.

Marie onlarca yıl boyunca, tehlikeleri henüz bilinmediği için yüksek derecede radyoaktif maddeleri hiçbir korunma olmadan kullanmıştı. Önlüğünün ceplerinde radyum tüpleri taşırdı. Savaş sırasında da yüksek dozda X ışınına maruz kalmıştı. Parmakları hasar görmüş ve yanıklarla kaplanmıştı. Laboratuvar defterleri bugün bile radyoaktiftir: Fransa Ulusal Kütüphanesi onları içi kurşun kaplı kutularda saklıyor.

À partir des années 1920, sa santé se dégrade. Elle souffre de fatigue, de bourdonnements d'oreilles et surtout d'une cataracte qui la rend presque aveugle ; elle est opérée plusieurs fois. Elle cache ses problèmes à la plupart de ses collègues et continue à venir chaque jour au laboratoire. Elle soupçonne pourtant que le radium y est pour quelque chose.

1920'lerden itibaren sağlığı bozuldu. Yorgunluk ve kulak çınlamasından, en çok da neredeyse kör olmasına yol açan katarakttan muzdaripti; birkaç kez ameliyat oldu. Sorunlarını meslektaşlarının çoğundan gizliyor ve her gün laboratuvara gelmeyi sürdürüyordu. Yine de radyumun bu işte payı olduğundan kuşkulanıyordu.

Au printemps 1934, épuisée et fiévreuse, elle doit enfin s'arrêter. On l'emmène au sanatorium de Sancellemoz, à Passy, en Haute-Savoie, dans l'espoir que l'air de la montagne lui fera du bien. Elle y meurt le 4 juillet 1934, à soixante-six ans, d'une anémie aplasique : sa moelle osseuse ne produisait plus assez de cellules sanguines. Le médecin qui la soignait écrit que la maladie est très probablement due à l'accumulation des radiations.

1934 baharında, bitkin ve ateşler içinde, sonunda durmak zorunda kaldı. Dağ havasının ona iyi geleceği umuduyla Haute-Savoie'daki Passy'de bulunan Sancellemoz sanatoryumuna götürüldü. Orada 4 Temmuz 1934'te, altmış altı yaşında, aplastik anemiden öldü: kemik iliği artık yeterince kan hücresi üretmiyordu. Onu tedavi eden doktor, hastalığın büyük olasılıkla birikmiş ışınımdan kaynaklandığını yazdı.

Marie Curie est enterrée le 6 juillet 1934 au cimetière de Sceaux, dans la tombe de Pierre. Comme elle le souhaitait, la cérémonie est très simple, sans prêtre ni discours officiel, en présence de sa famille, de ses amis et de ses collègues. Son frère et sa sœur, venus de Pologne, jettent dans la tombe une poignée de terre polonaise. En 1995, à la demande du président François Mitterrand, les restes de Pierre et de Marie Curie sont transférés au Panthéon, à Paris. Marie Curie est la première femme à y entrer pour ses propres mérites.

Marie Curie 6 Temmuz 1934'te Sceaux mezarlığında Pierre'in mezarına gömüldü. İsteği üzerine tören çok sade oldu; rahip ve resmî konuşma yoktu, ailesi, dostları ve meslektaşları oradaydı. Polonya'dan gelen erkek kardeşi ve ablası mezara bir avuç Polonya toprağı attı. 1995'te Cumhurbaşkanı François Mitterrand'ın isteğiyle Pierre ve Marie Curie'nin naaşları Paris'teki Panthéon'a taşındı. Marie Curie oraya kendi başarılarıyla giren ilk kadın oldu.

Les travaux de Marie Curie ont ouvert un domaine entièrement nouveau. Pour comprendre la radioactivité, les physiciens ont dû explorer l'intérieur de l'atome : en 1911, Ernest Rutherford découvre le noyau atomique en utilisant justement les rayons émis par le radium. Ce chemin mène ensuite à la découverte de la fission nucléaire, en 1938, puis à l'énergie nucléaire.

