Louis Pasteur et la naissance de la médecine moderne

Louis Pasteur (1822-1895) est sans doute le savant français le plus célèbre. Il a montré que de nombreuses maladies sont causées par des microbes, il a mis au point les premiers vaccins fabriqués en laboratoire et il a inventé un procédé de conservation qui porte son nom : la pasteurisation. Chaque fois que l'on boit un verre de lait ou que l'on se fait vacciner, on profite un peu de son travail.

Louis Pasteur (1822-1895) to chyba najsłynniejszy francuski uczony. Wykazał, że wiele chorób wywołują drobnoustroje, opracował pierwsze szczepionki wytworzone w laboratorium i wynalazł metodę konserwacji, która nosi jego imię: pasteryzację. Za każdym razem, gdy pijemy szklankę mleka albo się szczepimy, korzystamy po trochu z jego pracy.

Pourtant, Pasteur n'était pas médecin. C'était un chimiste, et il est venu à la biologie presque par hasard, en répondant aux questions très concrètes de fabricants d'alcool, de vignerons et d'éleveurs. Il avait un caractère difficile et aimait la polémique, mais il savait construire des expériences si claires qu'elles laissaient peu de place au doute.

A jednak Pasteur nie był lekarzem. Był chemikiem i trafił do biologii niemal przypadkiem, odpowiadając na bardzo praktyczne pytania gorzelników, winiarzy i hodowców. Miał trudny charakter i lubił spory, ale potrafił projektować doświadczenia tak jasne, że zostawiały niewiele miejsca na wątpliwości.

Louis Pasteur naît le 27 décembre 1822 à Dole, dans le Jura. Son père, Jean-Joseph, est tanneur et ancien sous-officier des armées de Napoléon. Quelques années plus tard, la famille s'installe à Arbois, une petite ville de vignerons, où Louis grandit près de la tannerie familiale. À l'école, c'est un élève sérieux mais pas brillant. Il préfère dessiner : adolescent, il fait au pastel les portraits de ses parents et de ses voisins.

Louis Pasteur przychodzi na świat 27 grudnia 1822 roku w Dole, w departamencie Jura. Jego ojciec, Jean-Joseph, jest garbarzem i byłym podoficerem armii Napoleona. Kilka lat później rodzina przenosi się do Arbois, małego miasteczka winiarzy, gdzie Louis dorasta obok rodzinnej garbarni. W szkole jest uczniem pilnym, ale nie wybitnym. Woli rysować: jako nastolatek maluje pastelami portrety rodziców i sąsiadów.

Ses professeurs le poussent pourtant à continuer ses études. En 1842, il est reçu à l'École normale supérieure, mais seulement quinzième. Déçu de son rang, il repasse le concours l'année suivante et entre à l'École en 1843, classé quatrième. À Paris, il étudie la physique et la chimie et se passionne pour la cristallographie, la science qui étudie la forme et la structure des cristaux.

Nauczyciele namawiają go jednak do dalszej nauki. W 1842 roku zdaje egzamin do École normale supérieure, ale dopiero na piętnastym miejscu. Rozczarowany swoją lokatą podchodzi do egzaminu ponownie rok później i w 1843 roku wstępuje do uczelni jako czwarty. W Paryżu studiuje fizykę i chemię i zakochuje się w krystalografii, nauce o kształcie i budowie kryształów.

En 1848, à vingt-cinq ans, Pasteur fait sa première grande découverte. Il travaille sur deux substances que l'on trouve dans les dépôts des tonneaux de vin, l'acide tartrique et l'acide paratartrique. Elles ont la même composition chimique, mais ne se comportent pas de la même façon face à la lumière polarisée. Au microscope, Pasteur remarque que les cristaux tirés de l'acide paratartrique sont de deux sortes, chacune étant l'image de l'autre dans un miroir, comme la main droite et la main gauche. Il les trie un par un avec une pince.

W 1848 roku, w wieku dwudziestu pięciu lat, Pasteur dokonuje pierwszego wielkiego odkrycia. Bada dwie substancje, które występują w osadzie z beczek po winie: kwas winowy i kwas gronowy. Mają ten sam skład chemiczny, ale inaczej zachowują się w świetle spolaryzowanym. Pod mikroskopem Pasteur zauważa, że kryształy otrzymane z kwasu gronowego są dwojakiego rodzaju: jeden jest lustrzanym odbiciem drugiego, jak prawa i lewa dłoń. Rozdziela je pęsetą, jeden po drugim.

Cette observation est à l'origine de la stéréochimie, qui étudie la forme des molécules dans l'espace. Elle fait connaître le jeune chimiste dans le monde scientifique. En 1849, il est nommé à la faculté des sciences de Strasbourg. La même année, il épouse Marie Laurent, la fille du recteur de l'académie. Elle sera toute sa vie son aide la plus fidèle : elle recopie ses notes et écrit sous sa dictée.

Ta obserwacja daje początek stereochemii, która bada przestrzenny kształt cząsteczek. Dzięki niej młody chemik zyskuje uznanie w świecie nauki. W 1849 roku otrzymuje posadę na wydziale nauk w Strasburgu. W tym samym roku żeni się z Marie Laurent, córką rektora tamtejszej akademii. Przez całe życie będzie ona jego najwierniejszą pomocnicą: przepisuje jego notatki i pisze pod jego dyktando.

