Pourquoi Paris est devenue la capitale de la France

Aujourd'hui, Paris semble avoir toujours été la capitale de la France. Pourtant, il lui a fallu plus de mille ans pour le devenir vraiment. Pendant longtemps, d'autres villes auraient pu prendre sa place : Lyon sous les Romains, Soissons ou Reims sous les Francs, Orléans au temps des premiers Capétiens. Si Paris l'a emporté, c'est grâce à un mélange de géographie, de choix politiques et de hasards de l'histoire.

Bugün Paris sanki hep Fransa'nın başkentiymiş gibi görünüyor. Oysa gerçekten başkent olması bin yıldan uzun sürdü. Uzun süre başka şehirler de onun yerini alabilirdi: Romalılar döneminde Lyon, Franklar döneminde Soissons ya da Reims, ilk Capet hanedanı zamanında Orléans. Paris'in sonunda öne geçmesi coğrafyanın, siyasi tercihlerin ve tarihin rastlantılarının bir araya gelmesi sayesinde oldu.

Suivre l'ascension de Paris, c'est aussi suivre la naissance de l'État français. Les rois ont fait grandir la ville, et la ville, en retour, leur a servi de base pour imposer leur pouvoir à tout le royaume. C'est de cette longue histoire commune que vient la forte centralisation qui caractérise encore la France aujourd'hui.

Paris'in yükselişini izlemek, aynı zamanda Fransız devletinin doğuşunu izlemek demektir. Krallar şehri büyüttü, şehir de karşılığında onlara bütün krallıkta güçlerini kabul ettirebilecekleri bir dayanak oldu. Fransa'yı bugün hâlâ belirleyen güçlü merkeziyetçilik, bu uzun ortak tarihten doğdu.

L'histoire commence avec les Parisii, un peuple gaulois installé au bord de la Seine. Jules César mentionne leur ville, Lutèce, en 53 avant J.-C. On a longtemps cru qu'elle se trouvait sur l'île de la Cité, mais des fouilles menées à Nanterre laissent penser que le centre gaulois était peut-être un peu plus à l'ouest. Après la conquête de la Gaule, les Romains bâtissent une ville neuve, surtout sur la rive gauche, autour de l'actuelle montagne Sainte-Geneviève. On y trouve un forum, des arènes et des thermes, dont les restes se voient encore au musée de Cluny.

Hikâye, Seine kıyılarına yerleşmiş bir Galya halkı olan Parisiilerle başlar. Julius Caesar, onların şehri Lutetia'dan MÖ 53'te söz eder. Uzun süre şehrin Cité Adası'nda olduğu düşünüldü, ancak Nanterre'de yapılan kazılar Galya yerleşiminin belki biraz daha batıda olduğunu gösteriyor. Galya'yı fethettikten sonra Romalılar, çoğunlukla sol yakada, bugünkü Sainte-Geneviève tepesinin çevresinde yeni bir şehir kurdular. Burada bir forum, bir amfitiyatro ve kalıntıları bugün hâlâ Cluny Müzesi'nde görülebilen hamamlar vardı.

Lutèce reste pourtant une ville de province assez modeste, peuplée de quelques milliers d'habitants. La grande ville de la Gaule, c'est alors Lyon, capitale des Trois Gaules. Mais Lutèce a un atout : la Seine. Le fleuve, navigable, la relie à la mer et aux régions voisines, et ses bateliers forment déjà une corporation puissante. On leur doit le pilier des Nautes, un monument retrouvé sous Notre-Dame en 1711.

Yine de Lutetia, birkaç bin nüfuslu, oldukça mütevazı bir taşra kenti olarak kaldı. Galya'nın büyük şehri o zamanlar Üç Galya'nın başkenti Lyon'du. Ama Lutetia'nın bir kozu vardı: Seine. Gemi taşımacılığına elverişli nehir, şehri denize ve komşu bölgelere bağlıyordu ve şehrin kayıkçıları daha o zaman güçlü bir lonca oluşturuyordu. 1711'de Notre-Dame'ın altında bulunan Kayıkçılar Sütunu onlardan kalmadır.

Au IVe siècle, le futur empereur Julien passe plusieurs hivers à Lutèce, qu'il appelle avec tendresse « ma chère Lutèce ». C'est là que ses soldats le proclament empereur, en 360. À la même époque, la ville commence à prendre le nom de ses premiers habitants : Lutèce devient Paris. Au Ve siècle, l'Empire romain d'Occident s'effondre et la Gaule subit les invasions. En 451, quand les Huns d'Attila approchent, une jeune femme, Geneviève, convainc les Parisiens de ne pas fuir. Attila passe son chemin sans attaquer la ville.

4. yüzyılda geleceğin imparatoru Julianus, birkaç kışı Lutetia'da geçirdi ve şehre sevgiyle "sevgili Lutetia'm" dedi. Askerleri onu 360 yılında orada imparator ilan etti. Aynı dönemde şehir, ilk sakinlerinin adını almaya başladı: Lutetia, Paris oldu. 5. yüzyılda Batı Roma İmparatorluğu çöktü ve Galya istilalara uğradı. 451'de Attila'nın Hunları yaklaşırken Geneviève adında genç bir kadın Parislileri kaçmamaya ikna etti. Attila şehre saldırmadan yoluna devam etti.

