Napoléon Bonaparte : héros ou tyran ?

Napoléon Bonaparte (1769-1821) est sans doute le personnage le plus discuté de l'histoire de France. Issu d'une famille corse sans fortune, il devient général à vingt-quatre ans, maître de la France à trente et empereur à trente-cinq. Plus de deux siècles après sa mort, historiens, hommes politiques et simples citoyens ne s'accordent toujours pas sur son bilan, et il est difficile de le ranger simplement parmi les héros ou parmi les tyrans.

Napoleon Bonaparte (1769-1821) jest chyba najbardziej sporną postacią w historii Francji. Syn niezamożnej rodziny korsykańskiej, został generałem w wieku dwudziestu czterech lat, władcą Francji w wieku trzydziestu, a cesarzem w wieku trzydziestu pięciu. Ponad dwa stulecia po jego śmierci historycy, politycy i zwykli obywatele wciąż nie mogą się zgodzić co do jego dorobku, a zaliczenie go po prostu do bohaterów albo do tyranów jest trudne.

Ses admirateurs voient en lui un chef militaire de génie et un administrateur hors pair, qui a doté la France d'institutions modernes et répandu en Europe certaines idées de la Révolution. Ses adversaires rappellent les guerres qui ont fait des millions de morts, la dictature qu'il a imposée et le rétablissement de l'esclavage. Pour comprendre pourquoi il divise encore, il faut regarder les deux côtés du tableau.

Jego wielbiciele widzą w nim geniusza wojny i wybitnego administratora, który dał Francji nowoczesne instytucje i rozpowszechnił w Europie część idei rewolucji. Jego przeciwnicy przypominają wojny, które pochłonęły miliony ofiar, dyktaturę, jaką narzucił, i przywrócenie niewolnictwa. Aby zrozumieć, dlaczego wciąż budzi spory, trzeba spojrzeć na obie strony medalu.

Napoléon Bonaparte naît le 15 août 1769 à Ajaccio, quelques mois après la conquête de la Corse par la France. Sa famille appartient à la petite noblesse de l'île, mais elle a peu d'argent. Grâce à une bourse du roi, l'enfant entre à neuf ans à l'école militaire de Brienne, où ses camarades se moquent de son accent et de sa pauvreté. Bon en mathématiques, grand lecteur de livres d'histoire, il sort de l'École militaire de Paris lieutenant d'artillerie à seize ans.

Napoleon Bonaparte urodził się 15 sierpnia 1769 roku w Ajaccio, kilka miesięcy po tym, jak Francja podbiła Korsykę. Jego rodzina należała do drobnej szlachty wyspy, ale miała mało pieniędzy. Dzięki królewskiemu stypendium chłopiec trafił w wieku dziewięciu lat do szkoły wojskowej w Brienne, gdzie koledzy wyśmiewali jego akcent i biedę. Dobry z matematyki i zapalony czytelnik książek historycznych, w wieku szesnastu lat ukończył paryską Szkołę Wojskową jako porucznik artylerii.

La Révolution de 1789 change le cours de sa vie. Partisan de la République, le jeune officier profite des bouleversements pour avancer vite. En 1793, il joue un rôle décisif dans la reprise de Toulon, que les royalistes avaient livrée aux Britanniques, et il est nommé général de brigade à vingt-quatre ans. En mars 1796, il reçoit le commandement de l'armée d'Italie et, la même semaine, épouse Joséphine de Beauharnais.

Rewolucja 1789 roku odmieniła jego życie. Zwolennik republiki, młody oficer wykorzystał zamęt, by szybko awansować. W 1793 roku odegrał decydującą rolę w odbiciu Tulonu, który rojaliści oddali Brytyjczykom, i w wieku dwudziestu czterech lat został generałem brygady. W marcu 1796 roku objął dowództwo Armii Italii i w tym samym tygodniu poślubił Józefinę de Beauharnais.

La campagne d'Italie (1796-1797) fait sa réputation. À la tête de soldats mal habillés et mal nourris, il bat les Piémontais puis les Autrichiens, à Lodi, à Arcole, à Rivoli, et impose à l'Autriche la paix de Campo-Formio. Ses troupes se déplacent plus vite que l'ennemi, et il sait leur parler. Il rentre à Paris en héros : le public l'acclame, et le gouvernement du Directoire commence à le craindre.