Marie Curie'nin çalışmaları bütünüyle yeni bir alan açtı. Radyoaktiviteyi anlamak için fizikçiler atomun içini incelemek zorunda kaldılar: 1911'de Ernest Rutherford, tam da radyumun yaydığı ışınları kullanarak atom çekirdeğini keşfetti. Bu yol daha sonra 1938'de çekirdek bölünmesinin keşfine, ardından da nükleer enerjiye uzandı.

Ses découvertes ont aussi changé la médecine. Dès le début du XXe siècle, on utilise le radium pour soigner certains cancers, puis d'autres substances radioactives prennent le relais. Aujourd'hui, la radiothérapie fait partie des traitements de base du cancer, et la médecine nucléaire permet de repérer des maladies grâce à de petites quantités de produits radioactifs injectés dans le corps.

Keşifleri tıbbı da değiştirdi. Daha 20. yüzyılın başında radyum bazı kanser türlerinin tedavisinde kullanılıyordu, sonra yerini başka radyoaktif maddeler aldı. Bugün radyoterapi kanserin temel tedavilerinden biridir; nükleer tıp ise vücuda enjekte edilen küçük miktarda radyoaktif madde sayesinde hastalıkları saptayabiliyor.

L'Institut Curie, héritier de l'Institut du radium, est aujourd'hui un grand centre de recherche et de traitement du cancer. Comme le voulait Marie Curie, il réunit des laboratoires et un hôpital, pour que les découvertes profitent vite aux malades. À Paris, le musée Curie, installé dans son ancien laboratoire, permet encore de voir son bureau.

Radyum Enstitüsü'nün mirasçısı olan Curie Enstitüsü bugün büyük bir kanser araştırma ve tedavi merkezidir. Marie Curie'nin istediği gibi, keşiflerin hastalara çabuk ulaşması için laboratuvarları ve bir hastaneyi bir araya getirir. Paris'te, eski laboratuvarında kurulan Curie Müzesi'nde onun çalışma odası hâlâ görülebiliyor.

La radioactivité qui a fait la gloire de Marie Curie a aussi ruiné sa santé, et plusieurs de ses collaborateurs ont été touchés eux aussi. Les règles qui protègent aujourd'hui les personnes travaillant avec des substances radioactives, comme les écrans de plomb, les dosimètres et les doses à ne pas dépasser, sont nées en partie de ces expériences douloureuses.

Marie Curie'ye ün kazandıran radyoaktivite onun sağlığını da mahvetti; çalışma arkadaşlarından birkaçı da bundan etkilendi. Bugün radyoaktif maddelerle çalışan insanları koruyan kurallar, örneğin kurşun kalkanlar, dozimetreler ve doz sınırları, kısmen bu acı deneyimlerden doğdu.

À l'époque de Marie Curie, les femmes n'entraient que très difficilement à l'université, et presque jamais dans les laboratoires comme chercheuses. En France, elles n'ont même pas le droit de vote : elles ne l'obtiendront qu'en 1944, dix ans après sa mort. Dans ce contexte, sa carrière est exceptionnelle. Elle montre de façon éclatante qu'une femme peut faire des découvertes de tout premier plan, et elle ouvre la voie à beaucoup d'autres.

Marie Curie'nin döneminde kadınlar üniversiteye çok zor giriyor ve laboratuvarlarda araştırmacı olarak neredeyse hiç çalışmıyordu. Fransa'da oy hakları bile yoktu: bu hakkı ancak 1944'te, onun ölümünden on yıl sonra alacaklardı. Bu koşullarda onun kariyeri olağanüstüydü. Bir kadının en üst düzeyde keşifler yapabileceğini çarpıcı biçimde gösterdi ve birçok kadının önünü açtı.

