Napoléon Bonaparte : héros ou tyran ?

Napoléon Bonaparte (1769-1821) est sans doute le personnage le plus discuté de l'histoire de France. Issu d'une famille corse sans fortune, il devient général à vingt-quatre ans, maître de la France à trente et empereur à trente-cinq. Plus de deux siècles après sa mort, historiens, hommes politiques et simples citoyens ne s'accordent toujours pas sur son bilan, et il est difficile de le ranger simplement parmi les héros ou parmi les tyrans.

Napolyon Bonapart (1769-1821), Fransa tarihinin belki de en çok tartışılan kişisidir. Varlıklı olmayan bir Korsikalı aileden gelen Napolyon, yirmi dört yaşında general, otuz yaşında Fransa'nın efendisi, otuz beş yaşında da imparator oldu. Ölümünün üzerinden iki yüz yılı aşkın zaman geçmesine rağmen tarihçiler, siyasetçiler ve sıradan vatandaşlar onun bıraktığı miras konusunda hâlâ anlaşamıyor; onu kahramanlar ya da zorbalar arasına yerleştirmek kolay değil.

Ses admirateurs voient en lui un chef militaire de génie et un administrateur hors pair, qui a doté la France d'institutions modernes et répandu en Europe certaines idées de la Révolution. Ses adversaires rappellent les guerres qui ont fait des millions de morts, la dictature qu'il a imposée et le rétablissement de l'esclavage. Pour comprendre pourquoi il divise encore, il faut regarder les deux côtés du tableau.

Hayranları onda askerî bir dâhi ve olağanüstü bir yönetici görüyor: Fransa'ya modern kurumlar kazandırmış, Devrim'in bazı fikirlerini Avrupa'ya yaymış bir adam. Karşıtları ise milyonlarca insanın ölümüne yol açan savaşları, kurduğu diktatörlüğü ve köleliği yeniden getirmesini hatırlatıyor. Onun neden hâlâ insanları böldüğünü anlamak için tablonun iki yüzüne de bakmak gerekiyor.

Napoléon Bonaparte naît le 15 août 1769 à Ajaccio, quelques mois après la conquête de la Corse par la France. Sa famille appartient à la petite noblesse de l'île, mais elle a peu d'argent. Grâce à une bourse du roi, l'enfant entre à neuf ans à l'école militaire de Brienne, où ses camarades se moquent de son accent et de sa pauvreté. Bon en mathématiques, grand lecteur de livres d'histoire, il sort de l'École militaire de Paris lieutenant d'artillerie à seize ans.

Napolyon Bonapart 15 Ağustos 1769'da, Fransa'nın Korsika'yı fethetmesinden birkaç ay sonra Ajaccio'da doğdu. Ailesi adanın küçük soylularındandı ama pek parası yoktu. Kraldan aldığı bir burs sayesinde dokuz yaşında Brienne askerî okuluna giren çocukla, arkadaşları aksanı ve yoksulluğu yüzünden alay ediyordu. Matematikte başarılı, tarih kitaplarını çok okuyan bir öğrenciydi; on altı yaşında Paris Askerî Okulu'ndan topçu teğmeni olarak mezun oldu.

La Révolution de 1789 change le cours de sa vie. Partisan de la République, le jeune officier profite des bouleversements pour avancer vite. En 1793, il joue un rôle décisif dans la reprise de Toulon, que les royalistes avaient livrée aux Britanniques, et il est nommé général de brigade à vingt-quatre ans. En mars 1796, il reçoit le commandement de l'armée d'Italie et, la même semaine, épouse Joséphine de Beauharnais.

1789 Devrimi hayatının akışını değiştirdi. Cumhuriyet yanlısı genç subay, çalkantılardan yararlanarak hızla yükseldi. 1793'te, kralcıların İngilizlere teslim ettiği Toulon'un geri alınmasında belirleyici bir rol oynadı ve yirmi dört yaşında tuğgeneralliğe getirildi. Mart 1796'da İtalya Ordusu'nun komutanlığına atandı ve aynı hafta Joséphine de Beauharnais ile evlendi.

