Von Bach bis Brahms

Kaum ein Land hat die klassische Musik so geprägt wie Deutschland. Zwischen 1700 und 1900 entstanden hier und im übrigen deutschsprachigen Raum Werke, die heute auf allen Kontinenten gespielt werden: Fugen und Sinfonien, Opern und Lieder.

Klassik musiqiyə Almaniya qədər güclü təsir göstərmiş ölkə azdır. 1700 ilə 1900-cü illər arasında burada və almandilli digər torpaqlarda bu gün bütün qitələrdə ifa olunan əsərlər yarandı: fuqalar və simfoniyalar, operalar və mahnılar.

Diese Musik erzählt auch von ihrer Zeit. Bach schrieb noch vor allem für die Kirche, Beethoven schon für ein bürgerliches Konzertpublikum, und Wagner ließ sich am Ende sogar ein eigenes Opernhaus bauen.

Bu musiqi öz dövrü haqqında da danışır. Bax hələ əsasən kilsə üçün yazırdı, Bethoven artıq şəhərli konsert tamaşaçıları üçün, Vaqner isə sonda hətta özünə məxsus opera teatrı tikdirdi.

Johann Sebastian Bach wurde 1685 in Eisenach geboren und starb 1750 in Leipzig, wo er ab 1723 als Thomaskantor arbeitete. Zu seinen bekanntesten Werken gehören die „Brandenburgischen Konzerte“, „Das Wohltemperierte Klavier“ und die „Matthäus-Passion“. Darin führt er oft mehrere selbstständige Stimmen kunstvoll zusammen. Diese Technik nennt man Kontrapunkt.

İohann Sebastyan Bax 1685-ci ildə Eyzenaxda anadan olub, 1750-ci ildə isə 1723-cü ildən Müqəddəs Foma kilsəsinin kantoru kimi çalışdığı Leypsiqdə vəfat edib. Ən məşhur əsərləri arasında “Brandenburq konsertləri”, “Yaxşı temperasiyalı klavir” və “Matfey passionu” var. Bu əsərlərdə o, çox vaxt bir neçə müstəqil səsi ustalıqla bir-birinə hörür. Bu texnikaya kontrapunkt deyilir.

In Leipzig brauchte man fast jeden Sonntag eine neue Kantate für den Gottesdienst, und Bach schrieb in seinen ersten Jahren dort oft eine pro Woche. Nach seinem Tod geriet vieles in Vergessenheit. Erst 1829 führte der junge Felix Mendelssohn Bartholdy die „Matthäus-Passion“ in Berlin wieder auf und löste eine Bach-Begeisterung aus, die bis heute anhält.

Leypsiqdə demək olar ki, hər bazar günü ibadət üçün yeni kantata lazım idi və Bax oradakı ilk illərində çox vaxt həftədə bir kantata yazırdı. Ölümündən sonra əsərlərinin çoxu unuduldu. Yalnız 1829-cu ildə gənc Feliks Mendelson-Bartoldi “Matfey passionu”nu Berlində yenidən ifa etdi və bu günədək davam edən Bax həvəsinə səbəb oldu.

Zur selben Zeit waren auch Georg Friedrich Händel und Georg Philipp Telemann berühmt. Händel, wie Bach 1685 geboren, machte in London Karriere und schrieb dort den „Messias“. Telemann wirkte in Hamburg und war zu Lebzeiten bekannter als Bach. Er hinterließ mehrere tausend Werke.

Həmin dövrdə Georq Fridrix Hendel və Georq Filipp Teleman da məşhur idilər. Bax kimi 1685-ci ildə doğulmuş Hendel karyerasını Londonda qurdu və “Məsih” oratoriyasını orada yazdı. Teleman Hamburqda çalışırdı və sağlığında Baxdan daha tanınmış idi. O, bir neçə min əsər qoyub getdi.

In der Klassik wurde die Musik klarer und übersichtlicher: eingängige Melodien, deutliche Formen, ein ausgewogenes Verhältnis der Teile. Ihr Zentrum war Wien, deshalb spricht man von der Wiener Klassik. Ihre drei großen Namen sind Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart und Ludwig van Beethoven.

Klassisizm dövründə musiqi daha aydın və şəffaf oldu: yadda qalan melodiyalar, dəqiq formalar, hissələr arasında tarazlıq. Bu dövrün mərkəzi Vyana idi, buna görə də Vyana klassik məktəbindən danışılır. Onun üç böyük adı Yozef Haydn, Volfqanq Amadey Motsart və Lüdviq van Bethovendir.

