Goethe, Schiller und die Romantik

Ende des 18. und Anfang des 19. Jahrhunderts erlebte die deutsche Literatur eine außergewöhnliche Blütezeit. In wenigen Jahrzehnten folgten drei Strömungen aufeinander: der Sturm und Drang, die Weimarer Klassik und die Romantik. Ihre bekanntesten Namen sind bis heute Johann Wolfgang von Goethe und Friedrich Schiller.

XVIII əsrin sonu və XIX əsrin əvvəlində alman ədəbiyyatı misilsiz bir çiçəklənmə dövrü yaşadı. Bir neçə onillik ərzində üç cərəyan bir-birini əvəz etdi: Sturm und Drang, Veymar klassisizmi və romantizm. Bu dövrün ən məşhur adları bu gün də İohann Volfqanq fon Göte və Fridrix Şillerdir.

Genau genommen waren die beiden keine Romantiker. Ihre Zeit war vor allem die Klassik, und die jungen Romantiker grenzten sich teilweise bewusst von ihnen ab. Trotzdem lässt sich die Romantik ohne Goethe und Schiller kaum verstehen: Sie hatten zuvor gezeigt, wie viel Gefühl, Freiheit und Fantasie in der deutschen Sprache stecken.

Əslində hər ikisi romantik deyildi. Onların dövrü hər şeydən əvvəl klassisizm idi və gənc romantiklər bəzən bilərəkdən onlardan uzaqlaşırdılar. Buna baxmayaraq, romantizmi Göte və Şillersiz anlamaq çətindir: alman dilinin nə qədər hiss, azadlıq və təxəyyül daşıya bildiyini ilk olaraq onlar göstərmişdilər.

Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832) stammte aus einer wohlhabenden Frankfurter Familie und studierte zunächst Jura. Mit 25 Jahren wurde er durch den Roman ‚Die Leiden des jungen Werthers‘ (1774) auf einen Schlag berühmt. Die Geschichte eines jungen Mannes, der an einer unglücklichen Liebe zerbricht, las man in ganz Europa, und manche junge Männer kleideten sich sogar wie Werther: in blauem Frack und gelber Weste.

İohann Volfqanq fon Göte (1749-1832) Frankfurtun varlı bir ailəsindən idi və əvvəlcə hüquq təhsili aldı. 25 yaşında "Gənc Verterin iztirabları" (1774) romanı ilə bir anda məşhurlaşdı. Bədbəxt sevgidən sınan bir gəncin hekayəsini bütün Avropa oxudu, bəzi gənclər isə hətta Verter kimi geyinməyə başladı: mavi frak və sarı jilet.

1775 zog Goethe nach Weimar, wo er den Rest seines Lebens verbrachte und unter anderem als Minister am Hof des Herzogs diente. Er schrieb nicht nur Gedichte, Dramen und Romane, sondern erforschte auch Pflanzen, Gesteine und Farben. In seiner ‚Farbenlehre‘ (1810) widersprach er sogar Isaac Newton. Für viele wurde er so zum Vorbild eines universal gebildeten Menschen.

1775-ci ildə Göte Veymara köçdü və ömrünün qalanını orada keçirdi, o cümlədən hersoqun sarayında nazir kimi çalışdı. O, təkcə şeir, dram və roman yazmadı, həm də bitkiləri, süxurları və rəngləri tədqiq etdi. "Rənglər haqqında təlim" (1810) əsərində hətta İsaak Nyutona etiraz etdi. Beləliklə, çoxları üçün hərtərəfli təhsilli insanın nümunəsinə çevrildi.

Sein wichtigstes Werk ist der ‚Faust‘. Goethe arbeitete fast sein ganzes Leben daran: Der erste Teil erschien 1808, der zweite erst 1832, kurz nach seinem Tod. Der Gelehrte Faust schließt einen Pakt mit dem Teufel Mephisto, weil er wissen will, ‚was die Welt im Innersten zusammenhält‘. Viele Verse aus dem Stück sind heute feste Redewendungen im Deutschen.

Onun ən mühüm əsəri "Faust"dur. Göte bu əsər üzərində demək olar ki, bütün ömrü boyu çalışdı: birinci hissə 1808-ci ildə, ikinci hissə isə yalnız 1832-ci ildə, ölümündən az sonra çıxdı. Alim Faust "dünyanı ən dərində bir yerdə saxlayan nədir" sualına cavab tapmaq üçün şeytan Mefistofellə müqavilə bağlayır. Əsərdəki bir çox misra alman dilində sabit ifadələrə çevrilib.

Friedrich Schiller (1759-1805) war zehn Jahre jünger als Goethe und stammte aus einfachen Verhältnissen. Der Herzog von Württemberg schickte ihn auf eine strenge Militärakademie, wo er Medizin studierte und heimlich sein erstes Drama schrieb: ‚Die Räuber‘. Nach der Uraufführung 1782 in Mannheim verbot ihm der Herzog das Schreiben, und Schiller floh aus Stuttgart.

