Deutsches Kino

Am 1. November 1895 zeigten die Brüder Skladanowsky im Berliner Varieté Wintergarten kurze Filme vor zahlendem Publikum, knapp zwei Monate vor den berühmten Brüdern Lumière in Paris. Seitdem hat das deutsche Kino eine wechselvolle Geschichte erlebt und die Filmkunst weltweit geprägt.

1 listopada 1895 roku bracia Skladanowsky pokazali krótkie filmy płacącej publiczności w berlińskim teatrze varietés Wintergarten, niemal dwa miesiące przed słynnymi braćmi Lumière w Paryżu. Od tamtej pory kino niemieckie przeszło burzliwą historię i wywarło wpływ na kinematografię na całym świecie.

Dazu gehören die düsteren Stummfilme der 1920er Jahre ebenso wie die Trümmerfilme der Nachkriegszeit, die eigenwilligen Autorenfilme der 1970er Jahre und spätere Erfolge wie „Lola rennt“ oder „Das Leben der Anderen“.

Należą do niej zarówno mroczne filmy nieme z lat 20., jak i powojenne filmy gruzów, bardzo osobiste kino autorskie lat 70. oraz późniejsze przeboje, takie jak „Biegnij, Lola, biegnij” czy „Życie na podsłuchu”.

In den ersten Jahren liefen Filme vor allem auf Jahrmärkten und in Varietés. Bald entstanden feste Kinos, und die Filmemacher probierten aus, was mit Kamera, Licht und Schatten möglich war. Bis Ende der 1920er Jahre blieb der Film stumm, im Saal spielten Musiker live dazu.

W pierwszych latach filmy pokazywano głównie na jarmarkach i w teatrach varietés. Wkrótce powstały stałe kina, a filmowcy sprawdzali, co da się osiągnąć za pomocą kamery, światła i cienia. Aż do końca lat 20. kino pozostawało nieme, a na sali grali na żywo muzycy.

Das Zentrum der jungen Industrie war Berlin. Oskar Messter gehörte zu den ersten deutschen Filmproduzenten, und 1917 wurde die Universum Film AG, kurz Ufa, gegründet. Ihr Studiogelände in Babelsberg bei Potsdam wurde zu einem der größten in Europa.

Centrum młodego przemysłu był Berlin. Oskar Messter należał do pierwszych niemieckich producentów filmowych, a w 1917 roku założono Universum Film AG, w skrócie Ufa. Jej studio w Babelsbergu pod Poczdamem stało się jednym z największych w Europie.

In den 1920er Jahren erlebte der expressionistische Film seine Blüte. In „Das Cabinet des Dr. Caligari“ (1920) von Robert Wiene sind die Häuser schief und die Straßen krumm, sogar Licht und Schatten wurden direkt auf die Kulissen gemalt. In „Nosferatu“ (1922) von F. W. Murnau schleicht der Schatten des Vampirs eine Treppe hinauf, eine der bekanntesten Szenen der Filmgeschichte.

W latach 20. film ekspresjonistyczny przeżywał rozkwit. W „Gabinecie doktora Caligari” (1920) Roberta Wienego domy są krzywe, ulice powykręcane, a nawet światło i cienie namalowano bezpośrednio na dekoracjach. W „Nosferatu” (1922) F.W. Murnaua cień wampira skrada się po schodach, w jednej z najbardziej znanych scen w historii kina.

Diese Filme wollten nicht die Wirklichkeit abbilden, sondern Angst, Wahnsinn und innere Unruhe sichtbar machen. Ihre Bildsprache wirkte lange nach, vor allem in Hollywoods Horrorfilmen und im Film noir der 1940er Jahre.

Filmy te nie chciały odtwarzać rzeczywistości, lecz uczynić widocznymi strach, obłęd i wewnętrzny niepokój. Ich język obrazu oddziaływał jeszcze długo, zwłaszcza na hollywoodzkie horrory i film noir lat 40.

Die Weimarer Republik war eine Zeit großer Experimente. Fritz Lang zeigte in „Metropolis“ (1927) eine riesige Stadt der Zukunft, in der die Arbeiter unter der Erde schuften, während die Reichen oben im Luxus leben. G. W. Pabst machte in „Die Büchse der Pandora“ (1929) die Amerikanerin Louise Brooks zum Star.