Elle n'a pourtant pas échappé aux discriminations. En 1903, il a fallu l'intervention de Pierre pour que son nom figure parmi les lauréats du prix Nobel. En janvier 1911, alors qu'elle a déjà un prix Nobel, l'Académie des sciences refuse de l'élire : elle obtient 28 voix, contre 30 pour le physicien Édouard Branly, l'un des pionniers de la radio. Les débats ont surtout porté sur la question de savoir si une femme pouvait entrer à l'Académie. Elle ne se présentera plus jamais, et aucune femme n'y sera élue membre avant 1979.

Yine de ayrımcılıktan kurtulamadı. 1903'te adının Nobel ödülü sahipleri arasında yer alması için Pierre'in araya girmesi gerekti. Ocak 1911'de, zaten bir Nobel ödülü olmasına rağmen, Bilimler Akademisi onu üyeliğe seçmeyi reddetti: radyonun öncülerinden fizikçi Édouard Branly'nin 30 oyuna karşı 28 oy aldı. Tartışmalar en çok bir kadının Akademiye girip giremeyeceği sorusu üzerinde döndü. Bir daha hiç aday olmadı ve 1979'a kadar hiçbir kadın tam üye seçilmedi.

Le scandale Langevin, la même année, montre aussi qu'on ne juge pas de la même façon un homme et une femme. Langevin, l'homme marié, est relativement épargné, alors que Marie est traitée de « voleuse de mari » et d'« étrangère ». Certains journaux y ajoutent des attaques antisémites, en prétendant à tort qu'elle est juive, et réclament qu'elle quitte la France. Marie tombe gravement malade et se cache pendant plusieurs mois sous un faux nom, avant de reprendre son travail.

Aynı yılki Langevin skandalı da kadınlarla erkeklerin aynı biçimde yargılanmadığını gösterdi. Evli erkek olan Langevin büyük ölçüde hedef alınmazken Marie'ye "koca hırsızı" ve "yabancı" dendi. Bazı gazeteler, yanlış bir şekilde onun Yahudi olduğunu ileri sürerek Yahudi karşıtı saldırılar da ekledi ve Fransa'dan ayrılmasını istedi. Marie ağır hastalandı ve işine dönmeden önce birkaç ay sahte bir adla saklandı.

Marie Curie ne s'est jamais présentée comme féministe et n'a pas milité dans les mouvements de femmes. Elle préférait que son travail parle pour elle. Elle soutenait cependant les études des filles : elle a enseigné pendant plusieurs années aux futures professeures de l'École normale de Sèvres, et elle a accueilli de nombreuses chercheuses dans son laboratoire.

Marie Curie kendini hiçbir zaman feminist olarak tanıtmadı ve kadın hareketlerinde etkin rol almadı. Çalışmasının kendisi adına konuşmasını yeğliyordu. Yine de kızların eğitimini destekliyordu: birkaç yıl boyunca Sèvres Öğretmen Okulu'nda geleceğin kadın öğretmenlerine ders verdi ve laboratuvarına birçok kadın araştırmacı kabul etti.

Sa façon de vivre était déjà une prise de position. Elle a élevé deux filles tout en menant ses recherches, seule à partir de 1906. Elle partait à l'étranger pour des congrès, comme le premier conseil Solvay, à Bruxelles en 1911, où elle était la seule femme parmi une vingtaine de physiciens. Elle dirigeait un laboratoire où travaillaient des hommes, et elle siégeait à la Commission internationale de coopération intellectuelle de la Société des Nations, aux côtés d'Albert Einstein.

Yaşam biçimi başlı başına bir duruştu. Araştırmalarını sürdürürken iki kız çocuğu büyüttü, 1906'dan sonra tek başına. Kongreler için yurt dışına gidiyordu; örneğin 1911'de Brüksel'deki ilk Solvay Konferansı'nda yirmi kadar fizikçi arasındaki tek kadındı. Erkeklerin çalıştığı bir laboratuvarı yönetiyor ve Albert Einstein ile birlikte Milletler Cemiyeti'nin Uluslararası Entelektüel İşbirliği Komisyonu'nda yer alıyordu.