Fridrix Şiller (1759-1805) Götedən on yaş kiçik idi və sadə bir ailədən çıxmışdı. Vürtemberq hersoqu onu sərt bir hərbi akademiyaya göndərdi, Şiller orada tibb oxudu və gizlicə ilk dramını, "Qaçaqlar"ı yazdı. 1782-ci ildə Mannheymdə premyeradan sonra hersoq ona yazmağı qadağan etdi və Şiller Ştutqartdan qaçdı.

Es folgten Dramen wie ‚Kabale und Liebe‘ (1784), ‚Wallenstein‘ (1799) und ‚Wilhelm Tell‘ (1804). Immer wieder geht es darin um Freiheit, um Macht und um Menschen, die sich gegen Unrecht auflehnen. Sein Gedicht ‚An die Freude‘ kennt heute fast jeder: Beethoven vertonte es im letzten Satz seiner 9. Sinfonie, und diese Melodie ist heute die Hymne der Europäischen Union.

Bunun ardınca "Məkr və məhəbbət" (1784), "Vallenşteyn" (1799) və "Vilhelm Tell" (1804) kimi dramlar gəldi. Onlarda dönə-dönə azadlıqdan, hakimiyyətdən və ədalətsizliyə qarşı üsyan edən insanlardan bəhs olunur. Onun "Sevincə qəsidə" şeirini bu gün demək olar ki, hamı tanıyır: Bethoven onu Doqquzuncu simfoniyasının son hissəsində musiqiyə saldı və bu melodiya bu gün Avropa İttifaqının himnidir.

Kennengelernt hatten sich Goethe und Schiller schon 1788, doch Freunde wurden sie erst 1794. Danach schrieben sie sich rund tausend Briefe, lasen gegenseitig ihre Manuskripte und kritisierten sie offen. 1799 zog Schiller von Jena nach Weimar, um Goethe näher zu sein. Vor dem Nationaltheater in Weimar stehen die beiden heute als Bronzedenkmal Seite an Seite.

Göte və Şiller hələ 1788-ci ildə tanış olmuşdular, lakin yalnız 1794-cü ildə dost oldular. O vaxtdan bir-birinə təxminən min məktub yazdılar, bir-birinin əlyazmalarını oxuyub açıq tənqid etdilər. 1799-cu ildə Şiller Götenin yanında olmaq üçün Yenadan Veymara köçdü. Bu gün hər ikisi Veymardakı Milli Teatrın qarşısında bürünc abidədə yan-yana dayanır.

Schon vor der Romantik lehnte sich in Deutschland eine Gruppe junger Autoren gegen strenge Regeln auf: der Sturm und Drang (etwa 1765-1785). Seinen Namen hat er von einem Theaterstück Friedrich Maximilian Klingers aus dem Jahr 1776. Goethes ‚Werther‘ und Schillers ‚Räuber‘ gehören zu seinen bekanntesten Werken.

Hələ romantizmdən əvvəl Almaniyada bir qrup gənc yazıçı sərt qaydalara qarşı üsyan etdi: bu, "Fırtına və hücum" mənasını verən Sturm und Drang idi (təxminən 1765-1785). Adını Fridrix Maksimilian Klingerin 1776-cı ildə yazdığı pyesdən alıb. Götenin "Verter"i və Şillerin "Qaçaqlar"ı onun ən tanınmış əsərlərindəndir.

Diese jungen Dichter misstrauten der kühlen Vernunft der Aufklärung. Sie schrieben über leidenschaftliche Gefühle, über das Genie, das keine Regeln braucht, und über Menschen, die mit der Gesellschaft in Konflikt geraten. Viele dieser Ideen griff die Romantik später wieder auf.

Bu gənc şairlər Maarifçiliyin soyuq ağlına etibar etmirdilər. Onlar ehtiraslı hisslərdən, heç bir qaydaya ehtiyac duymayan dahidən və cəmiyyətlə münaqişəyə girən insanlardan yazırdılar. Sonralar romantizm bu fikirlərin çoxunu yenidən götürdü.

Mit den Jahren wurden Goethe und Schiller ruhiger. Die Weimarer Klassik (etwa 1786-1805) beginnt mit Goethes Reise nach Italien und endet mit Schillers Tod. Statt wilder Gefühle suchten die beiden nun nach dem Vorbild der antiken Kunst Maß und Harmonie. Der Mensch sollte Gefühl und Vernunft in Einklang bringen.

İllər keçdikcə Göte və Şiller sakitləşdi. Veymar klassisizmi (təxminən 1786-1805) Götenin İtaliya səyahəti ilə başlayır və Şillerin ölümü ilə bitir. Artıq coşqun hisslər əvəzinə onlar antik sənəti örnək götürərək ölçü və ahəng axtarırdılar. İnsan hiss ilə ağlı uzlaşdırmalı idi.

In dieser Zeit entstanden Dramen wie Goethes ‚Iphigenie auf Tauris‘ und Schillers ‚Maria Stuart‘, dazu viele Aufsätze über Kunst und Erziehung. 1797 wetteiferten die Freunde sogar im Balladenschreiben. Aus diesem ‚Balladenjahr‘ stammen Goethes ‚Der Zauberlehrling‘ und Schillers ‚Der Taucher‘, die bis heute in deutschen Schulen gelesen werden.