Vers 508, Clovis, roi des Francs, fait de Paris le siège de son royaume. Il a ses raisons. La ville est bien placée au milieu des terres qu'il vient de conquérir, elle garde le prestige d'une ancienne cité romaine, et c'est une ville chrétienne, avec son évêque et le culte de Geneviève, devenue la patronne de Paris. Clovis, baptisé à Reims quelques années plus tôt, fait bâtir une église sur la colline qui porte aujourd'hui le nom de la sainte. Il y est enterré en 511, près du tombeau de Geneviève.

508 civarında Frankların kralı Clovis, Paris'i krallığının merkezi yaptı. Bunun için nedenleri vardı. Şehir, yeni fethettiği toprakların ortasında elverişli bir konumdaydı, eski bir Roma kenti olmanın saygınlığını koruyordu ve piskoposu ile Paris'in koruyucu azizesi olan Geneviève'e duyulan bağlılıkla Hristiyan bir şehirdi. Birkaç yıl önce Reims'te vaftiz edilen Clovis, bugün azizenin adını taşıyan tepeye bir kilise yaptırdı. 511'de oraya, Geneviève'in mezarının yakınına gömüldü.

Cette position ne dure pas. Selon la coutume franque, le royaume est partagé entre les fils du roi défunt. En 511, les fils de Clovis se répartissent ses terres et installent leurs capitales à Paris, Orléans, Soissons et Reims. Plus tard, Metz s'ajoute à la liste. Paris n'est plus qu'une capitale parmi d'autres. Avec les Carolingiens, à partir de 751, le centre du pouvoir se déplace vers l'est, et Charlemagne préfère Aix-la-Chapelle. Au IXe siècle, les Vikings remontent la Seine et pillent Paris à plusieurs reprises, la première fois en 845.

Bu konum uzun sürmedi. Frank geleneğine göre krallık, ölen kralın oğulları arasında paylaştırılırdı. 511'de Clovis'in oğulları topraklarını aralarında bölüştü ve başkentlerini Paris, Orléans, Soissons ve Reims'e kurdu. Daha sonra listeye Metz de eklendi. Paris artık birçok başkentten yalnızca biriydi. 751'den itibaren Karolenjler döneminde güç merkezi doğuya kaydı ve Şarlman Aachen'i tercih etti. 9. yüzyılda Vikingler Seine'den yukarı çıkıp Paris'i birkaç kez yağmaladılar, ilki 845'teydi.

En novembre 885, une immense flotte viking arrive devant la ville. Le siège dure près d'un an. L'évêque Gozlin et le comte Eudes organisent la défense des ponts et des remparts de l'île de la Cité, et Paris tient bon. Le prestige d'Eudes est tel qu'il est élu roi en 888. Sa famille, les Robertiens, donnera naissance aux Capétiens, qui allaient changer pour toujours le destin de Paris.

Kasım 885'te devasa bir Viking filosu şehrin önüne geldi. Kuşatma neredeyse bir yıl sürdü. Piskopos Gozlin ve Kont Eudes, Cité Adası'nın köprülerini ve surlarını savunmayı örgütlediler ve Paris dayandı. Eudes'ün ünü öyle büyüdü ki 888'de kral seçildi. Onun ailesi olan Robertienlerden, Paris'in kaderini sonsuza dek değiştirecek olan Capet hanedanı çıkacaktı.

En 987, les grands seigneurs du royaume élisent roi Hugues Capet, comte de Paris, duc des Francs et petit-neveu d'Eudes. C'est un tournant. Les Carolingiens gouvernaient depuis Aix-la-Chapelle, puis, à la fin, depuis Laon, et les Mérovingiens se déplaçaient sans cesse. Les premiers Capétiens voyagent encore beaucoup entre Paris, Orléans, Senlis et leurs autres domaines, mais Paris prend peu à peu le dessus. À partir du XIIe siècle, elle est le centre permanent du pouvoir royal, et elle ne perdra plus ce rôle.

987'de krallığın büyük senyörleri Paris kontu, Frankların dükü ve Eudes'ün kardeşinin torunu olan Hugues Capet'yi kral seçti. Bu bir dönüm noktasıydı. Karolenjler Aachen'den, son dönemlerinde de Laon'dan yönetmişti; Merovenjler ise durmadan yer değiştirirdi. İlk Capet kralları hâlâ Paris, Orléans, Senlis ve diğer toprakları arasında çok seyahat ediyordu, ama Paris yavaş yavaş öne çıktı. 12. yüzyıldan itibaren kraliyet gücünün kalıcı merkezi oldu ve bu rolü bir daha hiç kaybetmedi.

Les Capétiens ont de bonnes raisons de préférer Paris. La ville se trouve au cœur du domaine royal, la petite région que le roi contrôle directement. Les premiers Capétiens sont bien moins riches que certains de leurs vassaux, comme les ducs de Normandie ou d'Aquitaine, et ils ont besoin d'une base solide. Paris la leur offre. Au milieu du Bassin parisien, elle est reliée à toutes les régions par des routes et par des rivières : la Seine, mais aussi l'Oise, la Marne et l'Yonne, qui apportent le blé, le vin et le bois.

Capet hanedanının Paris'i tercih etmek için iyi nedenleri vardı. Şehir, kralın doğrudan denetlediği küçük bölge olan kraliyet topraklarının tam ortasındaydı. İlk Capet kralları, Normandiya ya da Akitanya dükleri gibi bazı vasallarından çok daha yoksuldu ve sağlam bir dayanağa ihtiyaçları vardı. Paris onlara bunu sağladı. Paris Havzası'nın ortasındaki şehir, bütün bölgelere yollarla ve nehirlerle bağlıydı: Seine'in yanı sıra buğday, şarap ve kereste getiren Oise, Marne ve Yonne de vardı.