En 1854, Pasteur devient doyen de la nouvelle faculté des sciences de Lille, au cœur d'une région d'usines. Il veut que son enseignement serve aux industriels de la région. En 1856, un fabricant d'alcool de betterave, Louis Bigo, vient lui demander de l'aide : dans ses cuves, l'alcool tourne parfois et devient acide. Pour Pasteur, c'est le début d'un long détour de la chimie vers la biologie.

W 1854 roku Pasteur zostaje dziekanem nowego wydziału nauk w Lille, w samym sercu regionu przemysłowego. Chce, by jego nauczanie przydało się miejscowym przemysłowcom. W 1856 roku zwraca się do niego o pomoc producent spirytusu z buraków, Louis Bigo: w jego kadziach alkohol czasem się psuje i kwaśnieje. Dla Pasteura to początek długiego zboczenia z drogi chemii w stronę biologii.

Au microscope, il compare les cuves saines et les cuves malades. Il comprend que la fermentation n'est pas une simple réaction chimique : elle est l'œuvre d'êtres vivants minuscules. Les levures transforment le sucre en alcool, tandis que d'autres micro-organismes produisent de l'acide lactique. À chaque fermentation correspond donc un microbe particulier. En 1857, il présente ces résultats dans un mémoire sur la fermentation lactique.

Pod mikroskopem porównuje kadzie zdrowe i zepsute. Rozumie, że fermentacja nie jest zwykłą reakcją chemiczną, lecz dziełem maleńkich żywych istot. Drożdże zamieniają cukier w alkohol, a inne mikroorganizmy wytwarzają kwas mlekowy. Każdej fermentacji odpowiada więc określony drobnoustrój. W 1857 roku przedstawia te wyniki w rozprawie o fermentacji mlekowej.

À cette époque, beaucoup de savants croient encore à la génération spontanée, une idée qui remonte à l'Antiquité : la vie pourrait apparaître toute seule dans la matière inerte. Selon eux, les microbes que l'on trouve dans un bouillon qui se gâte naissent du bouillon lui-même. Le naturaliste rouennais Félix Pouchet défend cette théorie avec énergie, et à partir de 1859, Pasteur l'affronte dans une longue querelle.

W tamtych czasach wielu uczonych wciąż wierzy w samorództwo, ideę sięgającą starożytności: życie mogłoby samo powstawać z martwej materii. Ich zdaniem drobnoustroje, które pojawiają się w psującym się bulionie, rodzą się z samego bulionu. Przyrodnik Félix Pouchet z Rouen zażarcie broni tej teorii, a od 1859 roku Pasteur toczy z nim długi spór.

Pour lui répondre, Pasteur imagine une expérience simple. Il verse du bouillon dans des ballons de verre, étire leur col à la flamme et le courbe en forme de cou de cygne, puis il fait bouillir le liquide. L'air peut entrer, mais les poussières et les germes restent piégés dans la courbe du col. Le bouillon reste limpide pendant des mois. Si l'on casse le col, il se trouble en quelques jours.

Aby mu odpowiedzieć, Pasteur wymyśla proste doświadczenie. Wlewa bulion do szklanych kolb, wyciąga ich szyjki nad płomieniem i wygina je na kształt łabędziej szyi, a potem gotuje płyn. Powietrze może wpadać do środka, ale kurz i zarazki zatrzymują się w zagięciu szyjki. Bulion pozostaje klarowny przez wiele miesięcy. Jeśli odłamie się szyjkę, w ciągu kilku dni mętnieje.

Cette expérience a des conséquences immenses. Si les microbes ne naissent pas de rien et viennent toujours de l'extérieur, on peut empêcher leur développement : il suffit de stériliser ce que l'on veut garder propre et de le protéger. Cette idée simple deviendra la base de l'hygiène dans les hôpitaux et des méthodes modernes de conservation des aliments.

To doświadczenie ma ogromne konsekwencje. Skoro drobnoustroje nie biorą się z niczego i zawsze przychodzą z zewnątrz, można zapobiec ich rozwojowi: wystarczy wysterylizować to, co ma pozostać czyste, i to zabezpieczyć. Ta prosta myśl stanie się podstawą higieny szpitalnej i nowoczesnych metod konserwowania żywności.

En 1862, l'Académie des sciences récompense ses travaux par le prix Alhumbert. Le 7 avril 1864, Pasteur présente ses ballons au grand public lors d'une conférence restée célèbre à la Sorbonne. Pouchet ne s'avoue jamais vaincu, mais pour la plupart des savants, la question est réglée. Pasteur peut désormais se demander si des microbes ne seraient pas aussi responsables des maladies.

W 1862 roku Akademia Nauk nagradza jego prace nagrodą Alhumberta. 7 kwietnia 1864 roku Pasteur pokazuje swoje kolby szerokiej publiczności podczas słynnego wykładu na Sorbonie. Pouchet nigdy nie przyznaje się do porażki, ale dla większości uczonych sprawa jest rozstrzygnięta. Pasteur może teraz zadać sobie pytanie, czy drobnoustroje nie odpowiadają także za choroby.

Puisque ce sont des microbes qui gâtent les liquides, il faut les détruire au bon moment. Pasteur met au point une méthode simple : chauffer le liquide quelques minutes à environ 55 ou 60 °C, sans le faire bouillir, puis le garder à l'abri de l'air. Les microbes responsables de l'altération sont tués, et le liquide se conserve beaucoup plus longtemps. Pasteur dépose un brevet en 1865, et le procédé prendra son nom : la pasteurisation.