Republika Weimarska była czasem wielkich eksperymentów. W „Metropolis” (1927) Fritz Lang pokazał ogromne miasto przyszłości, w którym robotnicy harują pod ziemią, a bogaci żyją w luksusie na powierzchni. W „Puszce Pandory” (1929) G.W. Pabst uczynił gwiazdą Amerykankę Louise Brooks.

Viele Filme erzählten vom Leben in der Großstadt, von Armut und politischer Unruhe. Nach 1933 war diese Blütezeit vorbei: Die Nationalsozialisten stellten den Film unter staatliche Kontrolle, und viele Filmschaffende, darunter Fritz Lang, verließen Deutschland.

Wiele filmów opowiadało o życiu w wielkim mieście, o biedzie i niepokojach politycznych. Po 1933 roku ten złoty okres się skończył: naziści poddali film kontroli państwa, a wielu twórców, wśród nich Fritz Lang, opuściło Niemcy.

Nach dem Zweiten Weltkrieg lagen auch die Filmstudios in Trümmern. In den ersten Jahren entstanden die sogenannten Trümmerfilme, die zwischen zerbombten Häusern spielen und von Schuld und Neuanfang erzählen. Der erste war „Die Mörder sind unter uns“ (1946) von Wolfgang Staudte. Später zeigte Bernhard Wicki in „Die Brücke“ (1959) Schüler, die in den letzten Kriegstagen sinnlos eine Brücke verteidigen müssen.

Po drugiej wojnie światowej także studia filmowe leżały w gruzach. W pierwszych latach powstawały tak zwane filmy gruzów, rozgrywające się wśród zbombardowanych domów i opowiadające o winie i nowym początku. Pierwszym z nich był film „Mordercy są wśród nas” (1946) Wolfganga Staudtego. Później, w „Moście” (1959), Bernhard Wicki pokazał uczniów, którzy w ostatnich dniach wojny muszą bezsensownie bronić mostu.

In der DDR drehte die staatliche DEFA in Babelsberg Filme über die Geschichte, den Aufbau des Sozialismus und den Alltag im Land, manche kritischen Werke wurden jedoch verboten. In der Bundesrepublik waren in den 1950er Jahren dagegen vor allem Heimatfilme beliebt, mit Bergen, Wäldern und harmlosen Liebesgeschichten.

W NRD państwowa wytwórnia DEFA kręciła w Babelsbergu filmy o historii, budowie socjalizmu i codziennym życiu w kraju, choć niektóre krytyczne dzieła zakazywano. W RFN natomiast w latach 50. największą popularnością cieszyły się filmy ojczyźniane, z górami, lasami i niewinnymi historiami miłosnymi.

1962 erklärten junge Filmemacher im Oberhausener Manifest: „Der alte Film ist tot. Wir glauben an den neuen.“ Daraus entstand der Neue Deutsche Film. In den 1970er Jahren machten ihn Regisseure wie Rainer Werner Fassbinder, Werner Herzog, Wim Wenders und Volker Schlöndorff international bekannt.

W 1962 roku młodzi filmowcy ogłosili w Manifeście z Oberhausen: „Stare kino umarło. Wierzymy w nowe”. Tak narodziło się Nowe Kino Niemieckie. W latach 70. rozsławili je na świecie tacy reżyserzy jak Rainer Werner Fassbinder, Werner Herzog, Wim Wenders i Volker Schlöndorff.

Sie drehten oft mit wenig Geld, an echten Schauplätzen und nach eigenen Drehbüchern. Ihre Filme handeln von der Bundesrepublik, von der NS-Vergangenheit und von Menschen am Rand der Gesellschaft. Schlöndorffs „Die Blechtrommel“ gewann 1980 als erster deutscher Film den Oscar für den besten fremdsprachigen Film.

Często kręcili za niewielkie pieniądze, w prawdziwych plenerach i według własnych scenariuszy. Ich filmy opowiadają o RFN, o nazistowskiej przeszłości i o ludziach z marginesu społecznego. W 1980 roku „Blaszany bębenek” Schlöndorffa jako pierwszy niemiecki film zdobył Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego.

Fassbinder erzählt in „Angst essen Seele auf“ (1974) von der Liebe zwischen einer älteren Putzfrau und einem jüngeren marokkanischen Gastarbeiter, die überall auf Vorurteile stößt. Herzog dagegen suchte das Extreme: Für „Aguirre, der Zorn Gottes“ (1972) drehte er mit Klaus Kinski im Regenwald von Peru.

