Die Weimarer Republik

Die Weimarer Republik war die erste parlamentarische Demokratie in Deutschland. Ausgerufen wurde sie am 9. November 1918, in den letzten Tagen des Ersten Weltkriegs, als Kaiser Wilhelm II. abdanken musste. Sie hielt nur bis 1933.

Veymar Respublikası Almaniyanın ilk parlament demokratiyası idi. O, Birinci Dünya Müharibəsinin son günlərində, imperator II Vilhelm taxtdan əl çəkməyə məcbur olanda, 1918-ci il noyabrın 9-da elan edildi. Respublika cəmi 1933-cü ilədək yaşaya bildi.

Vierzehn Jahre lang kämpfte sie mit Putschversuchen, Inflation und Massenarbeitslosigkeit. Trotzdem erlebte Deutschland in dieser Zeit eine erstaunliche kulturelle Blüte, und viele Ideen der Republik leben im heutigen Grundgesetz weiter.

On dörd il ərzində o, çevriliş cəhdləri, inflyasiya və kütləvi işsizliklə mübarizə apardı. Buna baxmayaraq, Almaniya bu dövrdə heyrətamiz mədəni çiçəklənmə yaşadı, respublikanın bir çox ideyası isə bugünkü Əsas Qanunda yaşamaqda davam edir.

Weil es in Berlin zu unruhig war, trat die Nationalversammlung im Februar 1919 im ruhigen Weimar zusammen. Daher hat die Republik ihren Namen. Die Verfassung, die im August 1919 in Kraft trat, garantierte Grundrechte, ein allgemeines Wahlrecht für Männer und Frauen ab 20 Jahren und ein parlamentarisches System.

Berlində vəziyyət çox gərgin olduğundan Milli Məclis 1919-cu ilin fevralında sakit Veymar şəhərində toplandı. Respublika adını buradan alıb. 1919-cu ilin avqustunda qüvvəyə minən konstitusiya əsas hüquqları, 20 yaşdan yuxarı kişi və qadınlar üçün ümumi seçki hüququnu və parlament sistemini təmin edirdi.

Die junge Demokratie hatte von Anfang an viele Feinde. Kommunisten wollten eine Räterepublik nach sowjetischem Vorbild, Nationalisten und Monarchisten sehnten sich nach dem Kaiserreich zurück.

Gənc demokratiyanın lap əvvəldən çoxlu düşməni var idi. Kommunistlər sovet nümunəsində şuralar respublikası istəyir, millətçilər və monarxistlər isə imperiya dövrünün həsrətini çəkirdilər.

Im März 1920 versuchten rechte Truppen beim Kapp-Putsch, die Regierung in Berlin zu stürzen. Ein Generalstreik zwang sie nach wenigen Tagen zum Aufgeben. Im November 1923 scheiterte Adolf Hitler mit seinem Putsch in München.

1920-ci ilin martında Kapp qiyamı zamanı sağçı qoşunlar Berlindəki hökuməti devirməyə cəhd etdi. Ümumi tətil onları bir neçə gün sonra geri çəkilməyə məcbur etdi. 1923-cü ilin noyabrında isə Adolf Hitlerin Münhendəki qiyamı uğursuzluqla bitdi.

Wirtschaftlich kam die Republik kaum zur Ruhe. Zuerst fraß die Inflation die Ersparnisse auf, dann löste der New Yorker Börsenkrach von 1929 die Weltwirtschaftskrise aus. Anfang 1932 waren in Deutschland rund sechs Millionen Menschen arbeitslos.

İqtisadi baxımdan respublika demək olar ki, heç vaxt sabitlik görmədi. Əvvəlcə inflyasiya əmanətləri uddu, sonra isə 1929-cu ildə Nyu-York birjasının çöküşü Böyük Depressiyaya səbəb oldu. 1932-ci ilin əvvəlində Almaniyada təxminən altı milyon nəfər işsiz idi.

Gleichzeitig wurde der Sozialstaat ausgebaut, und Frauen durften zum ersten Mal wählen und gewählt werden. Damit gehörte Deutschland in Europa zu den Vorreitern.

Eyni zamanda sosial dövlət genişləndirildi, qadınlar ilk dəfə seçmək və seçilmək hüququ qazandılar. Bununla Almaniya Avropada öncül ölkələr sırasına çıxdı.

Kaum eine Epoche der deutschen Geschichte war so experimentierfreudig. Maler, Architekten, Schriftsteller und Musiker brachen mit alten Regeln, und Berlin wurde zu einer der lebendigsten Kulturstädte Europas.

Alman tarixində eksperimentə bu qədər meylli dövr azdır. Rəssamlar, memarlar, yazıçılar və musiqiçilər köhnə qaydalardan imtina etdilər, Berlin isə Avropanın ən canlı mədəniyyət şəhərlərindən birinə çevrildi.

Am 30. Januar 1933 ernannte Reichspräsident Paul von Hindenburg Adolf Hitler zum Reichskanzler. Innerhalb weniger Monate schafften die Nationalsozialisten die Demokratie ab. Wirtschaftskrise, Massenarbeitslosigkeit und eine tief gespaltene Gesellschaft hatten ihnen den Weg geebnet.

1933-cü il yanvarın 30-da Reyx prezidenti Paul fon Hindenburq Adolf Hitleri Reyx kansleri təyin etdi. Bir neçə ay ərzində nasional-sosialistlər demokratiyanı ləğv etdilər. İqtisadi böhran, kütləvi işsizlik və dərindən parçalanmış cəmiyyət onlara yol açmışdı.

Ganz verloren ging das Erbe von Weimar jedoch nicht. Als 1949 das Grundgesetz entstand, knüpften seine Mütter und Väter an die Weimarer Grundrechte an und versuchten zugleich, die Schwächen der alten Verfassung zu vermeiden.

Lakin Veymarın irsi tamamilə itmədi. 1949-cu ildə Əsas Qanun hazırlanarkən onun müəllifləri Veymar konstitusiyasındakı əsas hüquqlara istinad etdilər və eyni zamanda köhnə konstitusiyanın zəif cəhətlərindən qaçmağa çalışdılar.

Oft nennt man Weimar eine „Republik ohne Republikaner“, weil zu wenige Deutsche wirklich hinter ihr standen. Und doch brachte sie in nur vierzehn Jahren mehr kulturellen Aufbruch hervor als manche viel längere Epoche.

Veymarı tez-tez "respublikaçıları olmayan respublika" adlandırırlar, çünkü onu həqiqətən dəstəkləyən almanlar çox az idi. Buna baxmayaraq, o, cəmi on dörd ildə daha uzun sürən bir çox dövrdən daha böyük mədəni yüksəliş yaratdı.

Wer Deutschland kennenlernt, begegnet dieser Zeit noch heute: in Bauhaus-Möbeln, in Brechts Liedern, in der Fernsehserie „Babylon Berlin“ und in Debatten darüber, wie man eine Demokratie schützt.

Almaniya ilə tanış olan hər kəs bu gün də həmin dövrlə qarşılaşır: Bauhaus mebellərində, Brextin mahnılarında, "Babil Berlin" teleserialında və demokratiyanı necə qorumaq barədə müzakirələrdə.