Skoro to drobnoustroje psują płyny, trzeba je zniszczyć we właściwym momencie. Pasteur opracowuje prostą metodę: podgrzać płyn przez kilka minut do temperatury około 55 do 60 °C, nie doprowadzając go do wrzenia, a potem przechowywać bez dostępu powietrza. Drobnoustroje odpowiedzialne za psucie giną, a płyn zachowuje świeżość znacznie dłużej. Pasteur zgłasza patent w 1865 roku, a metoda z czasem otrzyma jego imię: pasteryzacja.

Pasteur l'applique d'abord au vin, l'une des grandes richesses de la France. À l'époque, beaucoup de vins tournent au vinaigre ou deviennent amers, surtout pendant les longs transports vers l'étranger, et les pertes sont énormes. Chauffé avec précaution, le vin voyage sans se gâter et garde à peu près son goût. Pasteur raconte ces recherches dans ses Études sur le vin, publiées en 1866.

Pasteur stosuje ją najpierw do wina, jednego z wielkich bogactw Francji. W tamtych czasach wiele win zamienia się w ocet albo gorzknieje, zwłaszcza podczas długiego transportu za granicę, a straty są ogromne. Ostrożnie podgrzane wino znosi podróż, nie psując się, i zachowuje mniej więcej swój smak. Pasteur opisuje te badania w Studiach nad winem, wydanych w 1866 roku.

Il étudie ensuite la bière, et le procédé finit par s'étendre au lait. La pasteurisation du lait se généralise au début du XXe siècle, bien après sa mort. Elle fait fortement reculer les maladies transmises par le lait cru, comme la tuberculose bovine, qui touchaient surtout les jeunes enfants. C'est l'une des applications de ses travaux qui a sauvé le plus de vies.

Następnie bada piwo, a w końcu metoda obejmuje także mleko. Pasteryzacja mleka upowszechnia się na początku XX wieku, długo po jego śmierci. Znacznie ogranicza choroby przenoszone przez surowe mleko, takie jak gruźlica bydlęca, która dotykała głównie małe dzieci. To jedno z tych zastosowań jego pracy, które ocaliły najwięcej istnień.

En 1865, son ancien professeur, le chimiste Jean-Baptiste Dumas, lui demande de sauver les élevages de vers à soie du sud de la France, ravagés par une épidémie. Pasteur hésite : il n'a jamais vu un ver à soie de sa vie. Il accepte pourtant et s'installe près d'Alès, dans le Gard. Après cinq ans de recherches, il montre qu'il s'agit en réalité de deux maladies différentes, la pébrine et la flacherie.

W 1865 roku jego dawny nauczyciel, chemik Jean-Baptiste Dumas, prosi go o ratunek dla hodowli jedwabników na południu Francji, niszczonych przez epidemię. Pasteur waha się: nigdy w życiu nie widział jedwabnika. Mimo to się zgadza i osiedla się w pobliżu Alès, w departamencie Gard. Po pięciu latach badań wykazuje, że w rzeczywistości chodzi o dwie różne choroby, pebrynę i flaszerię.

Contre la pébrine, il propose une méthode simple : examiner les papillons au microscope et ne garder que les œufs des femelles saines. Ces années sont aussi les plus dures de sa vie. Il avait déjà perdu sa fille aînée, Jeanne, emportée par la typhoïde en 1859. En 1865 meurent son père et sa petite Camille, âgée de deux ans, puis, en 1866, Cécile, douze ans, succombe à son tour à la typhoïde. En 1868, à quarante-cinq ans, une attaque cérébrale le laisse en partie paralysé du côté gauche. Il continue pourtant à travailler.

Przeciw pebrynie proponuje prostą metodę: badać motyle pod mikroskopem i zachowywać tylko jaja zdrowych samic. Te lata są zarazem najcięższymi w jego życiu. Już w 1859 roku stracił najstarszą córkę, Jeanne, którą zabił dur brzuszny. W 1865 roku umierają jego ojciec i dwuletnia Camille, a w 1866 roku na dur brzuszny umiera też dwunastoletnia Cécile. W 1868 roku, w wieku czterdziestu pięciu lat, Pasteur przechodzi udar mózgu, który pozostawia go częściowo sparaliżowanym po lewej stronie. Mimo to pracuje dalej.

Dans les années 1870, Pasteur se tourne vers les maladies infectieuses des animaux d'élevage, en particulier le choléra des poules et le charbon, qui tue chaque année des milliers de moutons et de vaches. Au même moment, en Allemagne, le médecin Robert Koch montre que le charbon est causé par une bactérie, et une rivalité acharnée commence entre les deux hommes. C'est en étudiant le choléra des poules que Pasteur fait, presque par hasard, une découverte décisive.

W latach siedemdziesiątych XIX wieku Pasteur zajmuje się chorobami zakaźnymi zwierząt hodowlanych, zwłaszcza cholerą drobiu i wąglikiem, który co roku zabija tysiące owiec i krów. W tym samym czasie w Niemczech lekarz Robert Koch wykazuje, że wąglik wywołuje bakteria, i między obu uczonymi zaczyna się zacięta rywalizacja. To właśnie badając cholerę drobiu, Pasteur niemal przypadkiem dokonuje przełomowego odkrycia.

