Von Bach bis Brahms

Kaum ein Land hat die klassische Musik so geprägt wie Deutschland. Zwischen 1700 und 1900 entstanden hier und im übrigen deutschsprachigen Raum Werke, die heute auf allen Kontinenten gespielt werden: Fugen und Sinfonien, Opern und Lieder.

Niewiele krajów wywarło tak duży wpływ na muzykę klasyczną jak Niemcy. Od 1700 do 1900 roku powstały tu i w pozostałych krajach niemieckojęzycznych utwory, które dziś gra się na wszystkich kontynentach: fugi i symfonie, opery i pieśni.

Diese Musik erzählt auch von ihrer Zeit. Bach schrieb noch vor allem für die Kirche, Beethoven schon für ein bürgerliches Konzertpublikum, und Wagner ließ sich am Ende sogar ein eigenes Opernhaus bauen.

Ta muzyka opowiada też o swoich czasach. Bach pisał jeszcze głównie dla Kościoła, Beethoven już dla mieszczańskiej publiczności koncertowej, a Wagner w końcu kazał sobie nawet zbudować własny teatr operowy.

Johann Sebastian Bach wurde 1685 in Eisenach geboren und starb 1750 in Leipzig, wo er ab 1723 als Thomaskantor arbeitete. Zu seinen bekanntesten Werken gehören die „Brandenburgischen Konzerte“, „Das Wohltemperierte Klavier“ und die „Matthäus-Passion“. Darin führt er oft mehrere selbstständige Stimmen kunstvoll zusammen. Diese Technik nennt man Kontrapunkt.

Johann Sebastian Bach urodził się w 1685 roku w Eisenach i zmarł w 1750 roku w Lipsku, gdzie od 1723 roku był kantorem kościoła św. Tomasza. Do jego najbardziej znanych dzieł należą „Koncerty brandenburskie”, „Das Wohltemperierte Klavier” i „Pasja według św. Mateusza”. Często mistrzowsko splata w nich kilka samodzielnych głosów. Tę technikę nazywa się kontrapunktem.

In Leipzig brauchte man fast jeden Sonntag eine neue Kantate für den Gottesdienst, und Bach schrieb in seinen ersten Jahren dort oft eine pro Woche. Nach seinem Tod geriet vieles in Vergessenheit. Erst 1829 führte der junge Felix Mendelssohn Bartholdy die „Matthäus-Passion“ in Berlin wieder auf und löste eine Bach-Begeisterung aus, die bis heute anhält.

W Lipsku niemal w każdą niedzielę potrzebna była nowa kantata na nabożeństwo, a Bach w pierwszych latach pisał często jedną tygodniowo. Po jego śmierci wiele z jego muzyki popadło w zapomnienie. Dopiero w 1829 roku młody Felix Mendelssohn Bartholdy ponownie wykonał „Pasję według św. Mateusza” w Berlinie i wywołał zachwyt Bachem, który trwa do dziś.

Zur selben Zeit waren auch Georg Friedrich Händel und Georg Philipp Telemann berühmt. Händel, wie Bach 1685 geboren, machte in London Karriere und schrieb dort den „Messias“. Telemann wirkte in Hamburg und war zu Lebzeiten bekannter als Bach. Er hinterließ mehrere tausend Werke.

W tym samym czasie sławni byli też Georg Friedrich Händel i Georg Philipp Telemann. Händel, urodzony jak Bach w 1685 roku, zrobił karierę w Londynie, gdzie napisał „Mesjasza”. Telemann działał w Hamburgu i za życia był bardziej znany niż Bach. Pozostawił po sobie kilka tysięcy utworów.

In der Klassik wurde die Musik klarer und übersichtlicher: eingängige Melodien, deutliche Formen, ein ausgewogenes Verhältnis der Teile. Ihr Zentrum war Wien, deshalb spricht man von der Wiener Klassik. Ihre drei großen Namen sind Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart und Ludwig van Beethoven.

W epoce klasycyzmu muzyka stała się jaśniejsza i bardziej przejrzysta: wpadające w ucho melodie, wyraźne formy, równowaga między częściami. Jej centrum był Wiedeń, dlatego mówi się o klasycyzmie wiedeńskim. Jej trzy wielkie nazwiska to Joseph Haydn, Wolfgang Amadeusz Mozart i Ludwig van Beethoven.