La campagne d'Italie (1796-1797) fait sa réputation. À la tête de soldats mal habillés et mal nourris, il bat les Piémontais puis les Autrichiens, à Lodi, à Arcole, à Rivoli, et impose à l'Autriche la paix de Campo-Formio. Ses troupes se déplacent plus vite que l'ennemi, et il sait leur parler. Il rentre à Paris en héros : le public l'acclame, et le gouvernement du Directoire commence à le craindre.

İtalya seferi (1796-1797) onu ünlü yaptı. Üstü başı perişan, yarı aç askerlerin başında önce Piyemontelileri, sonra Lodi, Arcole ve Rivoli'de Avusturyalıları yendi ve Avusturya'ya Campo Formio Barışı'nı kabul ettirdi. Birlikleri düşmandan daha hızlı hareket ediyordu, o da askerleriyle konuşmayı biliyordu. Paris'e bir kahraman olarak döndü: halk onu alkışladı, Direktuvar hükümeti ise ondan korkmaya başladı.

Revenu d'Égypte quelques semaines plus tôt, Bonaparte participe en novembre 1799 au coup d'État du 18 Brumaire, qui renverse un Directoire affaibli par la guerre et la crise économique. Il devient Premier consul : la République existe encore sur le papier, mais c'est lui qui décide. Il a trente ans. Le 2 décembre 1804, à Notre-Dame de Paris, il est sacré empereur des Français en présence du pape Pie VII et pose lui-même la couronne sur sa tête.

Mısır'dan yalnızca birkaç hafta önce dönmüş olan Bonapart, Kasım 1799'da savaş ve ekonomik kriz yüzünden zayıf düşmüş Direktuvar'ı deviren 18 Brumaire darbesine katıldı. Birinci konsul oldu: Cumhuriyet kâğıt üzerinde hâlâ vardı ama kararları o veriyordu. Otuz yaşındaydı. 2 Aralık 1804'te Paris'teki Notre-Dame Katedrali'nde, Papa VII. Pius'un huzurunda Fransızların imparatoru olarak taç giydi ve tacı kendi eliyle başına koydu.

Napoléon n'est pas seulement un chef de guerre. Il a aussi réorganisé la France en profondeur, et plusieurs de ses institutions existent encore. Le Code civil de 1804, qu'on appellera plus tard Code Napoléon, remplace les centaines de coutumes locales de l'Ancien Régime par un droit unique pour tout le pays. Il garantit l'égalité devant la loi et la propriété, conserve le mariage civil et le divorce, et donne au père de famille une grande autorité. Il a servi de modèle à de nombreux pays, de la Belgique au Québec et à l'Amérique latine.

Napolyon yalnızca bir savaş önderi değildi. Fransa'yı baştan aşağı yeniden düzenledi ve kurduğu kurumların birçoğu bugün hâlâ yaşıyor. Sonradan Napolyon Kanunu adını alacak olan 1804 Medeni Kanunu, Eski Rejim'in yüzlerce yerel örf hukukunun yerine bütün ülke için tek bir hukuk getirdi. Kanun önünde eşitliği ve mülkiyeti güvence altına aldı, medeni nikâhı ve boşanmayı korudu, aile babasına da büyük bir yetki verdi. Belçika'dan Quebec'e ve Latin Amerika'ya kadar pek çok ülkeye örnek oldu.

En 1800, il crée les préfets, qui représentent l'État dans chaque département et y font appliquer les décisions de Paris. La même année naît la Banque de France, chargée de remettre de l'ordre dans les finances après les années de désordre révolutionnaire. En 1803, le franc germinal donne au pays une monnaie stable, qui gardera la même valeur en or jusqu'en 1914. En 1802, il institue la Légion d'honneur, qui récompense les services civils comme militaires et qu'on décerne toujours aujourd'hui.