Pendant l'été 1879, une culture de bactéries du choléra des poules reste oubliée au laboratoire. À la rentrée, on l'injecte à des poules : elles tombent à peine malades, puis guérissent. On leur injecte ensuite une culture fraîche et très virulente, et elles résistent, alors que des poules qui n'ont jamais été exposées meurent. Les bactéries vieillies avaient été affaiblies, et elles ont protégé les animaux.

Latem 1879 roku w laboratorium zostaje zapomniana hodowla bakterii cholery drobiu. Po wakacjach wstrzykuje się ją kilku kurom: ledwo chorują, a potem zdrowieją. Później podaje im się świeżą, bardzo zjadliwą hodowlę i kury to wytrzymują, podczas gdy kury, które nigdy się z nią nie zetknęły, giną. Postarzałe bakterie zostały osłabione i ochroniły zwierzęta.

Pasteur comprend tout de suite l'intérêt de cette observation : on peut affaiblir un microbe en laboratoire pour en faire un vaccin. Il généralise ainsi la méthode du médecin anglais Edward Jenner, qui, en 1796, protégeait contre la variole en inoculant la vaccine, une maladie de la vache. En hommage à Jenner, Pasteur propose d'appeler « vaccins » toutes ces nouvelles préparations.

Pasteur od razu pojmuje znaczenie tej obserwacji: drobnoustrój można osłabić w laboratorium, by zrobić z niego szczepionkę. Uogólnia w ten sposób metodę angielskiego lekarza Edwarda Jennera, który w 1796 roku chronił przed ospą, zaszczepiając krowiankę, chorobę krów. Na cześć Jennera Pasteur proponuje nazwać wszystkie te nowe preparaty „szczepionkami” (po francusku vaccins).

Reste à convaincre. En mai 1881, à Pouilly-le-Fort, près de Melun, il organise une expérience publique sur le charbon. Cinquante moutons sont répartis en deux groupes : vingt-cinq reçoivent le vaccin, les vingt-cinq autres ne reçoivent rien. Le 31 mai, on injecte à tous une dose mortelle de bactéries du charbon. Pasteur a annoncé le résultat à l'avance, et beaucoup s'attendent à le voir échouer.

Teraz trzeba przekonać innych. W maju 1881 roku w Pouilly-le-Fort pod Melun organizuje publiczne doświadczenie z wąglikiem. Pięćdziesiąt owiec dzieli się na dwie grupy: dwadzieścia pięć otrzymuje szczepionkę, pozostałe dwadzieścia pięć nic. 31 maja wszystkim wstrzykuje się śmiertelną dawkę bakterii wąglika. Pasteur zapowiedział wynik z góry i wielu spodziewa się, że poniesie porażkę.

Le 2 juin 1881, devant une foule de paysans, de vétérinaires, de journalistes et de savants, le résultat est sans appel : les vingt-cinq moutons vaccinés sont en bonne santé, alors que presque tous les autres sont déjà morts et que les derniers agonisent. Les journaux du monde entier racontent l'expérience, et Pasteur devient une célébrité bien au-delà de la France.

2 czerwca 1881 roku, na oczach tłumu rolników, weterynarzy, dziennikarzy i uczonych, wynik nie pozostawia wątpliwości: dwadzieścia pięć zaszczepionych owiec jest zdrowych, a prawie wszystkie pozostałe już padły, ostatnie zaś konają. Gazety na całym świecie opisują to doświadczenie, a Pasteur staje się sławny daleko poza Francją.

À partir de 1880, Pasteur s'attaque à la rage. La maladie est assez rare, mais elle terrifie : transmise par la morsure d'un chien ou d'un loup enragé, elle est toujours mortelle une fois les premiers symptômes apparus. Dans les campagnes, on brûle encore les plaies au fer rouge, le plus souvent sans résultat.

Od 1880 roku Pasteur zajmuje się wścieklizną. Choroba jest dość rzadka, ale budzi grozę: przenosi się przez ugryzienie wściekłego psa lub wilka i zawsze kończy się śmiercią, gdy pojawią się pierwsze objawy. Na wsi wciąż przypala się rany rozżarzonym żelazem, najczęściej bez skutku.

Avec ses collaborateurs, en particulier Émile Roux et Charles Chamberland, il cherche l'agent de la maladie. Ils ne peuvent pas le voir : le virus est bien trop petit pour les microscopes de l'époque. Ils parviennent pourtant à l'entretenir en l'inoculant de lapin en lapin. Ils font ensuite sécher à l'air, dans des flacons, des morceaux de moelle épinière de lapins morts de la rage. Plus la moelle sèche longtemps, plus le virus s'affaiblit.

Ze swoimi współpracownikami, zwłaszcza Émile'em Roux i Charles'em Chamberlandem, szuka czynnika wywołującego chorobę. Nie mogą go zobaczyć: wirus jest o wiele za mały dla ówczesnych mikroskopów. Udaje im się jednak utrzymać go przy życiu, przenosząc go z królika na królika. Następnie suszą na powietrzu, w kolbach, kawałki rdzenia kręgowego królików padłych na wściekliznę. Im dłużej rdzeń schnie, tym bardziej wirus słabnie.