L'île de la Cité devient le cœur de ce pouvoir. Le roi y a son palais, à l'endroit où se trouve aujourd'hui le Palais de justice, et l'évêque Maurice de Sully y lance en 1163 le chantier de Notre-Dame. Autour de l'île, la ville déborde sur les deux rives. Les marchands s'installent sur la rive droite, autour du port de Grève. Sur la rive gauche, les écoles se multiplient au XIIe siècle et donnent bientôt naissance à l'Université.

Cité Adası bu gücün kalbi oldu. Kralın sarayı, bugün Adalet Sarayı'nın bulunduğu yerdeydi ve Piskopos Maurice de Sully, Notre-Dame'ın inşaatını 1163'te burada başlattı. Ada çevresinde şehir iki yakaya taştı. Tüccarlar sağ yakaya, Grève limanının çevresine yerleşti. Sol yakada ise 12. yüzyılda okullar çoğaldı ve kısa süre sonra üniversitenin doğmasını sağladı.

Philippe Auguste (1180-1223) change le visage de Paris. Il fait paver les principales rues, jusque-là boueuses et malodorantes. Il entoure la ville d'une enceinte de pierre sur les deux rives et fait construire, juste à l'extérieur, la forteresse du Louvre pour protéger l'ouest de la ville. Il fait aussi bâtir des halles couvertes pour le marché, à l'emplacement des Halles actuelles. À la fin de son règne, Paris compte sans doute plus de cinquante mille habitants : c'est de loin la plus grande ville du royaume.

II. Philippe Auguste (1180-1223) Paris'in çehresini değiştirdi. O zamana kadar çamurlu ve pis kokulu olan ana caddeleri taş döşetti. Şehri iki yakada da taştan bir surla çevirdi ve hemen surun dışına, şehrin batısını korumak için Louvre kalesini yaptırdı. Ayrıca bugünkü Les Halles'ın bulunduğu yere kapalı pazar yerleri inşa ettirdi. Saltanatının sonunda Paris'in nüfusu muhtemelen elli bini aşıyordu: krallığın açık ara en büyük şehriydi.

Au XIIIe siècle, Paris devient aussi la capitale intellectuelle de l'Europe. Dès le siècle précédent, Pierre Abélard y attirait des foules d'étudiants. Vers 1200, maîtres et élèves s'organisent en université, protégée par le roi et par le pape. On y vient de toute la chrétienté : l'Allemand Albert le Grand et son élève italien Thomas d'Aquin y enseignent. Comme les cours se donnent en latin, le quartier prend le nom de Quartier latin. En 1257, Robert de Sorbon, chapelain de Saint Louis, fonde un collège pour les étudiants pauvres : la Sorbonne.

13. yüzyılda Paris aynı zamanda Avrupa'nın düşünce başkenti oldu. Daha bir önceki yüzyılda Pierre Abélard buraya kalabalık öğrenci toplulukları çekiyordu. 1200 civarında hocalar ve öğrenciler, kral ve papanın koruması altındaki bir üniversitede örgütlendi. Bütün Hristiyan dünyasından insanlar geliyordu: Alman Albertus Magnus ve onun İtalyan öğrencisi Thomas Aquinas burada ders verdi. Dersler Latince yapıldığı için semte Latin Mahallesi adı verildi. 1257'de Aziz Louis'nin papazı Robert de Sorbon, yoksul öğrenciler için bir kolej kurdu: Sorbonne.

La richesse suit. Les métiers s'organisent : orfèvres, drapiers, boulangers, bouchers. Vers 1268, le prévôt Étienne Boileau fait rédiger le Livre des métiers, qui fixe les règles d'une centaine de professions parisiennes. Sur la Seine, les marchands de l'eau contrôlent le commerce du fleuve. Leur emblème, un bateau, figure encore sur les armoiries de Paris, avec la devise Fluctuat nec mergitur : « Il est battu par les flots, mais ne sombre pas ». Cet argent finance les églises, la cour et les armées du roi.

Ardından zenginlik geldi. Zanaatlar örgütlendi: kuyumcular, kumaşçılar, fırıncılar, kasaplar. 1268 civarında Paris'in kraliyet yöneticisi Étienne Boileau, yüz kadar Parisli meslek grubunun kurallarını belirleyen Meslekler Kitabı'nı yazdırdı. Seine üzerinde nehir ticaretini su tüccarları denetliyordu. Onların simgesi olan gemi, Fluctuat nec mergitur, yani "Dalgalarla sarsılır ama batmaz" sözüyle birlikte bugün hâlâ Paris'in armasında yer alır. Bu para kiliseleri, sarayı ve kralın ordularını finanse ediyordu.

Paris devient aussi un centre administratif. Sous Saint Louis (1226-1270), le gouvernement du royaume se fait plus régulier. La cour du roi se divise en services : le Parlement juge les procès, d'autres s'occupent des comptes et des archives. Des clercs de plus en plus nombreux rédigent et copient les décisions royales. Pour fonctionner, cette administration a besoin d'un lieu fixe où arrivent les nouvelles et d'où partent les ordres. Ce lieu, c'est Paris.