Beethoven kam 1770 in Bonn zur Welt, zog mit 21 Jahren nach Wien und starb dort 1827. Mit seinen Sinfonien, Klaviersonaten und Streichquartetten sprengte er die Formen, die er unter anderem bei Haydn gelernt hatte. Die „Mondscheinsonate“ bekam ihren Namen erst nach seinem Tod. Als 1824 seine 9. Sinfonie uraufgeführt wurde, war er fast völlig taub. Ihr Schlusschor vertont Schillers Gedicht „An die Freude“.

Beethoven urodził się w 1770 roku w Bonn, w wieku 21 lat przeniósł się do Wiednia i tam zmarł w 1827 roku. Swoimi symfoniami, sonatami fortepianowymi i kwartetami smyczkowymi rozsadził formy, których uczył się między innymi u Haydna. „Sonata księżycowa” otrzymała swoją nazwę dopiero po jego śmierci. Gdy w 1824 roku odbyło się prawykonanie jego IX Symfonii, był już niemal całkiem głuchy. Jej finałowy chór to muzyka do wiersza Schillera „Oda do radości”.

Mozart wurde 1756 in Salzburg geboren, das damals noch nicht zu Österreich gehörte, und verbrachte seine letzten zehn Jahre in Wien. „Figaros Hochzeit“ und „Don Giovanni“ schrieb er auf Italienisch, wie es für Opern üblich war. „Die Zauberflöte“ von 1791 dagegen ist ein deutsches Singspiel, mit gesprochenen Dialogen in der Sprache des Publikums. Gut zwei Monate nach der Premiere starb Mozart mit nur 35 Jahren.

Mozart urodził się w 1756 roku w Salzburgu, który nie należał jeszcze wtedy do Austrii, a ostatnie dziesięć lat życia spędził w Wiedniu. „Wesele Figara” i „Don Giovanniego” napisał po włosku, jak było przyjęte w operze. Natomiast „Czarodziejski flet” z 1791 roku to niemiecki singspiel z mówionymi dialogami w języku publiczności. Nieco ponad dwa miesiące po premierze Mozart zmarł, mając zaledwie 35 lat.

Im 19. Jahrhundert rückten Gefühle, Naturerlebnis und die Persönlichkeit des Künstlers in den Mittelpunkt. Robert Schumann schrieb Klavierzyklen und Lieder, etwa die „Dichterliebe“ nach Gedichten von Heinrich Heine. Neben ihm prägten Johannes Brahms und Richard Wagner diese Epoche. Ihre Anhänger stritten lange und heftig darüber, wessen Musik die Zukunft gehöre.

W XIX wieku w centrum uwagi znalazły się uczucia, przeżywanie natury i osobowość artysty. Robert Schumann pisał cykle fortepianowe i pieśni, na przykład „Miłość poety” do wierszy Heinricha Heinego. Obok niego epokę tę ukształtowali Johannes Brahms i Richard Wagner. Ich zwolennicy długo i zaciekle spierali się o to, czyja muzyka należy do przyszłości.

Wagner wollte die Oper ganz neu denken. Bei ihm bekommt jede Figur und jede wichtige Idee ein eigenes musikalisches Motiv, ein Leitmotiv. Musik, Text und Bühne sollten zu einem „Gesamtkunstwerk“ verschmelzen, und die Texte schrieb er selbst. Für seinen „Ring des Nibelungen“, vier Opern mit zusammen rund fünfzehn Stunden Musik, ließ er in Bayreuth ein eigenes Festspielhaus bauen, das 1876 eröffnet wurde.

Wagner chciał całkowicie na nowo przemyśleć operę. U niego każda postać i każda ważna idea ma własny motyw muzyczny, czyli lejtmotyw. Muzyka, tekst i scena miały zlać się w „dzieło sztuki totalnej”, a libretta pisał sam. Dla swojego „Pierścienia Nibelunga”, czterech oper trwających łącznie około piętnastu godzin, kazał zbudować w Bayreuth własny teatr festiwalowy, otwarty w 1876 roku.

Brahms, 1833 in Hamburg geboren, ging einen anderen Weg. Er hielt an klassischen Formen wie Sinfonie, Sonate und Quartett fest und füllte sie mit romantischem Gefühl. An seiner ersten Sinfonie arbeitete er rund zwanzig Jahre, auch weil er den Vergleich mit Beethoven fürchtete. Sie wurde 1876 uraufgeführt, im selben Jahr wie der „Ring“.