Sur les chiens, les résultats sont encourageants : un chien vacciné après avoir été mordu ne tombe pas malade. Le vaccin peut agir après la morsure parce que la rage met souvent plusieurs semaines à se déclarer. Mais essayer sur un être humain est une autre affaire. Pasteur n'est pas médecin, et il sait qu'un échec serait terrible.

U psów wyniki są obiecujące: pies zaszczepiony po ugryzieniu nie choruje. Szczepionka może działać po ugryzieniu, bo wścieklizna często rozwija się dopiero po kilku tygodniach. Ale próba na człowieku to zupełnie inna sprawa. Pasteur nie jest lekarzem i wie, że porażka byłaby straszna.

Le 6 juillet 1885, une mère venue d'Alsace, alors allemande, arrive au laboratoire avec son fils Joseph Meister, neuf ans. Deux jours plus tôt, un chien enragé l'a mordu quatorze fois. Deux médecins, Alfred Vulpian et Jacques-Joseph Grancher, examinent l'enfant et le jugent perdu. Pasteur décide alors de tenter le traitement, et c'est Grancher qui fait les injections : en dix jours, Joseph reçoit treize piqûres de moelle de moins en moins séchée, donc de plus en plus virulente.

6 lipca 1885 roku do laboratorium przybywa matka z Alzacji, wówczas niemieckiej, z dziewięcioletnim synem Josephem Meisterem. Dwa dni wcześniej wściekły pies pogryzł chłopca czternaście razy. Dwaj lekarze, Alfred Vulpian i Jacques-Joseph Grancher, badają dziecko i uznają je za stracone. Pasteur postanawia wtedy spróbować leczenia, a zastrzyki robi Grancher: w ciągu dziesięciu dni Joseph otrzymuje trzynaście zastrzyków z rdzenia coraz krócej suszonego, a więc coraz bardziej zjadliwego.

Joseph Meister ne développe jamais la rage. En octobre, Pasteur soigne un deuxième garçon, Jean-Baptiste Jupille, un jeune berger du Jura mordu en protégeant ses camarades contre un chien enragé. La nouvelle fait le tour du monde. Des personnes mordues arrivent de toute l'Europe : en mars 1886, des paysans de la région de Smolensk, en Russie, mordus par un loup enragé, viennent même se faire soigner à Paris. En quelques mois, des centaines de personnes reçoivent le vaccin, et la grande majorité survit.

Joseph Meister nigdy nie zachoruje na wściekliznę. W październiku Pasteur leczy drugiego chłopca, Jeana-Baptiste'a Jupille'a, młodego pasterza z Jury, pogryzionego, gdy bronił kolegów przed wściekłym psem. Wiadomość obiega świat. Pogryzieni przybywają z całej Europy: w marcu 1886 roku do Paryża przyjeżdżają nawet chłopi spod Smoleńska w Rosji, pogryzieni przez wściekłego wilka. W ciągu kilku miesięcy szczepionkę otrzymują setki osób, a ogromna większość przeżywa.

Ce succès donne à Pasteur un prestige immense et prouve que l'on peut combattre une maladie jusque-là sans espoir. Les vaccins actuels contre la rage ne sont plus fabriqués à partir de moelle de lapin, mais le principe reste le même : après une morsure suspecte, on vaccine tout de suite, avant que la maladie n'apparaisse. Ce traitement sauve encore chaque année un grand nombre de vies.

Ten sukces przynosi Pasteurowi ogromny prestiż i dowodzi, że z chorobą uważaną dotąd za beznadziejną można walczyć. Dzisiejszych szczepionek przeciw wściekliźnie nie wytwarza się już z rdzenia królików, ale zasada pozostaje ta sama: po podejrzanym ugryzieniu szczepi się od razu, zanim choroba się ujawni. To leczenie wciąż co roku ratuje bardzo wiele istnień.

Le succès du vaccin contre la rage donne l'idée de créer un établissement consacré à la fois aux soins, à la recherche sur les microbes et à l'enseignement. Une souscription internationale est lancée en 1886. Le tsar Alexandre III et l'empereur du Brésil Pierre II envoient de l'argent, mais aussi des milliers d'anonymes, parfois pour quelques centimes.

Sukces szczepionki przeciw wściekliźnie rodzi pomysł utworzenia placówki, która zajmowałaby się jednocześnie leczeniem, badaniami nad drobnoustrojami i nauczaniem. W 1886 roku rusza międzynarodowa zbiórka pieniędzy. Pieniądze przysyłają car Aleksander III i cesarz Brazylii Piotr II, ale też tysiące zwykłych ludzi, czasem tylko po kilka centymów.

L'Institut Pasteur est inauguré le 14 novembre 1888 à Paris, rue Dutot, en présence du président de la République, Sadi Carnot. Pasteur, très affaibli et trop ému, ne peut pas lire son discours lui-même : c'est son fils Jean-Baptiste qui le lit à sa place. Il dirige l'Institut jusqu'à sa mort, et celui-ci devient vite l'un des grands centres mondiaux de la microbiologie.

Instytut Pasteura zostaje otwarty 14 listopada 1888 roku w Paryżu, przy rue Dutot, w obecności prezydenta Republiki Sadiego Carnota. Pasteur, bardzo osłabiony i zbyt wzruszony, nie jest w stanie sam odczytać przemówienia: robi to za niego syn, Jean-Baptiste. Kieruje Instytutem aż do śmierci, a placówka szybko staje się jednym z wielkich światowych ośrodków mikrobiologii.