Paris aynı zamanda bir yönetim merkezi oldu. Aziz Louis (1226-1270) döneminde krallığın yönetimi daha düzenli bir hâl aldı. Kralın divanı bölümlere ayrıldı: Parlement davalara bakıyor, diğer bölümler hesaplar ve arşivlerle ilgileniyordu. Giderek artan sayıda kâtip kraliyet kararlarını yazıyor ve kopyalıyordu. Bu yönetimin işleyebilmesi için haberlerin ulaştığı ve emirlerin çıktığı sabit bir yere ihtiyacı vardı. O yer Paris'ti.

Philippe le Bel (1285-1314) renforce encore le rôle de Paris. En 1302, il réunit à Notre-Dame une grande assemblée de représentants du clergé, de la noblesse et des villes, que l'on considère comme les premiers États généraux. Le roi vit presque toujours dans le palais de la Cité, qu'il fait agrandir et dont on peut encore visiter les grandes salles gothiques, à la Conciergerie. Juste à côté se dresse la Sainte-Chapelle, construite par Saint Louis pour abriter la couronne d'épines du Christ.

IV. Philippe le Bel (1285-1314), Paris'in rolünü daha da güçlendirdi. 1302'de Notre-Dame'da din adamlarının, soyluların ve kentlerin temsilcilerinden oluşan büyük bir meclis topladı; bu meclis ilk Genel Meclis (États généraux) sayılır. Kral neredeyse her zaman Cité'deki sarayda yaşadı. Sarayı genişletti ve büyük Gotik salonları bugün hâlâ Conciergerie'de gezilebilir. Hemen yanında, Aziz Louis'nin İsa'nın dikenli tacını korumak için yaptırdığı Sainte-Chapelle yükselir.

Au début du XIVe siècle, Paris compte environ deux cent mille habitants. C'est un chiffre énorme pour l'époque : aucune autre ville d'Europe occidentale n'est aussi peuplée. Les rois continuent d'embellir leur capitale. Charles V (1364-1380) fait du Louvre une résidence confortable, avec une grande bibliothèque, et construit sur la rive droite une nouvelle enceinte, défendue à l'est par la Bastille.

14. yüzyılın başında Paris'in yaklaşık iki yüz bin nüfusu vardı. Bu, o dönem için muazzam bir sayıydı: Batı Avrupa'da bu kadar kalabalık başka bir şehir yoktu. Krallar başkentlerini güzelleştirmeyi sürdürdü. V. Charles (1364-1380), Louvre'u büyük bir kütüphanesi olan rahat bir saraya dönüştürdü ve sağ yakada, doğu tarafını Bastille'in koruduğu yeni bir sur inşa ettirdi.

La guerre de Cent Ans (1337-1453) frappe durement la ville. En 1348, la peste noire tue une grande partie de la population. En 1358, le prévôt des marchands Étienne Marcel soulève Paris contre le dauphin, le futur Charles V, avant d'être tué par des Parisiens de son propre camp. De 1420 à 1436, la ville est occupée par les Anglais et leurs alliés bourguignons. Les troupes de Charles VII la reprennent en 1436, mais les rois, méfiants, vivent ensuite surtout dans la vallée de la Loire. Paris reste pourtant la capitale : le Parlement, l'administration des finances et l'Université y sont installés.

Yüz Yıl Savaşı (1337-1453) şehri ağır biçimde sarstı. 1348'de Kara Ölüm nüfusun büyük bir bölümünü öldürdü. 1358'de tüccarların başkanı Étienne Marcel, Paris'i veliaht prens, yani geleceğin V. Charles'ına karşı ayaklandırdı, ama sonra kendi tarafındaki Parisliler tarafından öldürüldü. 1420'den 1436'ya kadar şehir İngilizler ve onların Burgonyalı müttefikleri tarafından işgal edildi. VII. Charles'ın birlikleri şehri 1436'da geri aldı, ancak güvenmeyen krallar bundan sonra çoğunlukla Loire Vadisi'nde yaşadılar. Yine de Paris başkent olarak kaldı: Parlement, maliye yönetimi ve üniversite oradaydı.

À la Renaissance, plus personne ne conteste la place de Paris. François Ier (1515-1547) aime les châteaux de la Loire, comme Chambord, mais en 1528 il annonce qu'il veut désormais résider à Paris. La même année, il fait abattre la vieille tour du Louvre. Plus tard, l'architecte Pierre Lescot commence à transformer la forteresse médiévale en palais de la Renaissance. On construit aussi un nouvel Hôtel de Ville, et dans le Marais apparaissent les premiers hôtels particuliers, comme l'hôtel Carnavalet.

Rönesans döneminde artık kimse Paris'in yerini tartışmıyordu. I. François (1515-1547), Chambord gibi Loire şatolarını severdi, ama 1528'de bundan sonra Paris'te oturmak istediğini açıkladı. Aynı yıl Louvre'un eski kulesini yıktırdı. Daha sonra mimar Pierre Lescot, ortaçağ kalesini bir Rönesans sarayına dönüştürmeye başladı. Yeni bir belediye binası da yapıldı ve Marais semtinde Carnavalet Konağı gibi ilk soylu konakları ortaya çıktı.

Henri IV (1589-1610) lance de grands travaux. Il achève le Pont Neuf en 1607 : c'est le premier pont de Paris sans maisons, avec des trottoirs pour les piétons. Il crée la place Dauphine, lance la place Royale, aujourd'hui place des Vosges, et fait construire la Grande Galerie, qui relie le Louvre aux Tuileries le long de la Seine. Paris compte alors près de trois cent mille habitants. Le 14 mai 1610, le roi est assassiné par Ravaillac rue de la Ferronnerie, en plein cœur de la ville.