Beethoven kam 1770 in Bonn zur Welt, zog mit 21 Jahren nach Wien und starb dort 1827. Mit seinen Sinfonien, Klaviersonaten und Streichquartetten sprengte er die Formen, die er unter anderem bei Haydn gelernt hatte. Die „Mondscheinsonate“ bekam ihren Namen erst nach seinem Tod. Als 1824 seine 9. Sinfonie uraufgeführt wurde, war er fast völlig taub. Ihr Schlusschor vertont Schillers Gedicht „An die Freude“.

Bethoven 1770-ci ildə Bonnda anadan olub, 21 yaşında Vyanaya köçüb və 1827-ci ildə orada vəfat edib. Simfoniyaları, fortepiano sonataları və simli kvartetləri ilə o, digərləri ilə yanaşı Haydndan da öyrəndiyi formaların çərçivəsini dağıtdı. “Ay işığı sonatası” bu adı yalnız ölümündən sonra aldı. 1824-cü ildə Doqquzuncu simfoniyasının ilk ifası olanda o, demək olar ki, tamamilə kar idi. Simfoniyanın final xoru Şillerin “Sevincə qəsidə” şeirinə yazılıb.

Mozart wurde 1756 in Salzburg geboren, das damals noch nicht zu Österreich gehörte, und verbrachte seine letzten zehn Jahre in Wien. „Figaros Hochzeit“ und „Don Giovanni“ schrieb er auf Italienisch, wie es für Opern üblich war. „Die Zauberflöte“ von 1791 dagegen ist ein deutsches Singspiel, mit gesprochenen Dialogen in der Sprache des Publikums. Gut zwei Monate nach der Premiere starb Mozart mit nur 35 Jahren.

Motsart 1756-cı ildə o vaxt hələ Avstriyaya aid olmayan Zalsburqda anadan olub və son on ilini Vyanada keçirib. “Fiqaronun toyu” və “Don Juan” operalarını, operada adət olduğu kimi, italyanca yazıb. 1791-ci ilin “Sehrli fleyta” əsəri isə əksinə, tamaşaçının öz dilində danışıq dialoqları olan alman zinqşpilidir. Premyeradan iki aydan bir qədər çox sonra Motsart cəmi 35 yaşında vəfat etdi.

Im 19. Jahrhundert rückten Gefühle, Naturerlebnis und die Persönlichkeit des Künstlers in den Mittelpunkt. Robert Schumann schrieb Klavierzyklen und Lieder, etwa die „Dichterliebe“ nach Gedichten von Heinrich Heine. Neben ihm prägten Johannes Brahms und Richard Wagner diese Epoche. Ihre Anhänger stritten lange und heftig darüber, wessen Musik die Zukunft gehöre.

XIX əsrdə hisslər, təbiəti duyma və sənətkarın şəxsiyyəti ön plana çıxdı. Robert Şuman fortepiano silsilələri və mahnılar yazdı, məsələn, Henrix Heynenin şeirlərinə “Şairin məhəbbəti”. Onunla yanaşı bu dövrü Yohannes Brams və Rixard Vaqner müəyyən etdi. Onların tərəfdarları gələcəyin kimin musiqisinə məxsus olduğu barədə uzun müddət və qızğın şəkildə mübahisə etdilər.

Wagner wollte die Oper ganz neu denken. Bei ihm bekommt jede Figur und jede wichtige Idee ein eigenes musikalisches Motiv, ein Leitmotiv. Musik, Text und Bühne sollten zu einem „Gesamtkunstwerk“ verschmelzen, und die Texte schrieb er selbst. Für seinen „Ring des Nibelungen“, vier Opern mit zusammen rund fünfzehn Stunden Musik, ließ er in Bayreuth ein eigenes Festspielhaus bauen, das 1876 eröffnet wurde.

Vaqner operanı tamamilə yenidən düşünmək istəyirdi. Onun əsərlərində hər personajın və hər mühüm ideyanın öz musiqi motivi, yəni leytmotivi var. Musiqi, mətn və səhnə vahid “ümumi sənət əsəri”ndə birləşməli idi və mətnləri o özü yazırdı. Ümumilikdə təxminən on beş saat musiqidən ibarət dörd operanı birləşdirən “Nibelunq üzüyü” üçün o, Bayroytda özünə məxsus festival teatrı tikdirdi. Teatr 1876-cı ildə açıldı.

Brahms, 1833 in Hamburg geboren, ging einen anderen Weg. Er hielt an klassischen Formen wie Sinfonie, Sonate und Quartett fest und füllte sie mit romantischem Gefühl. An seiner ersten Sinfonie arbeitete er rund zwanzig Jahre, auch weil er den Vergleich mit Beethoven fürchtete. Sie wurde 1876 uraufgeführt, im selben Jahr wie der „Ring“.