Ses élèves prolongent son œuvre. En 1894, Émile Roux met au point un sérum contre la diphtérie, qui tuait alors beaucoup d'enfants. La même année, à Hong Kong, Alexandre Yersin découvre le bacille de la peste. En 1921, Albert Calmette et Camille Guérin administrent pour la première fois à un enfant le BCG, un vaccin contre la tuberculose. Très tôt, des instituts Pasteur ouvrent hors de France, à Saïgon dès 1891, puis à Tunis, à Alger et dans de nombreux autres pays.

Jego uczniowie kontynuują jego dzieło. W 1894 roku Émile Roux opracowuje surowicę przeciw błonicy, która zabijała wtedy wiele dzieci. W tym samym roku w Hongkongu Alexandre Yersin odkrywa pałeczkę dżumy. W 1921 roku Albert Calmette i Camille Guérin po raz pierwszy podają dziecku BCG, szczepionkę przeciw gruźlicy. Bardzo wcześnie powstają instytuty Pasteura poza Francją, w Sajgonie już w 1891 roku, potem w Tunisie, Algierze i wielu innych krajach.

Aujourd'hui, l'Institut Pasteur reste l'un des grands centres de recherche biomédicale du monde. Dix de ses chercheurs ont reçu le prix Nobel, dont Françoise Barré-Sinoussi et Luc Montagnier, récompensés en 2008 pour avoir identifié en 1983 le VIH, le virus du sida. L'Institut travaille aussi sur Ebola, la grippe ou le Covid-19.

Dziś Instytut Pasteura pozostaje jednym z wielkich ośrodków badań biomedycznych na świecie. Dziesięciu jego badaczy otrzymało Nagrodę Nobla, wśród nich Françoise Barré-Sinoussi i Luc Montagnier, nagrodzeni w 2008 roku za zidentyfikowanie w 1983 roku wirusa HIV, który wywołuje AIDS. Instytut prowadzi też badania nad ebolą, grypą i COVID-19.

Louis Pasteur meurt le 28 septembre 1895 à Villeneuve-l'Étang, près de Paris, entouré de sa famille. L'État lui offre des funérailles nationales à Notre-Dame de Paris. Depuis 1896, il repose dans une crypte de l'Institut Pasteur, décorée de mosaïques qui rappellent ses grandes découvertes. Joseph Meister, l'enfant sauvé de la rage, travaillera plus tard comme gardien à l'Institut, tout près de la tombe de l'homme qui lui avait sauvé la vie.

Louis Pasteur umiera 28 września 1895 roku w Villeneuve-l'Étang pod Paryżem, otoczony rodziną. Państwo urządza mu pogrzeb narodowy w katedrze Notre-Dame w Paryżu. Od 1896 roku spoczywa w krypcie Instytutu Pasteura, ozdobionej mozaikami przypominającymi jego wielkie odkrycia. Joseph Meister, chłopiec uratowany przed wścieklizną, będzie później pracował w Instytucie jako dozorca, tuż obok grobu człowieka, który ocalił mu życie.

1848 : découverte des deux formes « en miroir » de certaines molécules.

1848: odkrycie dwóch „lustrzanych” form niektórych cząsteczek.

1857-1860 : il montre que les fermentations sont dues à des micro-organismes.

1857-1860: wykazuje, że fermentacje wywołują mikroorganizmy.

1859-1864 : querelle avec Pouchet et expérience des ballons à col de cygne.

1859-1864: spór z Pouchetem i doświadczenie z kolbami o łabędziej szyjce.

1865 : brevet sur le chauffage du vin, la future pasteurisation.

1865: patent na podgrzewanie wina, późniejszą pasteryzację.

1865-1870 : étude des maladies des vers à soie, la pébrine et la flacherie.

1865-1870: badania chorób jedwabników, pebryny i flaszerii.

1879-1880 : premier vaccin atténué, contre le choléra des poules.

1879-1880: pierwsza szczepionka z osłabionego drobnoustroju, przeciw cholerze drobiu.

1881 : expérience publique du vaccin contre le charbon à Pouilly-le-Fort.

1881: publiczne doświadczenie ze szczepionką przeciw wąglikowi w Pouilly-le-Fort.

1885 : premier traitement contre la rage, sur le petit Joseph Meister.

1885: pierwsze leczenie wścieklizny, u małego Josepha Meistera.

1888 : inauguration de l'Institut Pasteur à Paris.

1888: otwarcie Instytutu Pasteura w Paryżu.

Avant Pasteur, on ignorait d'où venaient les maladies contagieuses. On accusait les « miasmes », de mauvaises odeurs censées empoisonner l'air, un déséquilibre des humeurs du corps, ou parfois la colère divine. Pasteur, avec Robert Koch en Allemagne, impose une idée nouvelle : chaque maladie infectieuse est causée par un microbe précis.

Przed Pasteurem nikt nie wiedział, skąd biorą się choroby zakaźne. Obwiniano „miazmaty”, złe wyziewy, które rzekomo zatruwały powietrze, zaburzenie równowagi humorów w ciele, a czasem gniew Boży. Pasteur, wraz z Robertem Kochem w Niemczech, upowszechnia nową myśl: każdą chorobę zakaźną wywołuje określony drobnoustrój.