L'exemple de Marie Curie a beaucoup compté pour les femmes scientifiques qui l'ont suivie. Sa vie a été racontée dans de nombreux livres, en particulier dans la biographie que sa fille Ève publie en 1937, Madame Curie, qui connaît un immense succès dans le monde entier. Plus tard, beaucoup de chercheuses ont raconté que c'est en lisant son histoire, quand elles étaient enfants, qu'elles avaient eu envie de faire de la science.

Marie Curie'nin örneği, ondan sonra gelen kadın bilim insanları için çok önemli oldu. Hayatı birçok kitapta anlatıldı, özellikle de kızı Ève'in 1937'de yayımladığı ve dünya çapında büyük başarı kazanan Madame Curie adlı biyografide. Daha sonra birçok kadın araştırmacı, bilimle uğraşma isteğinin çocukken onun hikâyesini okuyunca doğduğunu anlattı.

Sa fille Irène a poursuivi son œuvre. Avec son mari Frédéric Joliot, elle reçoit en 1935 le prix Nobel de chimie pour la découverte de la radioactivité artificielle. La famille compte ainsi cinq prix Nobel sur deux générations : deux pour Marie, un pour Pierre, un pour Irène et un pour Frédéric. Les enfants d'Irène sont devenus scientifiques à leur tour : Hélène Langevin-Joliot est physicienne nucléaire, et Pierre Joliot, biologiste.

Kızı Irène onun yolunu sürdürdü. Eşi Frédéric Joliot ile birlikte 1935'te yapay radyoaktiviteyi keşfettikleri için Nobel Kimya Ödülü'nü aldı. Böylece aile iki kuşakta beş Nobel ödülüne sahip oldu: ikisi Marie'nin, biri Pierre'in, biri Irène'in, biri de Frédéric'in. Irène'in çocukları da bilim insanı oldu: Hélène Langevin-Joliot nükleer fizikçi, Pierre Joliot ise biyolog.

Aujourd'hui, le nom de Marie Curie est connu dans le monde entier. Des écoles, des hôpitaux, des rues et des programmes de recherche portent son nom. Un élément chimique découvert en 1944, le curium, a été nommé en l'honneur de Pierre et de Marie. Son visage a figuré sur un billet polonais de 20 000 złotys et, avec Pierre, sur le billet français de 500 francs. De son vivant, pourtant, elle a dû se battre pour être reconnue.

Bugün Marie Curie'nin adı bütün dünyada biliniyor. Okullar, hastaneler, sokaklar ve araştırma programları onun adını taşıyor. 1944'te keşfedilen kimyasal element küriyum, Pierre ve Marie'nin onuruna adlandırıldı. Yüzü bir Polonya 20.000 zlotiluk banknotunda ve Pierre ile birlikte Fransız 500 franklık banknotunda yer aldı. Oysa yaşarken tanınmak için mücadele etmek zorunda kalmıştı.

Les obstacles qu'elle a rencontrés n'ont pas tous disparu. Les femmes ont aujourd'hui accès aux universités et aux laboratoires, mais elles restent minoritaires dans plusieurs domaines, notamment en physique et en mathématiques. Après Marie Curie en 1903, il a fallu attendre soixante ans pour qu'une deuxième femme, Maria Goeppert-Mayer, reçoive le prix Nobel de physique, en 1963. L'histoire de Marie Curie rappelle aussi que celles qui ont ouvert la voie l'ont souvent payé cher dans leur vie personnelle.

Karşılaştığı engellerin hepsi ortadan kalkmış değil. Bugün kadınlar üniversitelere ve laboratuvarlara girebiliyor, ama özellikle fizik ve matematik olmak üzere birçok alanda hâlâ azınlıktalar. 1903'teki Marie Curie'den sonra, ikinci bir kadının, Maria Goeppert-Mayer'in Nobel Fizik Ödülü'nü alması için 1963'e, yani altmış yıl beklemek gerekti. Marie Curie'nin hikâyesi, yolu açan kadınların bunun bedelini çoğu zaman özel hayatlarında ağır biçimde ödediğini de hatırlatıyor.