1800'de valilik kurumunu kurdu: valiler her ilde devleti temsil eder ve Paris'in kararlarını orada uygular. Aynı yıl, Devrim yıllarının kargaşasından sonra maliyeyi düzene sokmakla görevli Fransa Merkez Bankası kuruldu. 1803'te germinal frangı ülkeye istikrarlı bir para kazandırdı; bu paranın altın değeri 1914'e kadar hiç değişmedi. 1802'de hem sivil hem askerî hizmetleri ödüllendiren ve bugün hâlâ verilen Légion d'honneur nişanını kurdu.

L'enseignement est lui aussi réformé. Les lycées, créés en 1802, doivent former les cadres de l'État et de l'armée. Organisée en 1808, l'Université impériale place toute l'éducation sous le contrôle de l'État. L'idée est que chacun puisse réussir selon ses capacités, et non selon sa naissance. On lui prête la formule « la carrière ouverte aux talents », un principe nouveau dans une Europe où la noblesse héréditaire occupait encore presque tous les postes importants.

Eğitim de reformdan nasibini aldı. 1802'de açılan liseler, devletin ve ordunun geleceğin yöneticilerini yetiştirecekti. 1808'de örgütlenen İmparatorluk Üniversitesi bütün eğitimi devletin denetimine bağladı. Amaç, herkesin doğuştan gelen konumuna göre değil, yeteneğine göre yükselebilmesiydi. "Kariyer yeteneklere açıktır" sözü ona atfedilir; kalıtsal soyluluğun önemli makamların neredeyse tamamını hâlâ elinde tuttuğu bir Avrupa'da bu yeni bir ilkeydi.

Le Concordat, signé en 1801 avec le pape Pie VII, met fin au conflit entre l'État et l'Église catholique, durement persécutée sous la Révolution. Le catholicisme ne redevient pas religion d'État : le texte le reconnaît seulement comme « la religion de la grande majorité des citoyens français ». Les évêques sont nommés par le gouvernement et les prêtres sont payés par l'État. Pour Napoléon, l'enjeu est surtout politique : un pays apaisé sur la question religieuse est plus facile à gouverner.

1801'de Papa VII. Pius ile imzalanan Konkordato, Devrim sırasında ağır baskı gören Katolik Kilisesi ile devlet arasındaki çatışmaya son verdi. Katoliklik yeniden devlet dini olmadı: metin onu yalnızca "Fransız yurttaşlarının büyük çoğunluğunun dini" olarak tanıyordu. Piskoposları hükümet atıyor, rahiplerin maaşını devlet ödüyordu. Napolyon için mesele her şeyden önce siyasiydi: din konusunda huzura kavuşmuş bir ülkeyi yönetmek daha kolaydı.

Il lance aussi de grands travaux : routes, ponts, canaux. Le canal de l'Ourcq apporte enfin de l'eau en quantité à Paris. Dans la capitale, il fait construire le pont des Arts et la colonne Vendôme, coulée dans le bronze des canons pris à Austerlitz, et commence l'Arc de Triomphe de l'Étoile, qui ne sera achevé qu'en 1836. Ces monuments embellissent la ville, mais ils servent aussi la gloire du régime.

Büyük bayındırlık işlerine de girişti: yollar, köprüler, kanallar. Ourcq Kanalı sonunda Paris'e bol su getirdi. Başkentte Pont des Arts köprüsünü ve Austerlitz'te ele geçirilen topların bronzundan dökülen Vendôme Sütunu'nu yaptırdı, ancak 1836'da tamamlanacak olan Étoile'daki Zafer Takı'nın inşaatını başlattı. Bu anıtlar şehri güzelleştirdi ama rejimin şanına da hizmet etti.

Les talents militaires de Napoléon ne sont guère contestés. Ses victoires à Austerlitz (1805), à Iéna (1806) ou à Wagram (1809) sont encore étudiées dans les écoles de guerre. Sa méthode : déplacer ses armées très vite, concentrer ses forces au point décisif et s'adapter aux circonstances en pleine bataille. Ses soldats, les « grognards », lui sont profondément attachés et le suivent des Pyramides jusqu'à Moscou.