Kampania włoska (1796-1797) przyniosła mu sławę. Na czele obdartych i niedożywionych żołnierzy pokonał najpierw Piemontczyków, a potem Austriaków, pod Lodi, Arcole i Rivoli, i narzucił Austrii pokój w Campo Formio. Jego wojska poruszały się szybciej niż nieprzyjaciel, a on umiał do nich przemawiać. Wrócił do Paryża jako bohater: tłumy go oklaskiwały, a rząd Dyrektoriatu zaczął się go bać.

Revenu d'Égypte quelques semaines plus tôt, Bonaparte participe en novembre 1799 au coup d'État du 18 Brumaire, qui renverse un Directoire affaibli par la guerre et la crise économique. Il devient Premier consul : la République existe encore sur le papier, mais c'est lui qui décide. Il a trente ans. Le 2 décembre 1804, à Notre-Dame de Paris, il est sacré empereur des Français en présence du pape Pie VII et pose lui-même la couronne sur sa tête.

Zaledwie kilka tygodni po powrocie z Egiptu, w listopadzie 1799 roku, Bonaparte wziął udział w zamachu stanu 18 brumaire'a, który obalił Dyrektoriat osłabiony wojną i kryzysem gospodarczym. Został pierwszym konsulem: na papierze republika wciąż istniała, ale decydował on. Miał trzydzieści lat. 2 grudnia 1804 roku w katedrze Notre-Dame w Paryżu, w obecności papieża Piusa VII, został koronowany na cesarza Francuzów i sam włożył sobie koronę na głowę.

Napoléon n'est pas seulement un chef de guerre. Il a aussi réorganisé la France en profondeur, et plusieurs de ses institutions existent encore. Le Code civil de 1804, qu'on appellera plus tard Code Napoléon, remplace les centaines de coutumes locales de l'Ancien Régime par un droit unique pour tout le pays. Il garantit l'égalité devant la loi et la propriété, conserve le mariage civil et le divorce, et donne au père de famille une grande autorité. Il a servi de modèle à de nombreux pays, de la Belgique au Québec et à l'Amérique latine.

Napoleon był nie tylko wodzem. Gruntownie przebudował też Francję, a kilka jego instytucji istnieje do dziś. Kodeks cywilny z 1804 roku, nazwany później Kodeksem Napoleona, zastąpił setki lokalnych praw zwyczajowych dawnego ustroju jednym prawem dla całego kraju. Gwarantował równość wobec prawa i własność, zachował ślub cywilny i rozwód, a ojcu rodziny dawał dużą władzę. Posłużył za wzór wielu krajom, od Belgii po Quebec i Amerykę Łacińską.

En 1800, il crée les préfets, qui représentent l'État dans chaque département et y font appliquer les décisions de Paris. La même année naît la Banque de France, chargée de remettre de l'ordre dans les finances après les années de désordre révolutionnaire. En 1803, le franc germinal donne au pays une monnaie stable, qui gardera la même valeur en or jusqu'en 1914. En 1802, il institue la Légion d'honneur, qui récompense les services civils comme militaires et qu'on décerne toujours aujourd'hui.

W 1800 roku utworzył urząd prefekta: prefekci reprezentują państwo w każdym departamencie i wprowadzają tam w życie decyzje Paryża. W tym samym roku powstał Bank Francji, który miał uporządkować finanse po latach rewolucyjnego chaosu. W 1803 roku frank germinalny dał krajowi stabilną walutę, która zachowała tę samą wartość w złocie aż do 1914 roku. W 1802 roku ustanowił Legię Honorową, która nagradza zasługi zarówno cywilne, jak i wojskowe i jest przyznawana do dziś.

L'enseignement est lui aussi réformé. Les lycées, créés en 1802, doivent former les cadres de l'État et de l'armée. Organisée en 1808, l'Université impériale place toute l'éducation sous le contrôle de l'État. L'idée est que chacun puisse réussir selon ses capacités, et non selon sa naissance. On lui prête la formule « la carrière ouverte aux talents », un principe nouveau dans une Europe où la noblesse héréditaire occupait encore presque tous les postes importants.