Marie Curie défendait aussi une certaine idée de la science. Avec Pierre, elle aurait pu devenir riche en faisant breveter sa méthode d'extraction du radium : au début du XXe siècle, un gramme de radium valait des centaines de milliers de francs, et des usines en produisaient pour les médecins. Ils ont préféré publier tous les détails. Pour eux, une découverte appartenait à tout le monde.

Marie Curie belirli bir bilim anlayışını da savunuyordu. Pierre ile birlikte radyum elde etme yönteminin patentini alarak zengin olabilirdi: 20. yüzyılın başında bir gram radyum yüz binlerce frank ediyordu ve fabrikalar doktorlar için radyum üretiyordu. Onlar ise bütün ayrıntıları yayımlamayı seçtiler. Onlara göre bir keşif herkese aitti.

Marie est restée fidèle à cette idée toute sa vie. Elle répondait aux industriels qui lui demandaient conseil et leur donnait les informations nécessaires pour produire du radium. C'est ainsi que la première usine française de radium, celle d'Armet de Lisle à Nogent-sur-Marne, a pu travailler avec son laboratoire. Le radium est arrivé plus vite chez les médecins, et donc chez les malades.

Marie bu düşünceye ömrü boyunca bağlı kaldı. Ondan tavsiye isteyen sanayicilere yanıt veriyor ve radyum üretmek için gereken bilgileri onlara aktarıyordu. Fransa'nın ilk radyum fabrikası olan, Nogent-sur-Marne'daki Armet de Lisle fabrikası da böylece onun laboratuvarıyla birlikte çalışabildi. Radyum doktorlara, dolayısıyla hastalara daha çabuk ulaştı.

Elle était aussi d'une rigueur extrême. Elle refaisait plusieurs fois chaque mesure, notait tout dans ses carnets et ne publiait un résultat qu'après l'avoir vérifié. C'est cette précision qui lui avait permis de remarquer, en 1898, que la pechblende était trop active pour ne contenir que de l'uranium. C'est aussi sur ses mesures que repose l'étalon international de radium.

Son derece titizdi de. Her ölçümü birkaç kez tekrarlıyor, her şeyi defterlerine yazıyor ve bir sonucu ancak doğruladıktan sonra yayımlıyordu. 1898'de uraninitin yalnızca uranyum içeremeyecek kadar etkin olduğunu fark etmesini sağlayan da bu kesinlikti. Uluslararası radyum standardı da onun ölçümlerine dayanıyor.

Malgré sa célébrité, elle restait discrète. Elle évitait les cérémonies, n'aimait pas être photographiée et répondait rarement aux journalistes. Dans ses écrits, elle cite avec soin le travail des autres et rappelle toujours ce qu'elle doit à Pierre. Pour elle, la science était un travail collectif, qui avance grâce aux efforts de nombreux chercheurs.

Ünlü olmasına karşın gösterişten uzak kaldı. Törenlerden kaçıyor, fotoğrafının çekilmesinden hoşlanmıyor ve gazetecilere nadiren yanıt veriyordu. Yazılarında başkalarının çalışmalarını özenle anar ve Pierre'e borçlu olduklarını her zaman hatırlatır. Ona göre bilim, pek çok araştırmacının çabasıyla ilerleyen ortak bir işti.

Pendant la Première Guerre mondiale, elle a montré que la science pouvait servir immédiatement. Elle a mis ses connaissances au service des blessés, au prix de sa santé, sans abandonner pour autant la recherche fondamentale. Pour elle, comprendre la nature et aider les gens n'étaient pas deux choses opposées.

