Goethe, Schiller und die Romantik

Ende des 18. und Anfang des 19. Jahrhunderts erlebte die deutsche Literatur eine außergewöhnliche Blütezeit. In wenigen Jahrzehnten folgten drei Strömungen aufeinander: der Sturm und Drang, die Weimarer Klassik und die Romantik. Ihre bekanntesten Namen sind bis heute Johann Wolfgang von Goethe und Friedrich Schiller.

Pod koniec XVIII i na początku XIX wieku literatura niemiecka przeżywała wyjątkowy rozkwit. W ciągu kilku dziesięcioleci następowały po sobie trzy nurty: Sturm und Drang, klasycyzm weimarski i romantyzm. Najbardziej znanymi nazwiskami tej epoki pozostają do dziś Johann Wolfgang von Goethe i Friedrich Schiller.

Genau genommen waren die beiden keine Romantiker. Ihre Zeit war vor allem die Klassik, und die jungen Romantiker grenzten sich teilweise bewusst von ihnen ab. Trotzdem lässt sich die Romantik ohne Goethe und Schiller kaum verstehen: Sie hatten zuvor gezeigt, wie viel Gefühl, Freiheit und Fantasie in der deutschen Sprache stecken.

Ściśle biorąc, obaj nie byli romantykami. Ich czasem był przede wszystkim klasycyzm, a młodzi romantycy niekiedy świadomie się od nich odcinali. Mimo to trudno zrozumieć romantyzm bez Goethego i Schillera: to oni pokazali wcześniej, ile uczucia, wolności i wyobraźni mieści się w języku niemieckim.

Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832) stammte aus einer wohlhabenden Frankfurter Familie und studierte zunächst Jura. Mit 25 Jahren wurde er durch den Roman ‚Die Leiden des jungen Werthers‘ (1774) auf einen Schlag berühmt. Die Geschichte eines jungen Mannes, der an einer unglücklichen Liebe zerbricht, las man in ganz Europa, und manche junge Männer kleideten sich sogar wie Werther: in blauem Frack und gelber Weste.

Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832) pochodził z zamożnej rodziny z Frankfurtu i początkowo studiował prawo. W wieku 25 lat z dnia na dzień stał się sławny dzięki powieści „Cierpienia młodego Wertera” (1774). Historię młodego człowieka, którego złamała nieszczęśliwa miłość, czytano w całej Europie, a niektórzy młodzi mężczyźni zaczęli nawet ubierać się jak Werter: w niebieski frak i żółtą kamizelkę.

1775 zog Goethe nach Weimar, wo er den Rest seines Lebens verbrachte und unter anderem als Minister am Hof des Herzogs diente. Er schrieb nicht nur Gedichte, Dramen und Romane, sondern erforschte auch Pflanzen, Gesteine und Farben. In seiner ‚Farbenlehre‘ (1810) widersprach er sogar Isaac Newton. Für viele wurde er so zum Vorbild eines universal gebildeten Menschen.

W 1775 roku Goethe przeniósł się do Weimaru, gdzie spędził resztę życia, m.in. jako minister na dworze księcia. Pisał nie tylko wiersze, dramaty i powieści, lecz także badał rośliny, skały i barwy. W swojej „Teorii barw” (1810) sprzeciwił się nawet Isaacowi Newtonowi. Dla wielu stał się w ten sposób wzorem człowieka o wszechstronnym wykształceniu.

Sein wichtigstes Werk ist der ‚Faust‘. Goethe arbeitete fast sein ganzes Leben daran: Der erste Teil erschien 1808, der zweite erst 1832, kurz nach seinem Tod. Der Gelehrte Faust schließt einen Pakt mit dem Teufel Mephisto, weil er wissen will, ‚was die Welt im Innersten zusammenhält‘. Viele Verse aus dem Stück sind heute feste Redewendungen im Deutschen.

Jego najważniejszym dziełem jest „Faust”. Goethe pracował nad nim niemal całe życie: pierwsza część ukazała się w 1808 roku, druga dopiero w 1832, wkrótce po jego śmierci. Uczony Faust zawiera pakt z diabłem Mefistofelesem, ponieważ chce poznać, „co świat w najgłębszym wnętrzu spaja”. Wiele wersów z tego utworu stało się w niemczyźnie utartymi zwrotami.

Friedrich Schiller (1759-1805) war zehn Jahre jünger als Goethe und stammte aus einfachen Verhältnissen. Der Herzog von Württemberg schickte ihn auf eine strenge Militärakademie, wo er Medizin studierte und heimlich sein erstes Drama schrieb: ‚Die Räuber‘. Nach der Uraufführung 1782 in Mannheim verbot ihm der Herzog das Schreiben, und Schiller floh aus Stuttgart.