Cette idée change la pratique médicale. Dès 1867, le chirurgien britannique Joseph Lister, qui a lu les travaux de Pasteur, désinfecte les plaies et les instruments avec de l'acide phénique : c'est l'antisepsie. Plus tard, on stérilise tout le matériel avant l'opération : c'est l'asepsie. Grâce à ces méthodes, beaucoup moins d'opérés meurent d'une infection.

Ta myśl zmienia praktykę lekarską. Już w 1867 roku brytyjski chirurg Joseph Lister, który czytał prace Pasteura, odkaża rany i narzędzia kwasem karbolowym: to antyseptyka. Później przed operacją sterylizuje się cały sprzęt: to aseptyka. Dzięki tym metodom znacznie mniej operowanych umiera z powodu zakażenia.

L'hygiène publique change aussi. Les villes comprennent qu'il leur faut de l'eau potable, des égouts et la désinfection des lieux contaminés. Le choléra et la typhoïde, qui frappaient régulièrement les grandes villes au XIXe siècle, reculent peu à peu.

Zmienia się też higiena publiczna. Miasta rozumieją, że potrzebują czystej wody pitnej, kanalizacji i dezynfekcji skażonych miejsc. Cholera i dur brzuszny, które w XIX wieku regularnie nękały wielkie miasta, stopniowo się cofają.

La vaccination devient l'une des armes principales de la santé publique. Au XXe siècle apparaissent des vaccins contre la diphtérie, le tétanos, la coqueluche, la poliomyélite ou la rougeole. Grâce à une campagne mondiale, la variole est déclarée éradiquée en 1980. Aujourd'hui, les vaccins évitent chaque année des millions de morts.

Szczepienia stają się jedną z głównych broni zdrowia publicznego. W XX wieku pojawiają się szczepionki przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi, polio i odrze. Dzięki ogólnoświatowej kampanii w 1980 roku ogłoszono wyeliminowanie ospy prawdziwej. Dziś szczepionki co roku zapobiegają milionom zgonów.

Les découvertes de Pasteur sont aussi à l'origine d'une grande industrie : celle des vaccins, des sérums et, plus tard, des antibiotiques. La pénicilline, découverte par Alexander Fleming en 1928, ne doit rien directement à Pasteur, mais elle repose sur la même idée : combattre des microbes bien identifiés.

Odkrycia Pasteura dały też początek wielkiemu przemysłowi: produkcji szczepionek, surowic, a później antybiotyków. Penicylina, odkryta przez Alexandra Fleminga w 1928 roku, nie zawdzięcza Pasteurowi niczego bezpośrednio, ale opiera się na tej samej myśli: zwalczaniu dobrze rozpoznanych drobnoustrojów.

Ses travaux ont aussi transformé l'agriculture, l'élevage et l'industrie alimentaire. On faisait déjà des conserves avant lui, mais c'est lui qui a permis de comprendre pourquoi elles se gardaient. Le contrôle des microbes dans les laiteries et les brasseries, le lait pasteurisé vendu dans tous les supermarchés : tout cela découle directement de ses recherches.

Jego prace zmieniły także rolnictwo, hodowlę i przemysł spożywczy. Konserwy robiono już przed nim, ale to on pozwolił zrozumieć, dlaczego się nie psują. Kontrola drobnoustrojów w mleczarniach i browarach, pasteryzowane mleko sprzedawane w każdym supermarkecie: wszystko to wynika wprost z jego badań.

Pasteur était un expérimentateur exigeant. Il comparait toujours un échantillon traité à un échantillon témoin, répétait ses expériences et notait tout dans ses cahiers de laboratoire. Il aimait dire : « Dans les champs de l'observation, le hasard ne favorise que les esprits préparés. »

Pasteur był wymagającym eksperymentatorem. Zawsze porównywał próbkę poddaną działaniu z próbką kontrolną, powtarzał doświadczenia i wszystko zapisywał w zeszytach laboratoryjnych. Lubił mawiać: „W dziedzinie obserwacji przypadek sprzyja tylko umysłom przygotowanym”.

Son parcours montre aussi l'utilité de la recherche fondamentale. Ce sont ses travaux de chimiste sur les cristaux qui l'ont mené aux fermentations, puis aux microbes et aux vaccins. Pasteur refusait d'ailleurs d'opposer les deux : selon lui, il n'existe pas de sciences appliquées, mais seulement des applications de la science.

Jego droga pokazuje też, jak przydatne są badania podstawowe. To jego prace chemika nad kryształami zaprowadziły go do fermentacji, potem do drobnoustrojów i szczepionek. Pasteur zresztą nie chciał przeciwstawiać sobie tych dwóch dziedzin: jego zdaniem nie ma nauk stosowanych, są tylko zastosowania nauki.

Pasteur était aussi un patriote ardent. On lui attribue la phrase : « La science n'a pas de patrie, mais le savant en a une. » En 1871, après la défaite de la France face à la Prusse, il renvoie à l'université de Bonn le diplôme de docteur honoris causa qu'elle lui avait décerné. Il souhaitait pourtant que ses découvertes profitent à tous, bien au-delà de la France.