Napolyon'un askerî yeteneği pek tartışılmaz. Austerlitz (1805), Jena (1806) ve Wagram (1809) zaferleri hâlâ askerî akademilerde inceleniyor. Yöntemi şuydu: ordularını çok hızlı hareket ettirmek, güçlerini belirleyici noktada toplamak ve savaşın ortasında koşullara uyum sağlamak. "Grognard" (homurdananlar) diye anılan askerleri ona derinden bağlıydı ve onu piramitlerden Moskova'ya kadar izlediler.

En 1812, au sommet de sa puissance, Napoléon domine directement ou indirectement la plus grande partie de l'Europe continentale. L'Empire français s'étend de Hambourg à Rome et compte 130 départements. Ses frères règnent en Espagne et en Westphalie, son beau-frère Murat à Naples. Hors de son contrôle restent surtout la Grande-Bretagne, protégée par sa flotte, et la Russie. Depuis Charlemagne, aucun souverain n'avait réuni sous son autorité une si grande partie de l'Europe.

1812'de, gücünün doruğundayken Napolyon kıta Avrupası'nın büyük bölümünü doğrudan ya da dolaylı olarak denetliyordu. Fransız İmparatorluğu Hamburg'dan Roma'ya uzanıyor ve 130 ilden oluşuyordu. Kardeşleri İspanya'da ve Vestfalya'da, eniştesi Murat da Napoli'de hüküm sürüyordu. Denetimi dışında kalanlar başta donanmasının koruduğu Büyük Britanya ve Rusya'ydı. Şarlman'dan bu yana hiçbir hükümdar Avrupa'nın bu kadar büyük bir bölümünü egemenliği altında toplamamıştı.

Ces conquêtes coûtent très cher. Selon les estimations, les guerres napoléoniennes ont fait entre trois et six millions de morts en Europe, civils compris. À Wagram, les deux armées perdent près de 80 000 hommes, tués ou blessés, en deux jours ; à la Moskova (Borodino), plus de 70 000 en une seule journée. Les civils subissent pillages, réquisitions et famines. Dans la Grande Armée, la maladie, le froid et l'épuisement tuent davantage que les combats. Des centaines de milliers de jeunes Français meurent sous l'uniforme.

Bu fetihlerin bedeli çok ağır oldu. Tahminlere göre Napolyon Savaşları, siviller de dahil olmak üzere Avrupa'da üç ile altı milyon arasında insanın ölümüne yol açtı. Wagram'da iki ordu iki günde ölü ve yaralı olarak yaklaşık 80.000 asker, Borodino'da ise tek bir günde 70.000'den fazla asker kaybetti. Siviller yağmaya, el koymalara ve kıtlığa katlandı. Büyük Ordu'da hastalık, soğuk ve bitkinlik çarpışmalardan daha çok can aldı. Yüz binlerce genç Fransız üniformasıyla hayatını kaybetti.

La campagne de Russie montre jusqu'où peut mener son ambition. En juin 1812, il franchit le Niémen avec environ 600 000 hommes, dont la moitié ne sont pas français. Les Russes reculent en brûlant tout derrière eux et n'acceptent la grande bataille qu'à Borodino, en septembre. Une semaine plus tard, Napoléon entre dans Moscou, presque vide, que les incendies détruisent en grande partie. Pendant la retraite, en plein hiver, ses hommes meurent de froid et de faim, sans cesse attaqués par les cosaques. Moins de cent mille repassent la frontière. C'est le début de la fin.

Rusya seferi, hırsının onu nereye kadar götürebileceğini gösterir. Haziran 1812'de yarısı Fransız olmayan yaklaşık 600.000 askerle Neman Nehri'ni geçti. Ruslar geri çekilirken arkalarında her şeyi yaktılar ve büyük meydan muharebesini ancak eylülde Borodino'da kabul ettiler. Bir hafta sonra Napolyon neredeyse bomboş bir Moskova'ya girdi; şehrin büyük kısmı ardından çıkan yangınlarda kül oldu. Kışın ortasındaki geri çekilme sırasında askerleri, Kazakların durmadan saldırıları altında soğuktan ve açlıktan öldü. Sınırı geri geçebilenler yüz binden azdı. Bu, sonun başlangıcıydı.