W filmie „Strach zżera duszę” (1974) Fassbinder opowiada o miłości starszej sprzątaczki i młodszego marokańskiego gastarbeitera, która wszędzie napotyka uprzedzenia. Herzog natomiast szukał skrajności: „Aguirre, gniew boży” (1972) nakręcił z Klausem Kinskim w peruwiańskiej dżungli.

Seit den 1990er Jahren feiert das deutsche Kino wieder internationale Erfolge. In „Lola rennt“ (1998) von Tom Tykwer hat Lola zwanzig Minuten Zeit, um 100.000 Mark für ihren Freund aufzutreiben. „Good Bye, Lenin!“ (2003) von Wolfgang Becker und „Das Leben der Anderen“ (2006) von Florian Henckel von Donnersmarck liefen weltweit, und „Das Leben der Anderen“ gewann 2007 den Oscar.

Od lat 90. kino niemieckie znów odnosi międzynarodowe sukcesy. W „Biegnij, Lola, biegnij” (1998) Toma Tykwera Lola ma dwadzieścia minut, by zdobyć 100 000 marek dla swojego chłopaka. „Good Bye, Lenin!” (2003) Wolfganga Beckera i „Życie na podsłuchu” (2006) Floriana Henckla von Donnersmarcka pokazywano na całym świecie, a „Życie na podsłuchu” zdobyło Oscara w 2007 roku.

Viele heutige Filme verbinden spannende Geschichten mit Fragen der Gegenwart. Sie erzählen von Migration, vom Leben zwischen zwei Kulturen und immer wieder von der deutschen Vergangenheit, etwa der NS-Zeit oder der DDR. Ein bekanntes Beispiel ist „Gegen die Wand“ (2004) von Fatih Akin.

Wiele współczesnych filmów łączy wciągające historie z pytaniami o teraźniejszość. Opowiadają o migracji, o życiu między dwiema kulturami i wciąż na nowo o niemieckiej przeszłości, na przykład o czasach nazizmu czy NRD. Znanym przykładem jest „Głową w mur” (2004) Fatiha Akina.

Deutsche Filme laufen heute auf den großen Festivals in Cannes, Venedig und Berlin, und Werke von Murnau, Lang oder Herzog werden an Filmhochschulen in aller Welt studiert. Jedes Jahr im Februar zieht die Berlinale, eines der größten Filmfestivals der Welt, Gäste aus vielen Ländern an.

Niemieckie filmy pokazuje się dziś na wielkich festiwalach w Cannes, Wenecji i Berlinie, a dzieła Murnaua, Langa czy Herzoga studiuje się w szkołach filmowych na całym świecie. Co roku w lutym Berlinale, jeden z największych festiwali filmowych na świecie, przyciąga gości z wielu krajów.

Für Deutschlernende sind Filme ein guter Weg zur Sprache. Man hört, wie Menschen im Alltag wirklich sprechen, mit Dialekt, Umgangssprache und Humor, und erfährt nebenbei viel über Geschichte und Gesellschaft. Viele Filme gibt es auch mit deutschen Untertiteln.

Dla osób uczących się niemieckiego filmy są dobrą drogą do języka. Słychać, jak ludzie naprawdę mówią na co dzień, z dialektem, potocznym językiem i humorem, a przy okazji można się wiele dowiedzieć o historii i społeczeństwie. Wiele filmów jest też dostępnych z niemieckimi napisami.

Vom schiefen Kulissenhaus des Dr. Caligari bis zur rennenden Lola in Berlin: Das deutsche Kino hat in gut hundert Jahren viele Gesichter gezeigt. Expressionismus, Trümmerfilm, DEFA und Neuer Deutscher Film erzählen jeweils viel über ihre Zeit.

Od krzywych, malowanych domów doktora Caligari po biegnącą przez Berlin Lolę: kino niemieckie pokazało w ciągu nieco ponad stu lat wiele twarzy. Ekspresjonizm, filmy gruzów, DEFA i Nowe Kino Niemieckie mówią wiele o swoich czasach.

Wer Deutsch lernt, kann gut mit bekannten Filmen wie „Good Bye, Lenin!“ oder „Lola rennt“ anfangen. Sie sind unterhaltsam und zeigen zugleich viel von Berlin und der jüngeren deutschen Geschichte.

Kto uczy się niemieckiego, może dobrze zacząć od znanych filmów, takich jak „Good Bye, Lenin!” czy „Biegnij, Lola, biegnij”. Są rozrywkowe, a przy tym pokazują wiele z Berlina i najnowszej historii Niemiec.