Bu dövrdə Götenin "İfigeniya Tavridada" və Şillerin "Mariya Stüart" kimi dramları, eləcə də incəsənət və tərbiyə haqqında çoxlu esselər yarandı. 1797-ci ildə iki dost hətta ballada yazmaqda yarışdı. Götenin "Sehrbazın şagirdi" və Şillerin "Dalğıc" balladaları bu "ballada ili"ndən qalıb və bu gün də alman məktəblərində oxunur.

Um 1798 kam in Jena ein Kreis junger Autoren zusammen, darunter Novalis und die Brüder August Wilhelm und Friedrich Schlegel. Mit ihnen begann die Romantik. Sie interessierten sich für Träume, das Unheimliche, das Mittelalter und alte Volksdichtung. Novalis machte die ‚blaue Blume‘ zum Symbol der Sehnsucht, E.T.A. Hoffmann schrieb unheimliche Erzählungen wie ‚Der Sandmann‘, und die Brüder Grimm sammelten Märchen, die 1812 zum ersten Mal erschienen.

Təxminən 1798-ci ildə Yenada gənc yazıçılardan ibarət bir dərnək toplandı, onların arasında Novalis və qardaşlar August Vilhelm və Fridrix Şlegel də var idi. Romantizm onlarla başladı. Onları yuxular, vahiməli olan hər şey, orta əsrlər və qədim xalq poeziyası maraqlandırırdı. Novalis "mavi çiçək"i həsrətin simvoluna çevirdi, E.T.A. Hofman "Qum adam" kimi vahiməli hekayələr yazdı, Qrimm qardaşları isə ilk dəfə 1812-ci ildə nəşr olunan nağılları topladılar.

Goethe und Schiller hinterließen ein Werk, das weit über die Literatur hinausreicht. Komponisten wie Franz Schubert vertonten ihre Gedichte, Philosophen setzten sich mit ihren Ideen auseinander, und ihre Stücke stehen bis heute auf den Spielplänen deutscher Theater. Auch das Goethe-Institut, das in der ganzen Welt Deutschkurse anbietet, trägt Goethes Namen.

Göte və Şiller ədəbiyyatın hüdudlarından çox kənara çıxan bir irs qoydular. Frans Şubert kimi bəstəkarlar onların şeirlərinə musiqi bəstələdi, filosoflar onların fikirlərini müzakirə etdi, pyesləri isə bu gün də alman teatrlarının repertuarındadır. Bütün dünyada alman dili kursları təklif edən Göte İnstitutu da Götenin adını daşıyır.

Wer Deutsch lernt, begegnet Goethe und Schiller öfter, als man denkt. Sätze wie ‚Das also war des Pudels Kern‘ aus dem ‚Faust‘ oder ‚Drum prüfe, wer sich ewig bindet‘ aus Schillers ‚Lied von der Glocke‘ hört man bis heute im Alltag, oft ohne dass jemand an die Quelle denkt. Wer die Klassiker kennt, versteht solche Anspielungen sofort.

Alman dilini öyrənən hər kəs Göte və Şillerlə düşündüyündən daha tez-tez qarşılaşır. "Faust"dakı "Das also war des Pudels Kern" ("Deməli, pudelin özəyi bu imiş") və ya Şillerin "Zəng haqqında nəğmə" əsərindəki "Drum prüfe, wer sich ewig bindet" ("Əbədi bağlanan yaxşı-yaxşı düşünsün") kimi ifadələr bu gün də gündəlik həyatda eşidilir, çox vaxt da heç kəs onların mənbəyini düşünmür. Klassikləri tanıyan bu eyhamları dərhal başa düşür.

In nur etwa fünfzig Jahren entstanden in Deutschland einige der wichtigsten Werke der Weltliteratur. Goethe und Schiller prägten den Sturm und Drang und die Klassik, die Romantiker führten ihre Ideen in eine neue Richtung weiter.

Cəmi əlli il ərzində Almaniyada dünya ədəbiyyatının ən mühüm əsərlərindən bəziləri yarandı. Göte və Şiller Sturm und Drang və klassisizmə öz möhürünü vurdu, romantiklər isə onların fikirlərini yeni istiqamətdə davam etdirdilər.

Viele Wörter, Zitate und Geschichten aus dieser Zeit gehören bis heute zur deutschen Alltagssprache. Wer den ‚Werther‘, den ‚Faust‘ oder Grimms Märchen liest, lernt deshalb nicht nur Literatur kennen, sondern auch ein Stück deutscher Kultur.

Bu dövrdən qalan bir çox söz, sitat və hekayə bu gün də gündəlik alman dilinin bir hissəsidir. Buna görə də "Verter"i, "Faust"u və ya Qrimm nağıllarını oxuyan təkcə ədəbiyyatla deyil, alman mədəniyyətinin bir parçası ilə də tanış olur.