Friedrich Schiller (1759-1805) był o dziesięć lat młodszy od Goethego i pochodził ze skromnej rodziny. Książę Wirtembergii wysłał go do surowej akademii wojskowej, gdzie studiował medycynę i potajemnie napisał swój pierwszy dramat, „Zbójców”. Po prapremierze w Mannheimie w 1782 roku książę zakazał mu pisać, a Schiller uciekł ze Stuttgartu.

Es folgten Dramen wie ‚Kabale und Liebe‘ (1784), ‚Wallenstein‘ (1799) und ‚Wilhelm Tell‘ (1804). Immer wieder geht es darin um Freiheit, um Macht und um Menschen, die sich gegen Unrecht auflehnen. Sein Gedicht ‚An die Freude‘ kennt heute fast jeder: Beethoven vertonte es im letzten Satz seiner 9. Sinfonie, und diese Melodie ist heute die Hymne der Europäischen Union.

Potem powstały dramaty takie jak „Intryga i miłość” (1784), „Wallenstein” (1799) i „Wilhelm Tell” (1804). Wciąż powracają w nich wolność, władza i ludzie, którzy buntują się przeciw niesprawiedliwości. Jego wiersz „Oda do radości” zna dziś niemal każdy: Beethoven umieścił go w ostatniej części IX Symfonii, a ta melodia jest dziś hymnem Unii Europejskiej.

Kennengelernt hatten sich Goethe und Schiller schon 1788, doch Freunde wurden sie erst 1794. Danach schrieben sie sich rund tausend Briefe, lasen gegenseitig ihre Manuskripte und kritisierten sie offen. 1799 zog Schiller von Jena nach Weimar, um Goethe näher zu sein. Vor dem Nationaltheater in Weimar stehen die beiden heute als Bronzedenkmal Seite an Seite.

Goethe i Schiller poznali się już w 1788 roku, ale przyjaciółmi zostali dopiero w 1794. Od tej pory napisali do siebie około tysiąca listów, czytali nawzajem swoje rękopisy i otwarcie je krytykowali. W 1799 roku Schiller przeprowadził się z Jeny do Weimaru, by być bliżej Goethego. Dziś obaj stoją ramię w ramię jako pomnik z brązu przed Teatrem Narodowym w Weimarze.

Schon vor der Romantik lehnte sich in Deutschland eine Gruppe junger Autoren gegen strenge Regeln auf: der Sturm und Drang (etwa 1765-1785). Seinen Namen hat er von einem Theaterstück Friedrich Maximilian Klingers aus dem Jahr 1776. Goethes ‚Werther‘ und Schillers ‚Räuber‘ gehören zu seinen bekanntesten Werken.

Jeszcze przed romantyzmem grupa młodych niemieckich autorów zbuntowała się przeciw surowym regułom: był to Sturm und Drang, czyli „Burza i Napór” (ok. 1765-1785). Nazwa pochodzi od sztuki Friedricha Maximiliana Klingera z 1776 roku. „Werter” Goethego i „Zbójcy” Schillera należą do jego najbardziej znanych dzieł.

Diese jungen Dichter misstrauten der kühlen Vernunft der Aufklärung. Sie schrieben über leidenschaftliche Gefühle, über das Genie, das keine Regeln braucht, und über Menschen, die mit der Gesellschaft in Konflikt geraten. Viele dieser Ideen griff die Romantik später wieder auf.

Ci młodzi poeci nie ufali chłodnemu rozumowi oświecenia. Pisali o namiętnych uczuciach, o geniuszu, który nie potrzebuje reguł, i o ludziach popadających w konflikt ze społeczeństwem. Wiele z tych idei podjął później romantyzm.

Mit den Jahren wurden Goethe und Schiller ruhiger. Die Weimarer Klassik (etwa 1786-1805) beginnt mit Goethes Reise nach Italien und endet mit Schillers Tod. Statt wilder Gefühle suchten die beiden nun nach dem Vorbild der antiken Kunst Maß und Harmonie. Der Mensch sollte Gefühl und Vernunft in Einklang bringen.

Z biegiem lat Goethe i Schiller stali się spokojniejsi. Klasycyzm weimarski (ok. 1786-1805) zaczyna się od podróży Goethego do Włoch, a kończy wraz ze śmiercią Schillera. Zamiast gwałtownych uczuć obaj szukali teraz umiaru i harmonii, wzorując się na sztuce antycznej. Człowiek miał godzić uczucie z rozumem.