IV. Henri (1589-1610) büyük inşaat çalışmaları başlattı. 1607'de Pont Neuf'ü tamamladı: Paris'in üzerinde ev olmayan ve yayalar için kaldırımları olan ilk köprüsüydü. Place Dauphine'i yaptırdı, bugün Place des Vosges olarak bilinen Place Royale'in yapımını başlattı ve Seine boyunca Louvre'u Tuileries'ye bağlayan Büyük Galeri'yi inşa ettirdi. Paris'in nüfusu o sırada üç yüz bine yaklaşıyordu. 14 Mayıs 1610'da kral, şehrin tam kalbinde, Ferronnerie Sokağı'nda Ravaillac tarafından öldürüldü.

Sous Louis XIII, le cardinal de Richelieu se fait construire le Palais-Cardinal, futur Palais-Royal, et reconstruit la chapelle de la Sorbonne, où il est enterré. Louis XIV et son ministre Colbert vont plus loin. Ils font élever la Colonnade du Louvre, l'Observatoire et l'hôtel des Invalides pour les soldats blessés. Les vieux remparts sont abattus et remplacés par de larges promenades plantées d'arbres : les Grands Boulevards. Paris devient un modèle que les autres capitales d'Europe imitent.

XIII. Louis döneminde Kardinal Richelieu kendisine sonradan Palais-Royal adını alacak olan Palais-Cardinal'i yaptırdı ve gömülü olduğu Sorbonne şapelini yeniden inşa ettirdi. XIV. Louis ve bakanı Colbert daha da ileri gittiler. Louvre Kolonadı'nı, Gözlemevi'ni ve yaralı askerler için Invalides'i yaptırdılar. Eski surlar yıkıldı ve yerine ağaçlıklı geniş gezinti yolları açıldı: Grands Boulevards. Paris, Avrupa'nın diğer başkentlerinin örnek aldığı bir model oldu.

En 1682, pourtant, Louis XIV quitte Paris et installe la cour à Versailles, à une vingtaine de kilomètres. Ce n'est pas un manque d'amour, c'est de la méfiance. Pendant la Fronde (1648-1653), le roi, encore enfant, a dû fuir Paris en pleine nuit, en janvier 1649. Deux ans plus tard, des Parisiens sont même entrés dans sa chambre pour vérifier qu'il n'était pas parti. Il ne l'a jamais oublié. À Versailles, il tient la noblesse sous son contrôle, loin d'une population qu'il juge trop agitée.

Yine de XIV. Louis 1682'de Paris'ten ayrıldı ve sarayı yaklaşık yirmi kilometre uzaktaki Versailles'a taşıdı. Bunun nedeni sevgisizlik değil, güvensizlikti. Fronde ayaklanması sırasında (1648-1653) kral, henüz çocukken, Ocak 1649'da gecenin ortasında Paris'ten kaçmak zorunda kalmıştı. İki yıl sonra Parisliler, gidip gitmediğini görmek için onun yatak odasına bile girmişti. Bunu hiç unutmadı. Versailles'da soyluları, fazla huzursuz bulduğu bir halktan uzakta denetimi altında tuttu.

Même sans le roi, Paris reste la vraie capitale. Le Parlement, les grands financiers, les banquiers et l'Université y restent, et les nobles de la cour gardent leur hôtel particulier en ville. Pendant la Régence, de 1715 à 1722, le jeune Louis XV vit même aux Tuileries. La ville ne cesse de grandir et atteint environ six cent mille habitants à la fin du XVIIIe siècle. Dans les salons, dans les cafés comme le Procope et dans les théâtres, on discute des idées nouvelles. Voltaire, Diderot et Rousseau font de Paris la capitale des Lumières, même s'ils ont souvent des ennuis avec le pouvoir : Voltaire est enfermé deux fois à la Bastille.

Kral olmasa da Paris gerçek başkent olmaya devam etti. Parlement, büyük maliyeciler, bankerler ve üniversite orada kaldı; saray soyluları da şehirdeki konaklarını korudu. 1715'ten 1722'ye kadar süren Naiplik döneminde genç XV. Louis Tuileries'de bile yaşadı. Şehir büyümeyi sürdürdü ve 18. yüzyılın sonunda yaklaşık altı yüz bin nüfusa ulaştı. Salonlarda, Procope gibi kahvehanelerde ve tiyatrolarda yeni fikirler tartışılıyordu. Voltaire, Diderot ve Rousseau, iktidarla sık sık başları derde girse de Paris'i Aydınlanma'nın başkenti yaptılar: Voltaire iki kez Bastille'e kapatıldı.

L'éloignement de la cour donne même à Paris une certaine liberté. Une société de marchands, d'avocats, d'écrivains et d'artisans s'y développe, moins surveillée par le roi. On y lit, on y critique, on y débat. C'est dans ce Paris bouillonnant que mûrissent les idées de la Révolution. Au XVIIIe siècle, l'opposition entre Versailles, ville de la cour et de l'aristocratie, et Paris, ville des bourgeois et du peuple, devient de plus en plus forte.