Partout, l'occupation française finit par provoquer la résistance. En Espagne, de 1808 à 1814, des bandes de paysans harcèlent l'armée française : c'est de cette guerre que vient le mot « guérilla ». Le conflit coûte la vie à des dizaines de milliers de soldats de l'Empire, et à bien plus d'Espagnols encore. Beaucoup d'Européens avaient d'abord accueilli avec sympathie les idées de la Révolution, mais les pillages, les réquisitions et la conscription les retournent contre la France. Les guerres de Napoléon réveillent ainsi des sentiments nationaux qui se tourneront contre lui.

Fransız işgali her yerde sonunda direnişe yol açtı. İspanya'da 1808'den 1814'e kadar köylü çeteleri Fransız ordusunu rahat bırakmadı: "gerilla" sözcüğü bu savaştan gelir. Çatışma, İmparatorluk ordusundan on binlerce askerin ve çok daha fazla İspanyolun hayatına mal oldu. Pek çok Avrupalı Devrim'in fikirlerini başta sempatiyle karşılamıştı, ama yağma, el koymalar ve zorunlu askerlik onları Fransa'ya karşı çevirdi. Böylece Napolyon'un savaşları, sonradan ona karşı dönecek ulusal duyguları uyandırdı.

Malgré ses discours sur la liberté et l'égalité, Napoléon gouverne en dictateur. En 1800, il supprime soixante des soixante-treize journaux politiques de Paris ; en 1811, il n'en reste que quatre, tous surveillés. La police de Fouché espionne l'opinion et fait arrêter les opposants, parfois sans jugement. Les assemblées n'ont presque plus de pouvoir, et les grands changements sont approuvés par des plébiscites dont le résultat est connu d'avance. Autour de l'empereur, une cour fastueuse remplace peu à peu le débat politique.

Özgürlük ve eşitlik üzerine yaptığı konuşmalara rağmen Napolyon bir diktatör gibi yönetti. 1800'de Paris'teki yetmiş üç siyasi gazeteden altmışını kapattı; 1811'e gelindiğinde yalnızca dördü kalmıştı ve hepsi sıkı denetim altındaydı. Fouché'nin polisi kamuoyunu gözetliyor, muhalifleri bazen yargılamadan tutuklatıyordu. Meclislerin neredeyse hiç yetkisi kalmamıştı; büyük değişiklikler, sonucu önceden belli olan halk oylamalarıyla onaylanıyordu. İmparatorun çevresinde gösterişli bir saray, siyasi tartışmanın yerini yavaş yavaş aldı.

Le rétablissement de l'esclavage en 1802 reste une tache sur son bilan. La Convention l'avait aboli en 1794. Sous la pression des planteurs et pour relancer le commerce du sucre, Napoléon le maintient en Martinique et le rétablit en Guadeloupe et en Guyane. Il envoie aussi une grande expédition à Saint-Domingue, où l'ancien esclave Toussaint Louverture gouverne la colonie. Toussaint est arrêté et meurt au fort de Joux, dans le Doubs, mais l'expédition échoue : des dizaines de milliers de personnes périssent, et Haïti proclame son indépendance en 1804. La France reconnaît aujourd'hui la traite et l'esclavage comme un crime contre l'humanité.

1802'de köleliğin yeniden getirilmesi, sicilinde bir leke olarak kalıyor. Ulusal Konvansiyon köleliği 1794'te kaldırmıştı. Plantasyon sahiplerinin baskısıyla ve şeker ticaretini canlandırmak için Napolyon köleliği Martinik'te sürdürdü, Guadeloupe'ta ve Fransız Guyanası'nda yeniden yürürlüğe koydu. Ayrıca eski bir köle olan Toussaint Louverture'ün yönettiği Saint-Domingue'e büyük bir sefer gönderdi. Toussaint tutuklandı ve doğu Fransa'daki Joux Kalesi'nde öldü, ama sefer başarısız oldu: on binlerce insan hayatını kaybetti ve Haiti 1804'te bağımsızlığını ilan etti. Fransa bugün köle ticaretini ve köleliği insanlığa karşı suç olarak tanıyor.