Birinci Dünya Savaşı sırasında bilimin hemen işe yarayabileceğini gösterdi. Bilgisini sağlığı pahasına yaralıların hizmetine sundu, ama bu yüzden temel araştırmadan vazgeçmedi. Ona göre doğayı anlamak ile insanlara yardım etmek birbirine karşıt şeyler değildi.

La vie de Marie Curie commence dans une Varsovie occupée, dans une famille marquée par les deuils et le manque d'argent. Elle s'achève à la tête de l'un des plus grands laboratoires du monde. Entre les deux, il y a des années de travail acharné, mais aussi l'aide décisive de quelques proches : sa sœur Bronia, son père, puis Pierre. Son parcours montre tout ce que l'éducation peut changer dans une vie.

Marie Curie'nin hayatı işgal altındaki Varşova'da, ölümlerin ve yoksulluğun damgasını vurduğu bir ailede başlar. Dünyanın en büyük laboratuvarlarından birinin başında sona erer. Arada yılların sıkı çalışması, ama aynı zamanda birkaç yakınının belirleyici yardımı vardır: ablası Bronia, babası, sonra da Pierre. Onun yolu, eğitimin bir hayatı ne kadar değiştirebileceğini gösterir.

Ses découvertes ont changé notre façon de voir la matière. Le polonium et le radium, la radioactivité, à laquelle elle a donné son nom, et les méthodes de mesure qu'elle a mises au point sont à l'origine de la physique nucléaire. Peu de scientifiques ont eu une influence aussi durable.

Keşifleri maddeye bakışımızı değiştirdi. Polonyum ve radyum, adını onun koyduğu radyoaktivite ve geliştirdiği ölçüm yöntemleri nükleer fiziğin temelindedir. Pek az bilim insanı böylesine kalıcı bir etki bırakmıştır.

Elle a aussi accumulé les premières fois : première femme prix Nobel, première personne à en recevoir deux, première femme à enseigner à la Sorbonne, première femme à entrer au Panthéon pour ses propres mérites. À chaque fois, elle a rendu le chemin un peu plus facile aux femmes venues après elle.

Birçok ilki de gerçekleştirdi: Nobel ödülü alan ilk kadın, iki Nobel alan ilk kişi, Sorbonne'da ders veren ilk kadın, Panthéon'a kendi başarılarıyla giren ilk kadın. Her seferinde, ardından gelen kadınların yolunu biraz daha kolaylaştırdı.

Sa vie a aussi été très dure. Elle a perdu sa mère et sa sœur quand elle était enfant, connu la pauvreté à Paris, perdu brutalement Pierre, subi le scandale de 1911 et l'hostilité d'une partie du monde scientifique. Elle est morte des radiations qu'elle avait étudiées toute sa vie. Après chaque épreuve, pourtant, elle a repris le travail.

Hayatı aynı zamanda çok zordu. Çocukken annesini ve ablasını kaybetti, Paris'te yoksulluğu tattı, Pierre'i ansızın yitirdi, 1911 skandalını ve bilim dünyasının bir kesiminin düşmanlığını yaşadı. Hayatı boyunca incelediği ışınım yüzünden öldü. Yine de her darbeden sonra işinin başına döndü.

Elle a manipulé le radium sans protection, fascinée par sa lumière, à une époque où personne ne mesurait bien ses dangers. Elle n'était pas la seule : beaucoup de pionniers des rayons X et de la radioactivité ont souffert de brûlures ou de cancers. Les premiers progrès dans ce domaine ont coûté cher à ceux qui les ont faits.

Radyumu, ışığına hayran bir şekilde, tehlikelerini kimsenin tam olarak kestiremediği bir dönemde korunmasız kullandı. Bunu yapan tek kişi o değildi: X ışınlarının ve radyoaktivitenin birçok öncüsü yanıklar geçirdi ya da kansere yakalandı. Bu alandaki ilk ilerlemeler, onları gerçekleştirenlere pahalıya mal oldu.