Sarayın uzakta olması Paris'e bir ölçüde özgürlük bile kazandırdı. Burada kralın daha az gözetlediği, tüccarlardan, avukatlardan, yazarlardan ve zanaatkârlardan oluşan bir toplum gelişti. İnsanlar okuyor, eleştiriyor, tartışıyordu. Devrimin fikirleri bu hareketli Paris'te olgunlaştı. 18. yüzyılda saray ve aristokrasi şehri Versailles ile burjuvazinin ve halkın şehri Paris arasındaki karşıtlık giderek keskinleşti.

La Révolution de 1789 fait de Paris le centre absolu de la vie politique. Le 14 juillet, les Parisiens prennent la Bastille, une prison royale devenue le symbole de l'arbitraire. Ce jour-là, c'est Paris qui entraîne la France entière. Les 5 et 6 octobre, des milliers de Parisiennes marchent jusqu'à Versailles et ramènent le roi Louis XVI et sa famille à Paris, au palais des Tuileries. Le pouvoir revient dans la capitale, et l'Assemblée y suit le roi quelques jours plus tard.

1789 Devrimi, Paris'i siyasi hayatın mutlak merkezi yaptı. 14 Temmuz'da Parisliler, keyfi yönetimin simgesi hâline gelmiş bir kraliyet hapishanesi olan Bastille'i ele geçirdi. O gün bütün Fransa'yı peşinden sürükleyen Paris oldu. 5 ve 6 Ekim'de binlerce Parisli kadın Versailles'a yürüdü ve Kral XVI. Louis ile ailesini Paris'e, Tuileries Sarayı'na geri getirdi. İktidar başkente döndü ve meclis birkaç gün sonra kralın ardından oraya taşındı.

Pendant toute la Révolution, les grands événements se jouent à Paris. Les assemblées successives y siègent, de la Constituante à la Convention. Les clubs politiques, comme les Jacobins et les Cordeliers, animent les débats, et les sections, des assemblées de quartier, font sans cesse pression sur les députés. Le 10 août 1792, la foule prend les Tuileries et la monarchie tombe. Le 2 juin 1793, elle oblige la Convention à arrêter les députés girondins. Sur la place de la Révolution, l'actuelle place de la Concorde, la guillotine exécute Louis XVI en janvier 1793, puis plus d'un millier d'autres condamnés.

Devrim boyunca büyük olaylar Paris'te yaşandı. Kurucu Meclis'ten Konvansiyon'a kadar art arda gelen meclisler burada toplandı. Jakobenler ve Cordelier'ler gibi siyasi kulüpler tartışmalara yön veriyor, mahalle meclisleri olan seksiyonlar da milletvekilleri üzerinde sürekli baskı kuruyordu. 10 Ağustos 1792'de kalabalık Tuileries'yi bastı ve monarşi yıkıldı. 2 Haziran 1793'te Konvansiyon'u Jirondenci milletvekillerini tutuklamaya zorladı. Bugünkü Concorde Meydanı olan Devrim Meydanı'nda giyotin, Ocak 1793'te XVI. Louis'yi, ardından da bin kişiyi aşkın başka mahkûmu idam etti.

Ce poids de Paris provoque des résistances en province. En 1793, des villes comme Lyon, Marseille, Bordeaux et Caen se soulèvent contre ce qu'elles appellent la dictature de Paris : c'est la révolte fédéraliste. La Convention envoie ses armées et écrase ces révoltes. Lyon est assiégée pendant deux mois. Au bout du compte, la Révolution fait de Paris le seul centre de décision du pays.

Paris'in bu ağırlığı taşrada direnişe yol açtı. 1793'te Lyon, Marsilya, Bordeaux ve Caen gibi şehirler, Paris diktatörlüğü dedikleri şeye karşı ayaklandı: bu, federalist isyandı. Konvansiyon ordularını gönderip ayaklanmaları bastırdı. Lyon iki ay boyunca kuşatma altında kaldı. Sonuçta Devrim, Paris'i ülkenin tek karar merkezi yaptı.

Napoléon Bonaparte, Premier consul puis empereur, veut une capitale digne de son empire. Il fait élever l'arc de triomphe du Carrousel et la colonne Vendôme, fondue avec le bronze de canons pris à l'ennemi, et lance l'Arc de triomphe de l'Étoile, qui ne sera terminé qu'en 1836. Il ouvre la rue de Rivoli, fait construire des ponts, des quais et des fontaines, et fait creuser le canal de l'Ourcq pour apporter de l'eau à la ville. En 1805, il impose une nouvelle numérotation des rues, avec les numéros pairs d'un côté et les impairs de l'autre, qu'on utilise encore aujourd'hui.

Önce Birinci Konsül, sonra imparator olan Napolyon Bonapart, imparatorluğuna yakışır bir başkent istiyordu. Carrousel Zafer Takı'nı ve düşmandan ele geçirilen topların tuncundan dökülen Vendôme Sütunu'nu yaptırdı ve ancak 1836'da tamamlanacak olan Étoile Zafer Takı'nın inşaatını başlattı. Rivoli Caddesi'ni açtı, köprüler, rıhtımlar ve çeşmeler yaptırdı ve şehre su getirmek için Ourcq Kanalı'nı kazdırdı. 1805'te, bugün hâlâ kullanılan, bir tarafta çift diğer tarafta tek numaraların bulunduğu yeni bir sokak numaralandırma sistemi getirdi.