Le Code civil, malgré ses progrès, place les femmes en position d'infériorité. Son article 213 dit : « Le mari doit protection à sa femme, la femme obéissance à son mari. » Une femme mariée ne peut ni signer un contrat, ni gérer ses biens, ni aller en justice sans l'accord de son mari. Il faudra attendre 1965 pour qu'elle puisse exercer un métier et ouvrir un compte en banque sans son autorisation. Napoléon lui-même ne voyait guère dans les femmes que des épouses et des mères.

Getirdiği yeniliklere rağmen Medeni Kanun kadınları ikinci sınıf bir konuma itti. 213. maddesi şöyle der: "Koca karısını korumakla, kadın da kocasına itaat etmekle yükümlüdür." Evli bir kadın kocasının izni olmadan sözleşme imzalayamaz, malını yönetemez, mahkemeye gidemezdi. Kocasının iznine gerek kalmadan bir meslek yapabilmesi ve banka hesabı açabilmesi için 1965'i beklemek gerekecekti. Napolyon'un kendisi de kadınlarda eş ve anneden pek fazlasını görmüyordu.

En 1808, il crée une noblesse d'Empire, en contradiction avec l'égalité proclamée par la Révolution. Ses maréchaux, ses ministres et ses fidèles deviennent ducs, comtes ou barons : la naissance ne compte plus, mais la fidélité à l'empereur, si. Pour faire accepter sa dynastie par les vieilles monarchies, il divorce de Joséphine, qui ne lui a pas donné d'enfant, et épouse en 1810 Marie-Louise d'Autriche, petite-nièce de Marie-Antoinette. Leur fils naît en 1811 et reçoit le titre de roi de Rome.

1808'de, Devrim'in ilan ettiği eşitliğe aykırı olarak bir İmparatorluk soyluluğu yarattı. Mareşalleri, bakanları ve sadık adamları dük, kont ya da baron oldu: soy artık önemli değildi, ama imparatora sadakat önemliydi. Eski monarşilerin hanedanını kabul etmesi için kendisine çocuk vermemiş olan Joséphine'den boşandı ve 1810'da Marie Antoinette'in yeğeninin kızı olan Avusturyalı Marie Louise ile evlendi. Oğulları 1811'de doğdu ve Roma Kralı unvanını aldı.

Le bilan de Napoléon reste profondément ambigu. D'un côté, ses réformes ont modernisé la France et inspiré une partie de l'Europe : le Code civil, les lycées, les préfets et la Banque de France existent toujours, deux siècles plus tard. Il a conservé l'essentiel des acquis de la Révolution, comme la fin des privilèges et l'égalité devant la loi. Et, sans le vouloir, il a répandu en Europe des idées libérales et nationales que son propre régime combattait.

Napolyon'un bilançosu derinden çelişkili olmayı sürdürüyor. Bir yandan reformları Fransa'yı modernleştirdi ve Avrupa'nın bir bölümüne ilham verdi: Medeni Kanun, liseler, valiler ve Fransa Merkez Bankası iki yüzyıl sonra hâlâ var. Ayrıcalıkların kaldırılması ve kanun önünde eşitlik gibi Devrim'in temel kazanımlarını korudu. Üstelik istemeden, kendi rejiminin savaştığı liberal ve ulusal fikirleri Avrupa'ya yaydı.

De l'autre, il a supprimé les libertés politiques et plongé l'Europe dans quinze ans de guerre presque continue. La France sort de ces années épuisée et privée d'une partie de sa jeunesse. Après Waterloo, en 1815, le pays est occupé par des armées étrangères, ramené à peu près à ses frontières de 1790 et condamné à payer une lourde indemnité. Le prix humain est immense : des millions de morts, en grande partie au service des ambitions d'un seul homme.