Zreformowano również szkolnictwo. Licea, utworzone w 1802 roku, miały kształcić przyszłe kadry państwa i armii. Zorganizowany w 1808 roku Uniwersytet Cesarski poddał całą edukację kontroli państwa. Chodziło o to, by każdy mógł dojść do czegoś dzięki zdolnościom, a nie pochodzeniu. Przypisuje mu się formułę „kariera otwarta dla talentów”, nową zasadę w Europie, w której dziedziczna arystokracja wciąż zajmowała niemal wszystkie ważne stanowiska.

Le Concordat, signé en 1801 avec le pape Pie VII, met fin au conflit entre l'État et l'Église catholique, durement persécutée sous la Révolution. Le catholicisme ne redevient pas religion d'État : le texte le reconnaît seulement comme « la religion de la grande majorité des citoyens français ». Les évêques sont nommés par le gouvernement et les prêtres sont payés par l'État. Pour Napoléon, l'enjeu est surtout politique : un pays apaisé sur la question religieuse est plus facile à gouverner.

Konkordat, podpisany w 1801 roku z papieżem Piusem VII, zakończył konflikt między państwem a Kościołem katolickim, srodze prześladowanym w czasie rewolucji. Katolicyzm nie stał się z powrotem religią państwową: dokument uznawał go jedynie za „religię znacznej większości obywateli francuskich”. Biskupów mianował rząd, a księży opłacało państwo. Napoleonowi chodziło przede wszystkim o politykę: kraj, w którym panuje spokój religijny, łatwiej rządzić.

Il lance aussi de grands travaux : routes, ponts, canaux. Le canal de l'Ourcq apporte enfin de l'eau en quantité à Paris. Dans la capitale, il fait construire le pont des Arts et la colonne Vendôme, coulée dans le bronze des canons pris à Austerlitz, et commence l'Arc de Triomphe de l'Étoile, qui ne sera achevé qu'en 1836. Ces monuments embellissent la ville, mais ils servent aussi la gloire du régime.

Rozpoczął też wielkie roboty publiczne: drogi, mosty, kanały. Kanał Ourcq dostarczył wreszcie Paryżowi wody pod dostatkiem. W stolicy kazał zbudować Pont des Arts i kolumnę Vendôme, odlaną z brązu armat zdobytych pod Austerlitz, oraz rozpoczął budowę Łuku Triumfalnego na placu Étoile, ukończonego dopiero w 1836 roku. Te budowle upiększały miasto, ale służyły też chwale reżimu.

Les talents militaires de Napoléon ne sont guère contestés. Ses victoires à Austerlitz (1805), à Iéna (1806) ou à Wagram (1809) sont encore étudiées dans les écoles de guerre. Sa méthode : déplacer ses armées très vite, concentrer ses forces au point décisif et s'adapter aux circonstances en pleine bataille. Ses soldats, les « grognards », lui sont profondément attachés et le suivent des Pyramides jusqu'à Moscou.

Talent wojskowy Napoleona nie budzi większych wątpliwości. Jego zwycięstwa pod Austerlitz (1805), Jeną (1806) czy Wagram (1809) do dziś omawia się w akademiach wojskowych. Jego metoda: bardzo szybko przemieszczać armie, skupiać siły w decydującym punkcie i dostosowywać się do okoliczności w trakcie bitwy. Jego żołnierze, „grognards” (zrzędy), byli do niego głęboko przywiązani i szli za nim od piramid aż po Moskwę.

En 1812, au sommet de sa puissance, Napoléon domine directement ou indirectement la plus grande partie de l'Europe continentale. L'Empire français s'étend de Hambourg à Rome et compte 130 départements. Ses frères règnent en Espagne et en Westphalie, son beau-frère Murat à Naples. Hors de son contrôle restent surtout la Grande-Bretagne, protégée par sa flotte, et la Russie. Depuis Charlemagne, aucun souverain n'avait réuni sous son autorité une si grande partie de l'Europe.

W 1812 roku, u szczytu potęgi, Napoleon panował bezpośrednio lub pośrednio nad większą częścią kontynentalnej Europy. Cesarstwo Francuskie rozciągało się od Hamburga po Rzym i liczyło 130 departamentów. Jego bracia panowali w Hiszpanii i Westfalii, a szwagier Murat w Neapolu. Poza jego kontrolą pozostawały przede wszystkim Wielka Brytania, chroniona przez swoją flotę, i Rosja. Od czasów Karola Wielkiego żaden władca nie podporządkował sobie tak dużej części Europy.