1833-cü ildə Hamburqda doğulmuş Brams başqa yol seçdi. O, simfoniya, sonata və kvartet kimi klassik formalara sadiq qaldı və onları romantik hisslə doldurdu. Birinci simfoniyası üzərində təxminən iyirmi il işlədi, bunun səbəblərindən biri də Bethovenlə müqayisə olunmaqdan qorxması idi. Simfoniyanın ilk ifası 1876-cı ildə, “Üzük”lə eyni ildə oldu.

Was in Leipzig, Wien und Bayreuth entstand, wurde zum Maßstab für ganz Europa. Sinfonie und Streichquartett, wie Haydn sie geformt hatte, übernahmen Komponisten von Paris bis Sankt Petersburg. Bis heute gehören Bach, Mozart und Beethoven an jeder Musikhochschule zum Pflichtprogramm.

Leypsiqdə, Vyanada və Bayroytda yaradılanlar bütün Avropa üçün nümunəyə çevrildi. Parisdən Sankt-Peterburqa qədər bəstəkarlar simfoniyanı və simli kvarteti Haydnın verdiyi şəkildə mənimsədilər. Bax, Motsart və Bethoven bu gün də hər konservatoriyada məcburi proqramın bir hissəsidir.

Auch außerhalb des Konzertsaals fand diese Musik Widerhall. Philosophen wie Arthur Schopenhauer und Friedrich Nietzsche schrieben ausführlich über sie, und Nietzsche war einige Jahre eng mit Wagner befreundet. Thomas Mann machte in seinem Roman „Doktor Faustus“ sogar einen Komponisten zur Hauptfigur.

Bu musiqi konsert salonundan kənarda da əks-səda doğurdu. Artur Şopenhauer və Fridrix Nitsşe kimi filosoflar onun haqqında geniş yazdılar, Nitsşe isə bir neçə il Vaqnerin yaxın dostu oldu. Tomas Mann hətta “Doktor Faustus” romanında bir bəstəkarı baş qəhrəman etdi.

Viele dieser Werke sind auch sprachlich interessant. Bachs Kantaten und Passionen, Mozarts „Zauberflöte“, Wagners Opern und die Lieder von Schumann und Brahms werden auf Deutsch gesungen, oft nach Texten großer Dichter wie Goethe, Schiller und Heine.

Bu əsərlərin çoxu dil baxımından da maraqlıdır. Baxın kantataları və passionları, Motsartın “Sehrli fleyta”sı, Vaqnerin operaları, Şuman və Bramsın mahnıları almanca oxunur, çox vaxt Höte, Şiller və Heyne kimi böyük şairlərin mətnlərinə.

Wer beim Hören den Text mitliest, lernt Wörter, die im Alltag selten vorkommen, und bekommt ein Gefühl für den Rhythmus der Sprache. Ein Lied dauert oft nur zwei oder drei Minuten und eignet sich gut zum Wiederholen. Libretti und Liedtexte findet man meist kostenlos im Internet.

Dinləyərkən mətni izləyən adam gündəlik həyatda nadir rast gəlinən sözləri öyrənir və dilin ritmini hiss etməyə başlayır. Bir mahnı çox vaxt cəmi iki-üç dəqiqə çəkir və təkrar üçün çox əlverişlidir. Librettolar və mahnı mətnləri adətən internetdə pulsuz tapılır.

In rund 170 Jahren, von Bachs Leipziger Kantaten bis zu den späten Werken von Brahms, entstand im deutschsprachigen Raum ein großer Teil dessen, was man heute weltweit unter klassischer Musik versteht.

Təxminən 170 il ərzində, Baxın Leypsiq kantatalarından Bramsın son əsərlərinə qədər, almandilli ölkələrdə bu gün bütün dünyada klassik musiqi deyəndə başa düşülənlərin böyük hissəsi yarandı.

Wer Deutsch lernt, kann diese Musik auf zwei Wegen entdecken: im Konzertsaal oder mit Kopfhörern und dem Text in der Hand. Ein guter Anfang ist die „Zauberflöte“. Viele ihrer Melodien kennt man schon, ohne es zu wissen.

Alman dilini öyrənən adam bu musiqini iki yolla kəşf edə bilər: konsert salonunda və ya qulaqlıqla, mətn əlində. Yaxşı başlanğıc “Sehrli fleyta”dır. Onun bir çox melodiyasını bəlkə də özünüz bilmədən artıq tanıyırsınız.