Pasteur był też żarliwym patriotą. Przypisuje mu się zdanie: „Nauka nie ma ojczyzny, ale uczony ją ma”. W 1871 roku, po klęsce Francji w wojnie z Prusami, odsyła Uniwersytetowi w Bonn dyplom doktora honoris causa, który ten mu przyznał. Mimo to chciał, by z jego odkryć korzystali wszyscy, daleko poza Francją.

Couvert d'honneurs et de décorations, il reste avant tout un homme de laboratoire. Il dépose bien des brevets, notamment pour la conservation du vin et de la bière, mais il ne cherche pas à s'enrichir avec eux. Il n'était pas modeste pour autant : il défendait ses idées avec vigueur et se montrait parfois très dur avec ses adversaires.

Obsypany zaszczytami i odznaczeniami, pozostaje przede wszystkim człowiekiem laboratorium. Owszem, zgłasza patenty, między innymi na konserwację wina i piwa, ale nie próbuje się na nich wzbogacić. Nie był przy tym skromny: zawzięcie bronił swoich poglądów i potrafił być bardzo surowy wobec przeciwników.

En France, Pasteur occupe une place à part dans la mémoire collective. Il incarne le savant bienfaiteur, celui dont les découvertes ont sauvé des vies. Les enfants rencontrent son nom très tôt, sur les bouteilles de lait pasteurisé et dans les livres d'histoire, où l'on raconte encore l'histoire du petit Joseph Meister.

We Francji Pasteur zajmuje szczególne miejsce w zbiorowej pamięci. Uosabia uczonego dobroczyńcę, człowieka, którego odkrycia uratowały życie wielu ludziom. Dzieci bardzo wcześnie spotykają jego nazwisko, na butelkach pasteryzowanego mleka i w podręcznikach historii, w których wciąż opowiada się historię małego Josepha Meistera.

« Pasteur » est l'un des noms de rue les plus répandus en France, et des centaines d'écoles, de lycées et d'hôpitaux portent son nom. Son portrait a figuré sur le billet de 5 francs dans les années 1960 et 1970. Sa maison natale à Dole et sa maison d'Arbois sont aujourd'hui des musées.

„Pasteur” to jedna z najczęstszych nazw ulic we Francji, a setki szkół, liceów i szpitali nosi jego imię. Jego portret widniał na banknocie 5-frankowym w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku. Dom, w którym się urodził, w Dole i jego dom w Arbois są dziś muzeami.

L'Institut Pasteur reste un symbole du prestige scientifique français. C'est une fondation privée, qui emploie aujourd'hui plus de deux mille personnes à Paris et appartient à un réseau d'une trentaine d'instituts dans le monde. Son musée, installé dans l'appartement où Pasteur a passé ses dernières années, est ouvert au public.

Instytut Pasteura pozostaje symbolem francuskiego prestiżu naukowego. Jest prywatną fundacją, która zatrudnia dziś w Paryżu ponad dwa tysiące osób i należy do sieci około trzydziestu instytutów na świecie. Jego muzeum, urządzone w mieszkaniu, w którym Pasteur spędził ostatnie lata, jest otwarte dla zwiedzających.

Le nom de Pasteur est même entré dans la langue française. On dit « pasteuriser » et « du lait pasteurisé », et l'adjectif « pastorien » désigne ce qui se rapporte à lui ou à ses méthodes. Quant au mot « vaccin », il vient du latin vacca, la vache, en souvenir de la vaccine de Jenner.

Nazwisko Pasteura weszło nawet do języka francuskiego. Mówi się „pasteuriser” (pasteryzować) i „du lait pasteurisé” (mleko pasteryzowane), a przymiotnik „pastorien” oznacza wszystko, co dotyczy jego samego lub jego metod. Słowo „vaccin” (szczepionka) pochodzi z kolei od łacińskiego vacca, czyli krowa, na pamiątkę krowianki Jennera.

Louis Pasteur reste l'un des savants qui ont le plus changé la vie de tous les jours. Il a montré que les microbes ne naissent pas de rien, qu'ils provoquent les fermentations et de nombreuses maladies, et qu'on peut les affaiblir pour fabriquer des vaccins. Du lait pasteurisé au vaccin contre la rage, ses découvertes touchent aujourd'hui des milliards de personnes.

Louis Pasteur pozostaje jednym z uczonych, którzy najbardziej zmienili codzienne życie. Wykazał, że drobnoustroje nie biorą się z niczego, że wywołują fermentacje i wiele chorób oraz że można je osłabić, by wytwarzać szczepionki. Od pasteryzowanego mleka po szczepionkę przeciw wściekliźnie: jego odkrycia dotyczą dziś miliardów ludzi.

Son parcours est d'autant plus étonnant qu'il commence loin de la médecine, avec des cristaux observés au microscope. De là, Pasteur est passé aux cuves de betterave, aux ballons à col de cygne, aux vers à soie, aux moutons de Pouilly-le-Fort et enfin au petit Joseph Meister. Chaque étape est partie d'un problème concret, et chacune a ouvert la voie à la suivante.

Jego droga jest tym bardziej zaskakująca, że zaczyna się daleko od medycyny, od kryształów oglądanych pod mikroskopem. Stamtąd Pasteur przeszedł do kadzi z burakami, kolb o łabędziej szyjce, jedwabników, owiec z Pouilly-le-Fort, a wreszcie do małego Josepha Meistera. Każdy etap wychodził od praktycznego problemu i każdy otwierał drogę do następnego.