Ces conquêtes coûtent très cher. Selon les estimations, les guerres napoléoniennes ont fait entre trois et six millions de morts en Europe, civils compris. À Wagram, les deux armées perdent près de 80 000 hommes, tués ou blessés, en deux jours ; à la Moskova (Borodino), plus de 70 000 en une seule journée. Les civils subissent pillages, réquisitions et famines. Dans la Grande Armée, la maladie, le froid et l'épuisement tuent davantage que les combats. Des centaines de milliers de jeunes Français meurent sous l'uniforme.

Te podboje miały ogromną cenę. Według szacunków wojny napoleońskie pochłonęły w Europie od trzech do sześciu milionów ofiar, wliczając cywilów. Pod Wagram obie armie straciły w ciągu dwóch dni prawie 80 000 zabitych i rannych, pod Borodino ponad 70 000 w ciągu jednego dnia. Ludność cywilna cierpiała z powodu grabieży, rekwizycji i głodu. W Wielkiej Armii choroby, mróz i wyczerpanie zabijały więcej ludzi niż walka. Setki tysięcy młodych Francuzów zginęły w mundurach.

La campagne de Russie montre jusqu'où peut mener son ambition. En juin 1812, il franchit le Niémen avec environ 600 000 hommes, dont la moitié ne sont pas français. Les Russes reculent en brûlant tout derrière eux et n'acceptent la grande bataille qu'à Borodino, en septembre. Une semaine plus tard, Napoléon entre dans Moscou, presque vide, que les incendies détruisent en grande partie. Pendant la retraite, en plein hiver, ses hommes meurent de froid et de faim, sans cesse attaqués par les cosaques. Moins de cent mille repassent la frontière. C'est le début de la fin.

Kampania rosyjska pokazuje, dokąd mogły go zaprowadzić ambicje. W czerwcu 1812 roku przekroczył Niemen z około 600 000 żołnierzy, z których połowa nie była Francuzami. Rosjanie cofali się, paląc wszystko za sobą, i przyjęli wielką bitwę dopiero we wrześniu pod Borodino. Tydzień później Napoleon wkroczył do niemal pustej Moskwy, którą pożary w dużej części strawiły. Podczas odwrotu, w środku zimy, jego żołnierze umierali z zimna i głodu, nieustannie atakowani przez Kozaków. Mniej niż sto tysięcy wróciło przez granicę. Był to początek końca.

Partout, l'occupation française finit par provoquer la résistance. En Espagne, de 1808 à 1814, des bandes de paysans harcèlent l'armée française : c'est de cette guerre que vient le mot « guérilla ». Le conflit coûte la vie à des dizaines de milliers de soldats de l'Empire, et à bien plus d'Espagnols encore. Beaucoup d'Européens avaient d'abord accueilli avec sympathie les idées de la Révolution, mais les pillages, les réquisitions et la conscription les retournent contre la France. Les guerres de Napoléon réveillent ainsi des sentiments nationaux qui se tourneront contre lui.

Wszędzie francuska okupacja w końcu wywoływała opór. W Hiszpanii w latach 1808-1814 oddziały chłopów nękały armię francuską: z tej wojny pochodzi słowo „guerrilla”, czyli partyzantka. Konflikt kosztował życie dziesiątki tysięcy żołnierzy cesarstwa i jeszcze więcej Hiszpanów. Wielu Europejczyków przyjęło początkowo idee rewolucji z sympatią, ale grabieże, rekwizycje i pobór do wojska zwróciły ich przeciwko Francji. Wojny Napoleona obudziły w ten sposób uczucia narodowe, które później obróciły się przeciwko niemu.

Malgré ses discours sur la liberté et l'égalité, Napoléon gouverne en dictateur. En 1800, il supprime soixante des soixante-treize journaux politiques de Paris ; en 1811, il n'en reste que quatre, tous surveillés. La police de Fouché espionne l'opinion et fait arrêter les opposants, parfois sans jugement. Les assemblées n'ont presque plus de pouvoir, et les grands changements sont approuvés par des plébiscites dont le résultat est connu d'avance. Autour de l'empereur, une cour fastueuse remplace peu à peu le débat politique.