Au XIXe siècle, Paris devient une métropole moderne. Sous Napoléon III, le préfet Haussmann, en poste de 1853 à 1870, mène la plus grande transformation de l'histoire de la ville. De larges boulevards droits traversent les vieux quartiers médiévaux. Les bois de Boulogne et de Vincennes sont aménagés en parcs, et de nouveaux jardins apparaissent, comme les Buttes-Chaumont. L'ingénieur Belgrand construit des centaines de kilomètres d'égouts et amène à Paris l'eau de sources lointaines. En 1860, la ville absorbe les communes voisines et passe à vingt arrondissements. Elle est plus saine et plus belle, mais aussi plus facile à contrôler pour l'armée en cas d'émeute.

19. yüzyılda Paris modern bir metropol oldu. III. Napolyon döneminde, 1853'ten 1870'e kadar görevde kalan vali Haussmann, şehrin tarihindeki en büyük dönüşümü gerçekleştirdi. Geniş ve düz bulvarlar eski ortaçağ mahallelerini yardı. Boulogne ve Vincennes ormanları parka dönüştürüldü, Buttes-Chaumont gibi yeni bahçeler yapıldı. Mühendis Belgrand yüzlerce kilometre kanalizasyon inşa etti ve uzak kaynaklardan Paris'e su getirdi. 1860'ta şehir komşu belediyeleri bünyesine kattı ve yirmi idari bölgeye ayrıldı. Şehir daha sağlıklı ve daha güzel oldu, ama ayaklanma durumunda ordu için denetlenmesi de daha kolay hâle geldi.

Paris attire désormais des foules de provinciaux et d'étrangers. Vers 1900, la ville compte plus de deux millions et demi d'habitants. Les Expositions universelles la montrent au monde entier : celle de 1889 laisse la tour Eiffel, celle de 1900 le Grand et le Petit Palais, le pont Alexandre-III et la première ligne de métro. À la Belle Époque, Paris est la capitale mondiale des arts, avec les peintres de Montmartre, ses cabarets et ses cafés. Picasso s'y installe en 1904. Dans les années 1920, ce sont des écrivains comme Hemingway et Joyce qui viennent y vivre.

Paris artık taşradan ve yurt dışından kalabalıkları çekiyordu. 1900 civarında şehrin nüfusu iki buçuk milyonu aşıyordu. Dünya fuarları Paris'i bütün dünyaya tanıttı: 1889 fuarından Eyfel Kulesi, 1900 fuarından Grand Palais ve Petit Palais, Alexandre III Köprüsü ve ilk metro hattı kaldı. Belle Époque döneminde Paris; Montmartre ressamları, kabareleri ve kafeleriyle dünyanın sanat başkentiydi. Picasso 1904'te buraya yerleşti. 1920'lerde ise Hemingway ve Joyce gibi yazarlar burada yaşamaya geldi.

Au XXe siècle, le poids de Paris dans la vie du pays ne fait qu'augmenter. Les ministères, les sièges des grandes entreprises, les journaux, la radio puis la télévision, les grandes écoles : presque tout se concentre à Paris et dans sa région. En 1947, le géographe Jean-François Gravier publie un livre au titre resté célèbre, Paris et le désert français. Aujourd'hui, l'Île-de-France rassemble près d'un cinquième de la population du pays, mais produit environ trente pour cent de sa richesse. Ce déséquilibre nourrit beaucoup de critiques en province.

20. yüzyılda Paris'in ülke hayatındaki ağırlığı giderek arttı. Bakanlıklar, büyük şirketlerin genel merkezleri, gazeteler, radyo ve ardından televizyon, seçkin yüksekokullar: neredeyse her şey Paris'te ve çevresinde toplandı. 1947'de coğrafyacı Jean-François Gravier, adı bugün hâlâ bilinen bir kitap yayımladı: Paris ve Fransız Çölü. Bugün ülke nüfusunun neredeyse beşte biri Île-de-France bölgesinde yaşıyor, ama bölge ülkenin zenginliğinin yaklaşık yüzde otuzunu üretiyor. Bu dengesizlik taşrada pek çok eleştiriye yol açıyor.

À partir des années 1960, l'État essaie de rééquilibrer le territoire. Il soutient des « métropoles d'équilibre » en province, comme Lyon, Marseille ou Lille, puis, avec les lois de 1982, il donne plus de pouvoirs aux régions et aux départements. Quelques grandes écoles quittent Paris : le transfert de l'ENA à Strasbourg est décidé en 1991. Pourtant, Paris garde une position écrasante. Les ministères, la plupart des sièges des grandes entreprises et les grandes institutions culturelles y restent. L'opposition entre Paris et « la province » demeure l'un des traits les plus marquants de la France.

1960'lardan itibaren devlet ülkeyi yeniden dengelemeye çalıştı. Taşrada Lyon, Marsilya ya da Lille gibi "denge metropollerini" destekledi, ardından 1982 yasalarıyla bölgelere ve departmanlara daha fazla yetki verdi. Bazı seçkin yüksekokullar Paris'ten ayrıldı: ENA'nın Strazburg'a taşınmasına 1991'de karar verildi. Yine de Paris ezici üstünlüğünü korudu. Bakanlıklar, büyük şirketlerin genel merkezlerinin çoğu ve büyük kültür kurumları orada kaldı. Paris ile "taşra" arasındaki karşıtlık, Fransa'nın en belirgin özelliklerinden biri olmayı sürdürüyor.