Brahms, urodzony w 1833 roku w Hamburgu, poszedł inną drogą. Trzymał się form klasycznych, takich jak symfonia, sonata i kwartet, i wypełniał je romantycznym uczuciem. Nad I Symfonią pracował około dwudziestu lat, między innymi dlatego, że bał się porównania z Beethovenem. Jej prawykonanie odbyło się w 1876 roku, w tym samym roku premiera „Pierścienia”.

Was in Leipzig, Wien und Bayreuth entstand, wurde zum Maßstab für ganz Europa. Sinfonie und Streichquartett, wie Haydn sie geformt hatte, übernahmen Komponisten von Paris bis Sankt Petersburg. Bis heute gehören Bach, Mozart und Beethoven an jeder Musikhochschule zum Pflichtprogramm.

To, co powstało w Lipsku, Wiedniu i Bayreuth, stało się wzorem dla całej Europy. Symfonię i kwartet smyczkowy w kształcie nadanym im przez Haydna przejęli kompozytorzy od Paryża po Petersburg. Do dziś Bach, Mozart i Beethoven należą do obowiązkowego programu każdej akademii muzycznej.

Auch außerhalb des Konzertsaals fand diese Musik Widerhall. Philosophen wie Arthur Schopenhauer und Friedrich Nietzsche schrieben ausführlich über sie, und Nietzsche war einige Jahre eng mit Wagner befreundet. Thomas Mann machte in seinem Roman „Doktor Faustus“ sogar einen Komponisten zur Hauptfigur.

Ta muzyka znalazła oddźwięk także poza salą koncertową. Filozofowie tacy jak Arthur Schopenhauer i Friedrich Nietzsche obszernie o niej pisali, a Nietzsche przez kilka lat był bliskim przyjacielem Wagnera. Tomasz Mann uczynił nawet kompozytora głównym bohaterem swojej powieści „Doktor Faustus”.

Viele dieser Werke sind auch sprachlich interessant. Bachs Kantaten und Passionen, Mozarts „Zauberflöte“, Wagners Opern und die Lieder von Schumann und Brahms werden auf Deutsch gesungen, oft nach Texten großer Dichter wie Goethe, Schiller und Heine.

Wiele z tych dzieł jest ciekawych także pod względem językowym. Kantaty i pasje Bacha, „Czarodziejski flet” Mozarta, opery Wagnera oraz pieśni Schumanna i Brahmsa śpiewa się po niemiecku, często do tekstów wielkich poetów, takich jak Goethe, Schiller i Heine.

Wer beim Hören den Text mitliest, lernt Wörter, die im Alltag selten vorkommen, und bekommt ein Gefühl für den Rhythmus der Sprache. Ein Lied dauert oft nur zwei oder drei Minuten und eignet sich gut zum Wiederholen. Libretti und Liedtexte findet man meist kostenlos im Internet.

Kto podczas słuchania śledzi tekst, uczy się słów, które rzadko pojawiają się na co dzień, i wyczuwa rytm języka. Pieśń trwa często tylko dwie lub trzy minuty i świetnie nadaje się do powtarzania. Libretta i teksty pieśni można zwykle za darmo znaleźć w internecie.

In rund 170 Jahren, von Bachs Leipziger Kantaten bis zu den späten Werken von Brahms, entstand im deutschsprachigen Raum ein großer Teil dessen, was man heute weltweit unter klassischer Musik versteht.

W ciągu mniej więcej 170 lat, od lipskich kantat Bacha po późne dzieła Brahmsa, w krajach niemieckojęzycznych powstała duża część tego, co dziś na całym świecie rozumie się przez muzykę klasyczną.

Wer Deutsch lernt, kann diese Musik auf zwei Wegen entdecken: im Konzertsaal oder mit Kopfhörern und dem Text in der Hand. Ein guter Anfang ist die „Zauberflöte“. Viele ihrer Melodien kennt man schon, ohne es zu wissen.

Kto uczy się niemieckiego, może odkrywać tę muzykę na dwa sposoby: w sali koncertowej albo ze słuchawkami na uszach i tekstem w ręku. Dobrym początkiem jest „Czarodziejski flet”. Wiele jego melodii znamy, choć nawet o tym nie wiemy.