Mimo przemówień o wolności i równości Napoleon rządził jak dyktator. W 1800 roku zlikwidował sześćdziesiąt z siedemdziesięciu trzech paryskich gazet politycznych; w 1811 roku zostały już tylko cztery, wszystkie pod nadzorem. Policja Fouchégo szpiegowała opinię publiczną i aresztowała przeciwników, czasem bez sądu. Zgromadzenia nie miały prawie żadnej władzy, a wielkie zmiany zatwierdzano w plebiscytach, których wynik był z góry znany. Wokół cesarza wystawny dwór stopniowo zastąpił debatę polityczną.

Le rétablissement de l'esclavage en 1802 reste une tache sur son bilan. La Convention l'avait aboli en 1794. Sous la pression des planteurs et pour relancer le commerce du sucre, Napoléon le maintient en Martinique et le rétablit en Guadeloupe et en Guyane. Il envoie aussi une grande expédition à Saint-Domingue, où l'ancien esclave Toussaint Louverture gouverne la colonie. Toussaint est arrêté et meurt au fort de Joux, dans le Doubs, mais l'expédition échoue : des dizaines de milliers de personnes périssent, et Haïti proclame son indépendance en 1804. La France reconnaît aujourd'hui la traite et l'esclavage comme un crime contre l'humanité.

Przywrócenie niewolnictwa w 1802 roku pozostaje plamą na jego dorobku. Konwent zniósł je w 1794 roku. Pod naciskiem plantatorów i aby ożywić handel cukrem, Napoleon utrzymał je na Martynice i przywrócił na Gwadelupie i w Gujanie. Wysłał też wielką wyprawę na Saint-Domingue, gdzie były niewolnik Toussaint Louverture rządził kolonią. Toussaint został aresztowany i zmarł w forcie de Joux we wschodniej Francji, ale wyprawa zakończyła się klęską: zginęły dziesiątki tysięcy ludzi, a Haiti ogłosiło niepodległość w 1804 roku. Francja uznaje dziś handel niewolnikami i niewolnictwo za zbrodnię przeciwko ludzkości.

Le Code civil, malgré ses progrès, place les femmes en position d'infériorité. Son article 213 dit : « Le mari doit protection à sa femme, la femme obéissance à son mari. » Une femme mariée ne peut ni signer un contrat, ni gérer ses biens, ni aller en justice sans l'accord de son mari. Il faudra attendre 1965 pour qu'elle puisse exercer un métier et ouvrir un compte en banque sans son autorisation. Napoléon lui-même ne voyait guère dans les femmes que des épouses et des mères.

Mimo swoich osiągnięć Kodeks cywilny stawiał kobiety w gorszej pozycji. Jego artykuł 213 głosi: „Mąż winien jest żonie opiekę, żona mężowi posłuszeństwo”. Kobieta zamężna nie mogła bez zgody męża podpisać umowy, zarządzać swoim majątkiem ani występować przed sądem. Dopiero w 1965 roku uzyskała prawo do pracy zawodowej i otwarcia konta w banku bez jego zgody. Sam Napoleon widział w kobietach niewiele więcej niż żony i matki.

En 1808, il crée une noblesse d'Empire, en contradiction avec l'égalité proclamée par la Révolution. Ses maréchaux, ses ministres et ses fidèles deviennent ducs, comtes ou barons : la naissance ne compte plus, mais la fidélité à l'empereur, si. Pour faire accepter sa dynastie par les vieilles monarchies, il divorce de Joséphine, qui ne lui a pas donné d'enfant, et épouse en 1810 Marie-Louise d'Autriche, petite-nièce de Marie-Antoinette. Leur fils naît en 1811 et reçoit le titre de roi de Rome.

W 1808 roku stworzył szlachtę cesarską, wbrew równości ogłoszonej przez rewolucję. Jego marszałkowie, ministrowie i wierni stronnicy zostali książętami, hrabiami lub baronami: pochodzenie przestało się liczyć, za to liczyła się wierność cesarzowi. Aby stare monarchie uznały jego dynastię, rozwiódł się z Józefiną, która nie dała mu dziecka, i w 1810 roku poślubił Marię Ludwikę Austriaczkę, wnuczkę brata Marii Antoniny. Ich syn urodził się w 1811 roku i otrzymał tytuł króla Rzymu.

Le bilan de Napoléon reste profondément ambigu. D'un côté, ses réformes ont modernisé la France et inspiré une partie de l'Europe : le Code civil, les lycées, les préfets et la Banque de France existent toujours, deux siècles plus tard. Il a conservé l'essentiel des acquis de la Révolution, comme la fin des privilèges et l'égalité devant la loi. Et, sans le vouloir, il a répandu en Europe des idées libérales et nationales que son propre régime combattait.