In dieser Zeit entstanden Dramen wie Goethes ‚Iphigenie auf Tauris‘ und Schillers ‚Maria Stuart‘, dazu viele Aufsätze über Kunst und Erziehung. 1797 wetteiferten die Freunde sogar im Balladenschreiben. Aus diesem ‚Balladenjahr‘ stammen Goethes ‚Der Zauberlehrling‘ und Schillers ‚Der Taucher‘, die bis heute in deutschen Schulen gelesen werden.

W tym czasie powstały dramaty takie jak „Ifigenia w Taurydzie” Goethego i „Maria Stuart” Schillera, a także wiele esejów o sztuce i wychowaniu. W 1797 roku przyjaciele rywalizowali nawet w pisaniu ballad. Z tego „roku ballad” pochodzą „Uczeń czarnoksiężnika” Goethego i „Nurek” Schillera, które do dziś czyta się w niemieckich szkołach.

Um 1798 kam in Jena ein Kreis junger Autoren zusammen, darunter Novalis und die Brüder August Wilhelm und Friedrich Schlegel. Mit ihnen begann die Romantik. Sie interessierten sich für Träume, das Unheimliche, das Mittelalter und alte Volksdichtung. Novalis machte die ‚blaue Blume‘ zum Symbol der Sehnsucht, E.T.A. Hoffmann schrieb unheimliche Erzählungen wie ‚Der Sandmann‘, und die Brüder Grimm sammelten Märchen, die 1812 zum ersten Mal erschienen.

Około 1798 roku w Jenie zebrało się grono młodych autorów, wśród nich Novalis oraz bracia August Wilhelm i Friedrich Schleglowie. To z nimi zaczął się romantyzm. Interesowały ich sny, to, co niesamowite, średniowiecze i dawna poezja ludowa. Novalis uczynił „błękitny kwiat” symbolem tęsknoty, E.T.A. Hoffmann pisał niesamowite opowiadania, takie jak „Piaskun”, a bracia Grimm zbierali baśnie, które ukazały się po raz pierwszy w 1812 roku.

Goethe und Schiller hinterließen ein Werk, das weit über die Literatur hinausreicht. Komponisten wie Franz Schubert vertonten ihre Gedichte, Philosophen setzten sich mit ihren Ideen auseinander, und ihre Stücke stehen bis heute auf den Spielplänen deutscher Theater. Auch das Goethe-Institut, das in der ganzen Welt Deutschkurse anbietet, trägt Goethes Namen.

Goethe i Schiller pozostawili dorobek, który sięga daleko poza literaturę. Kompozytorzy tacy jak Franz Schubert pisali muzykę do ich wierszy, filozofowie spierali się z ich ideami, a ich sztuki wciąż są w repertuarze niemieckich teatrów. Nawet Goethe-Institut, który prowadzi kursy niemieckiego na całym świecie, nosi imię Goethego.

Wer Deutsch lernt, begegnet Goethe und Schiller öfter, als man denkt. Sätze wie ‚Das also war des Pudels Kern‘ aus dem ‚Faust‘ oder ‚Drum prüfe, wer sich ewig bindet‘ aus Schillers ‚Lied von der Glocke‘ hört man bis heute im Alltag, oft ohne dass jemand an die Quelle denkt. Wer die Klassiker kennt, versteht solche Anspielungen sofort.

Kto uczy się niemieckiego, spotyka Goethego i Schillera częściej, niż mógłby przypuszczać. Zdania takie jak „Das also war des Pudels Kern” („Więc to było jądro pudla”) z „Fausta” czy „Drum prüfe, wer sich ewig bindet” („Niech więc dobrze się zastanowi, kto wiąże się na zawsze”) z „Pieśni o dzwonie” Schillera słychać do dziś na co dzień, często bez myśli o źródle. Kto zna klasyków, od razu rozumie takie aluzje.

In nur etwa fünfzig Jahren entstanden in Deutschland einige der wichtigsten Werke der Weltliteratur. Goethe und Schiller prägten den Sturm und Drang und die Klassik, die Romantiker führten ihre Ideen in eine neue Richtung weiter.

W ciągu zaledwie około pięćdziesięciu lat powstały w Niemczech jedne z najważniejszych dzieł literatury światowej. Goethe i Schiller ukształtowali Sturm und Drang i klasycyzm, a romantycy poprowadzili ich idee w nowym kierunku.

Viele Wörter, Zitate und Geschichten aus dieser Zeit gehören bis heute zur deutschen Alltagssprache. Wer den ‚Werther‘, den ‚Faust‘ oder Grimms Märchen liest, lernt deshalb nicht nur Literatur kennen, sondern auch ein Stück deutscher Kultur.

Wiele słów, cytatów i historii z tamtych czasów wciąż należy do codziennej niemczyzny. Dlatego kto czyta „Wertera”, „Fausta” czy baśnie Grimmów, poznaje nie tylko literaturę, ale też kawałek niemieckiej kultury.