Öte yandan siyasi özgürlükleri ortadan kaldırdı ve Avrupa'yı on beş yıl süren, neredeyse kesintisiz bir savaşa sürükledi. Fransa bu yıllardan bitkin ve gençliğinin bir kısmını yitirmiş olarak çıktı. 1815'te Waterloo'dan sonra ülke yabancı ordularca işgal edildi, aşağı yukarı 1790 sınırlarına geri itildi ve ağır bir tazminat ödemeye mahkûm edildi. İnsani bedel muazzamdı: büyük ölçüde tek bir adamın hırsı uğruna milyonlarca ölü.

En France, sa mémoire divise toujours. Les uns voient en lui le héros national qui a porté le pays au sommet de sa puissance et lui a donné ses institutions. Les autres, un dictateur responsable de guerres inutiles. En 2021, pour le bicentenaire de sa mort, le président Emmanuel Macron a voulu le « commémorer » sans le « célébrer », ce qui a encore relancé le débat.

Fransa'da onun hatırası hâlâ insanları ikiye bölüyor. Kimileri onu ülkeyi gücünün doruğuna taşıyan ve ona kurumlarını kazandıran ulusal kahraman olarak görüyor. Kimileri ise anlamsız savaşlardan sorumlu bir diktatör. 2021'de, ölümünün iki yüzüncü yılında Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron onu "kutlamadan" "anmayı" seçti ve bu da tartışmayı yeniden alevlendirdi.

À l'étranger, les jugements varient beaucoup. Au Royaume-Uni, son principal adversaire, on l'a longtemps présenté comme un tyran dangereux. En Allemagne, en Espagne et en Russie, on se souvient surtout des souffrances causées par les armées françaises. En revanche, beaucoup de Polonais lui restent reconnaissants d'avoir créé le duché de Varsovie en 1807, et l'hymne national polonais cite encore son nom. Certains Italiens lui savent gré d'avoir réuni une partie de la péninsule dans un royaume d'Italie. En Haïti, il reste celui qui a voulu rétablir l'esclavage.

Yurt dışında yargılar çok farklı. Baş düşmanı Birleşik Krallık'ta uzun süre tehlikeli bir zorba olarak tanıtıldı. Almanya, İspanya ve Rusya'da daha çok Fransız ordularının yol açtığı acılar hatırlanıyor. Buna karşılık pek çok Polonyalı, 1807'de Varşova Dükalığı'nı kurduğu için ona hâlâ minnettar ve Polonya milli marşında onun adı hâlâ geçiyor. Bazı İtalyanlar da yarımadanın bir bölümünü bir İtalya Krallığı'nda birleştirmesini onun hanesine yazıyor. Haiti'de ise köleliği geri getirmek isteyen adam olarak kalıyor.

Napoléon connaissait le poids de la propagande et a construit lui-même sa légende. Les bulletins de la Grande Armée grossissaient ses victoires et cachaient ses défaites, au point qu'on disait « menteur comme un bulletin ». David le peint franchissant les Alpes sur un cheval cabré, Gros le montre drapeau en main au pont d'Arcole. Les grandes cérémonies, comme le sacre, sont soigneusement mises en scène. Cette image glorieuse rend encore difficile de voir l'homme réel derrière la légende.

Napolyon propagandanın gücünü biliyordu ve kendi efsanesini kendisi kurdu. Büyük Ordu bültenleri zaferlerini büyütüp yenilgilerini gizliyordu; öyle ki Fransızlar "bülten gibi yalan söylemek" der olmuştu. David onu şaha kalkmış bir atın üstünde Alpleri geçerken resmetti, Gros ise Arcole Köprüsü'nde elinde bayrakla gösterdi. Taç giyme töreni gibi büyük törenler özenle sahnelendi. Bu görkemli imge, efsanenin ardındaki gerçek insanı görmeyi bugün bile zorlaştırıyor.