Bilans Napoleona pozostaje głęboko niejednoznaczny. Z jednej strony jego reformy zmodernizowały Francję i zainspirowały część Europy: Kodeks cywilny, licea, prefekci i Bank Francji istnieją do dziś, dwa stulecia później. Zachował najważniejsze zdobycze rewolucji, takie jak zniesienie przywilejów i równość wobec prawa. I nie chcąc tego, rozpowszechnił w Europie idee liberalne i narodowe, które jego własny reżim zwalczał.

De l'autre, il a supprimé les libertés politiques et plongé l'Europe dans quinze ans de guerre presque continue. La France sort de ces années épuisée et privée d'une partie de sa jeunesse. Après Waterloo, en 1815, le pays est occupé par des armées étrangères, ramené à peu près à ses frontières de 1790 et condamné à payer une lourde indemnité. Le prix humain est immense : des millions de morts, en grande partie au service des ambitions d'un seul homme.

Z drugiej strony zniósł wolności polityczne i pogrążył Europę w piętnastu latach niemal nieprzerwanej wojny. Francja wyszła z tych lat wyczerpana i pozbawiona części swojej młodzieży. Po Waterloo, w 1815 roku, kraj zajęły obce armie, został ograniczony mniej więcej do granic z 1790 roku i musiał zapłacić wysoką kontrybucję. Koszt ludzki był ogromny: miliony zabitych, w dużej mierze w służbie ambicji jednego człowieka.

En France, sa mémoire divise toujours. Les uns voient en lui le héros national qui a porté le pays au sommet de sa puissance et lui a donné ses institutions. Les autres, un dictateur responsable de guerres inutiles. En 2021, pour le bicentenaire de sa mort, le président Emmanuel Macron a voulu le « commémorer » sans le « célébrer », ce qui a encore relancé le débat.

We Francji pamięć o nim wciąż dzieli ludzi. Jedni widzą w nim bohatera narodowego, który wyniósł kraj na szczyt potęgi i dał mu instytucje. Inni dyktatora odpowiedzialnego za bezsensowne wojny. W 2021 roku, w dwusetną rocznicę jego śmierci, prezydent Emmanuel Macron chciał go „upamiętnić”, a nie „celebrować”, co po raz kolejny ożywiło spór.

À l'étranger, les jugements varient beaucoup. Au Royaume-Uni, son principal adversaire, on l'a longtemps présenté comme un tyran dangereux. En Allemagne, en Espagne et en Russie, on se souvient surtout des souffrances causées par les armées françaises. En revanche, beaucoup de Polonais lui restent reconnaissants d'avoir créé le duché de Varsovie en 1807, et l'hymne national polonais cite encore son nom. Certains Italiens lui savent gré d'avoir réuni une partie de la péninsule dans un royaume d'Italie. En Haïti, il reste celui qui a voulu rétablir l'esclavage.

Za granicą oceny bardzo się różnią. W Wielkiej Brytanii, jego głównym przeciwniku, długo przedstawiano go jako groźnego tyrana. W Niemczech, Hiszpanii i Rosji pamięta się przede wszystkim cierpienia, jakie przyniosły armie francuskie. Za to wielu Polaków wciąż jest mu wdzięcznych za utworzenie w 1807 roku Księstwa Warszawskiego, a polski hymn narodowy do dziś wymienia jego nazwisko. Niektórzy Włosi doceniają, że zjednoczył część półwyspu w Królestwie Włoch. Na Haiti pozostaje człowiekiem, który chciał przywrócić niewolnictwo.

Napoléon connaissait le poids de la propagande et a construit lui-même sa légende. Les bulletins de la Grande Armée grossissaient ses victoires et cachaient ses défaites, au point qu'on disait « menteur comme un bulletin ». David le peint franchissant les Alpes sur un cheval cabré, Gros le montre drapeau en main au pont d'Arcole. Les grandes cérémonies, comme le sacre, sont soigneusement mises en scène. Cette image glorieuse rend encore difficile de voir l'homme réel derrière la légende.