Au XXIe siècle, Paris reste la capitale dans tous les domaines. C'est là que siègent le président de la République, à l'Élysée, le gouvernement et le Parlement. Le quartier d'affaires de la Défense, juste à l'ouest de la ville, accueille les sièges de nombreuses grandes entreprises. Musées, théâtres, universités et maisons d'édition y sont très nombreux. La ville elle-même compte un peu plus de deux millions d'habitants, mais l'Île-de-France en a plus de douze millions. Avec près de cinquante millions de visiteurs par an dans la région, Paris reste l'une des destinations les plus visitées du monde.

21. yüzyılda Paris her alanda başkent olmaya devam ediyor. Élysée Sarayı'ndaki cumhurbaşkanı, hükümet ve parlamento burada bulunuyor. Şehrin hemen batısındaki La Défense iş bölgesi, birçok büyük şirketin genel merkezine ev sahipliği yapıyor. Müzeler, tiyatrolar, üniversiteler ve yayınevleri burada çok sayıda. Şehrin kendisinde iki milyonu biraz aşkın kişi yaşıyor, ama Île-de-France bölgesinin nüfusu on iki milyonun üzerinde. Bölgeye yılda yaklaşık elli milyon ziyaretçi gelen Paris, dünyanın en çok ziyaret edilen yerlerinden biri olmayı sürdürüyor.

Plusieurs raisons expliquent pourquoi Paris l'a emporté sur les autres villes. La première est géographique. Paris occupe le centre d'un grand bassin de plaines fertiles, capable de nourrir une population nombreuse. La Seine et ses affluents relient la ville à la Normandie et à la mer, mais aussi à la Champagne et à la Bourgogne. Les marchandises, les nouvelles et les armées y circulent facilement.

Paris'in diğer şehirlere üstün gelmesini birkaç neden açıklar. Birincisi coğrafidir. Paris, kalabalık bir nüfusu besleyebilecek verimli ovalardan oluşan büyük bir havzanın ortasında yer alır. Seine ve kolları şehri Normandiya'ya ve denize, ayrıca Champagne ve Burgonya'ya bağlar. Mallar, haberler ve ordular buradan kolayca geçer.

La deuxième raison est politique. Les Capétiens, puis les Valois et les Bourbons, deux branches de la même famille, ont gardé Paris comme capitale pendant huit siècles. Génération après génération, la ville a accumulé les institutions : le Parlement, l'Université, les archives, le Trésor. Chaque règne a ajouté quelque chose. Au bout de quelques siècles, aucune autre ville ne pouvait plus rattraper son avance.

İkinci neden siyasidir. Capet hanedanı ve ardından aynı ailenin iki kolu olan Valois ve Bourbon hanedanları, Paris'i sekiz yüzyıl boyunca başkent olarak tuttu. Kuşaktan kuşağa şehir kurumlar biriktirdi: Parlement, üniversite, arşivler, hazine. Her saltanat bir şey ekledi. Birkaç yüzyıl sonra başka hiçbir şehir bu farkı kapatamaz oldu.

La troisième raison tient à un effet boule de neige. Une capitale attire des talents, de l'argent et des institutions, qui attirent à leur tour encore plus de talents, d'argent et d'institutions. Pendant des siècles, vivre à Paris a voulu dire être près du pouvoir, trouver du travail, profiter de la culture. Plus la ville grandissait, plus elle attirait, et ce mouvement est très difficile à inverser.

Üçüncü neden kartopu etkisidir. Bir başkent yetenekleri, parayı ve kurumları çeker, bunlar da sırayla daha fazla yetenek, para ve kurum çeker. Yüzyıllar boyunca Paris'te yaşamak, iktidara yakın olmak, iş bulmak ve kültürün tadını çıkarmak demekti. Şehir büyüdükçe daha çok insan çekti ve bu süreci tersine çevirmek çok zordur.

Paris est devenue la capitale de la France grâce à sa géographie, aux choix des rois et aux hasards de l'histoire. Préférée par les Capétiens à partir de la fin du Xe siècle, elle a peu à peu réuni toutes les fonctions d'une capitale : politiques, administratives, économiques, intellectuelles et culturelles. Monarchies, empires et républiques se sont succédé, et tous ont renforcé cette place.

Paris, coğrafyası, kralların tercihleri ve tarihin rastlantıları sayesinde Fransa'nın başkenti oldu. 10. yüzyılın sonlarından itibaren Capet hanedanının tercih ettiği şehir, zamanla bir başkentin bütün işlevlerini bünyesinde topladı: siyasi, idari, ekonomik, düşünsel ve kültürel. Monarşiler, imparatorluklar ve cumhuriyetler birbirini izledi ve hepsi bu konumu güçlendirdi.

Cette longue histoire a marqué la France en profondeur. Le pays reste très centralisé, et Paris concentre une grande partie du pouvoir et des richesses. Beaucoup de Français en sont fiers, mais en province, beaucoup regrettent aussi ce déséquilibre. L'histoire de Paris permet ainsi de comprendre comment s'est construit l'État français : lentement, grâce à une géographie favorable et à la volonté obstinée de ceux qui l'ont gouverné.

Bu uzun tarih Fransa'yı derinden etkiledi. Ülke hâlâ çok merkeziyetçi ve gücün ve zenginliğin büyük bölümü Paris'te toplanıyor. Pek çok Fransız bundan gurur duyuyor, ama taşrada pek çok kişi bu dengesizlikten de yakınıyor. Paris'in tarihi böylece Fransız devletinin nasıl kurulduğunu anlamamızı sağlar: yavaş yavaş, elverişli bir coğrafya ve onu yönetenlerin inatçı iradesi sayesinde.