Exilé après Waterloo à Sainte-Hélène, une petite île perdue dans l'Atlantique Sud, Napoléon dicte ses souvenirs à quelques compagnons et réécrit l'histoire à son avantage. Il se présente comme le défenseur de la Révolution, le libérateur des peuples et la victime des rois coalisés contre lui. Publié en 1823, deux ans après sa mort, le Mémorial de Sainte-Hélène de Las Cases connaît un immense succès. Cette « légende dorée » nourrit le bonapartisme du XIXe siècle et aide son neveu à devenir empereur à son tour, sous le nom de Napoléon III.

Waterloo'dan sonra Güney Atlantik'te uzak ve küçük bir ada olan Saint Helena'ya sürgün edilen Napolyon, anılarını birkaç yol arkadaşına yazdırdı ve tarihi kendi lehine yeniden yazdı. Kendini Devrim'in savunucusu, halkların kurtarıcısı ve kendisine karşı birleşen kralların kurbanı olarak tanıttı. Ölümünden iki yıl sonra, 1823'te yayımlanan Las Cases'ın Saint Helena Günlüğü büyük bir başarı kazandı. Bu "altın efsane" 19. yüzyıl Bonapartçılığını besledi ve yeğeninin de III. Napolyon adıyla imparator olmasına yardım etti.

La réalité est plus complexe que la légende. Napoléon fut à la fois un réformateur brillant et un despote, un grand stratège et un chef de guerre dont les campagnes firent des millions de morts, un héritier des Lumières et un autocrate. Selon les décisions qu'il prenait, son pouvoir sans limites servait la modernisation du pays ou la guerre. C'est pourquoi un jugement simple, dans un sens comme dans l'autre, ne tient pas.

Gerçek, efsaneden daha karmaşıktır. Napolyon aynı anda hem parlak bir reformcu hem bir despot, hem büyük bir stratejist hem de seferleri milyonlarca cana mal olan bir savaş önderi, hem Aydınlanma'nın mirasçısı hem bir otokrattı. Aldığı kararlara göre sınırsız iktidarı ya ülkenin modernleşmesine ya da savaşa hizmet etti. Bu yüzden şu ya da bu yönde basit bir yargı ayakta kalamıyor.

Napoléon Bonaparte fut donc à la fois un héros et un tyran. Un héros pour les réformes qui ont modernisé la France et pour les victoires qui l'ont portée au sommet de sa puissance. Un tyran pour la dictature qu'il a imposée et pour les guerres qui ont tué des millions de personnes. Le même homme a fait adopter le Code civil et rétabli l'esclavage, gagné à Austerlitz et perdu la Grande Armée dans les neiges de Russie.

Napolyon Bonapart, demek ki hem kahraman hem zorbaydı. Fransa'yı modernleştiren reformları ve ülkeyi gücünün doruğuna taşıyan zaferleri için kahraman. Kurduğu diktatörlük ve milyonlarca insanı öldüren savaşları için zorba. Aynı adam Medeni Kanun'u çıkardı ve köleliği geri getirdi, Austerlitz'i kazandı ve Büyük Ordu'yu Rusya'nın karlarında kaybetti.

Il meurt le 5 mai 1821 à Sainte-Hélène, à cinquante et un ans. En 1840, ses cendres sont ramenées à Paris et déposées aux Invalides, où son tombeau attire toujours de nombreux visiteurs. Deux siècles plus tard, on continue de lui consacrer des livres, des films et des expositions, et chaque génération reprend à sa manière la question de son héritage.

5 Mayıs 1821'de, elli bir yaşında Saint Helena'da öldü. 1840'ta naaşı Paris'e getirilerek Invalides'e konuldu; mezarı bugün hâlâ pek çok ziyaretçi çekiyor. İki yüzyıl sonra ona hâlâ kitaplar, filmler ve sergiler adanıyor ve her kuşak onun mirası sorusunu kendi bakışıyla yeniden ele alıyor.