Napoleon znał siłę propagandy i sam budował swoją legendę. Biuletyny Wielkiej Armii wyolbrzymiały jego zwycięstwa i ukrywały porażki, tak że mówiono „kłamać jak biuletyn”. David namalował go, jak przekracza Alpy na stającym dęba koniu, Gros pokazał go ze sztandarem w ręku na moście pod Arcole. Wielkie uroczystości, takie jak koronacja, były starannie reżyserowane. Ten chwalebny wizerunek wciąż utrudnia dostrzeżenie prawdziwego człowieka za legendą.

Exilé après Waterloo à Sainte-Hélène, une petite île perdue dans l'Atlantique Sud, Napoléon dicte ses souvenirs à quelques compagnons et réécrit l'histoire à son avantage. Il se présente comme le défenseur de la Révolution, le libérateur des peuples et la victime des rois coalisés contre lui. Publié en 1823, deux ans après sa mort, le Mémorial de Sainte-Hélène de Las Cases connaît un immense succès. Cette « légende dorée » nourrit le bonapartisme du XIXe siècle et aide son neveu à devenir empereur à son tour, sous le nom de Napoléon III.

Zesłany po Waterloo na Wyspę Świętej Heleny, małą i odległą wyspę na południowym Atlantyku, Napoleon dyktował wspomnienia kilku towarzyszom i przepisywał historię na swoją korzyść. Przedstawiał się jako obrońca rewolucji, wyzwoliciel narodów i ofiara sprzymierzonych przeciw niemu królów. Wydany w 1823 roku, dwa lata po jego śmierci, „Memoriał ze Świętej Heleny” Las Casesa odniósł ogromny sukces. Ta „złota legenda” podsycała bonapartyzm XIX wieku i pomogła jego bratankowi zostać z kolei cesarzem jako Napoleon III.

La réalité est plus complexe que la légende. Napoléon fut à la fois un réformateur brillant et un despote, un grand stratège et un chef de guerre dont les campagnes firent des millions de morts, un héritier des Lumières et un autocrate. Selon les décisions qu'il prenait, son pouvoir sans limites servait la modernisation du pays ou la guerre. C'est pourquoi un jugement simple, dans un sens comme dans l'autre, ne tient pas.

Rzeczywistość jest bardziej złożona niż legenda. Napoleon był jednocześnie błyskotliwym reformatorem i despotą, wielkim strategiem i wodzem, którego kampanie kosztowały miliony istnień, spadkobiercą oświecenia i autokratą. W zależności od podejmowanych decyzji jego nieograniczona władza służyła modernizacji kraju albo wojnie. Dlatego prosta ocena, w jedną czy w drugą stronę, się nie broni.

Napoléon Bonaparte fut donc à la fois un héros et un tyran. Un héros pour les réformes qui ont modernisé la France et pour les victoires qui l'ont portée au sommet de sa puissance. Un tyran pour la dictature qu'il a imposée et pour les guerres qui ont tué des millions de personnes. Le même homme a fait adopter le Code civil et rétabli l'esclavage, gagné à Austerlitz et perdu la Grande Armée dans les neiges de Russie.

Napoleon Bonaparte był więc zarazem bohaterem i tyranem. Bohaterem za reformy, które zmodernizowały Francję, i za zwycięstwa, które wyniosły ją na szczyt potęgi. Tyranem za dyktaturę, którą narzucił, i za wojny, w których zginęły miliony ludzi. Ten sam człowiek wprowadził Kodeks cywilny i przywrócił niewolnictwo, zwyciężył pod Austerlitz i stracił Wielką Armię w rosyjskich śniegach.

Il meurt le 5 mai 1821 à Sainte-Hélène, à cinquante et un ans. En 1840, ses cendres sont ramenées à Paris et déposées aux Invalides, où son tombeau attire toujours de nombreux visiteurs. Deux siècles plus tard, on continue de lui consacrer des livres, des films et des expositions, et chaque génération reprend à sa manière la question de son héritage.

Zmarł 5 maja 1821 roku na Wyspie Świętej Heleny w wieku pięćdziesięciu jeden lat. W 1840 roku jego szczątki sprowadzono do Paryża i złożono w Pałacu Inwalidów, gdzie jego grobowiec wciąż przyciąga wielu zwiedzających. Dwa stulecia później nadal poświęca mu się książki, filmy i wystawy, a każde pokolenie na swój sposób podejmuje pytanie o jego dziedzictwo.