On retient souvent de Marie Curie quelques qualités : la persévérance, l'honnêteté dans le travail, l'indifférence à l'argent. Elles l'ont aidée à surmonter des obstacles liés à son sexe, à sa nationalité et à la pauvreté de ses débuts. Elle venait d'un pays qui n'avait plus d'État, d'une famille sans fortune, et elle était une femme dans un monde d'hommes.

Marie Curie çoğu zaman birkaç niteliğiyle anılır: azim, çalışmada dürüstlük, paraya ilgisizlik. Bu nitelikler, cinsiyetinden, uyruğundan ve başlangıçtaki yoksulluğundan kaynaklanan engelleri aşmasına yardım etti. Devleti kalmamış bir ülkeden, serveti olmayan bir aileden geliyordu ve erkeklerin dünyasında bir kadındı.

Pour beaucoup de femmes scientifiques, elle reste une référence. Albert Einstein, qui la connaissait bien, disait qu'elle était, de toutes les personnes célèbres, la seule que la gloire n'avait pas corrompue. Sa vie montre qu'une femme pouvait, dès cette époque, faire de la recherche au plus haut niveau, à condition de franchir des obstacles que les hommes ne connaissaient pas.

Birçok kadın bilim insanı için hâlâ bir başvuru noktası. Onu iyi tanıyan Albert Einstein, bütün ünlü insanlar arasında şöhretin yozlaştırmadığı tek kişinin o olduğunu söylerdi. Hayatı, bir kadının o dönemde bile en üst düzeyde araştırma yapabileceğini, yeter ki erkeklerin karşılaşmadığı engelleri aşabilsin, gösteriyor.

Plus d'un siècle après ses grandes découvertes et plus de quatre-vingt-dix ans après sa mort, Marie Curie fascine toujours. Son histoire est étudiée à l'école, des dizaines de biographies lui ont été consacrées, et sa vie a inspiré des films, comme Radioactive de Marjane Satrapi en 2019, ainsi que des pièces de théâtre, comme Les Palmes de M. Schutz, qui raconte la découverte du radium.

Büyük keşiflerinden bir yüzyılı aşkın, ölümünden doksan yılı aşkın süre sonra Marie Curie hâlâ insanları büyülüyor. Hikâyesi okullarda okutuluyor, hakkında onlarca biyografi yazıldı ve hayatı, Marjane Satrapi'nin 2019 yapımı Radioactive'i gibi filmlere ve radyumun keşfini anlatan Les Palmes de M. Schutz gibi tiyatro oyunlarına ilham verdi.

Son histoire montre aussi ce qu'est la recherche au quotidien : des années de mesures patientes, beaucoup d'échecs et des conditions matérielles parfois très dures. La découverte du radium n'a pas été un éclair de génie, mais le fruit de milliers d'heures de travail dans un hangar.

Hikâyesi araştırmanın gündelik yüzünü de gösteriyor: yıllar süren sabırlı ölçümler, pek çok başarısızlık ve zaman zaman çok ağır çalışma koşulları. Radyumun keşfi bir dâhilik parıltısı değil, bir barakada harcanan binlerce saatlik emeğin ürünüydü.

Le hangar de la rue Lhomond a été démoli depuis longtemps. Mais le bureau de Marie Curie, ses instruments et ses carnets sont toujours conservés à Paris, et son nom figure parmi ceux des éléments chimiques, à côté de ceux de Mendeleïev et d'Einstein. Elle reste à la fois une très grande scientifique et une femme qui a dû montrer, à chaque étape de sa vie, beaucoup de courage.

Lhomond Sokağı'ndaki baraka çoktan yıkıldı. Ama Marie Curie'nin çalışma odası, aletleri ve defterleri Paris'te hâlâ korunuyor; adı da kimyasal elementlerin adları arasında, Mendeleyev ve Einstein'ın adlarının yanında yer alıyor. O, hem çok büyük bir bilim insanı hem de hayatının her aşamasında büyük cesaret göstermek zorunda kalmış bir kadın olarak kalıyor.