Geteiltes Deutschland

Nach dem Zweiten Weltkrieg teilten die vier Siegermächte Deutschland in Besatzungszonen auf. 1949 entstanden daraus zwei Staaten: im Westen die Bundesrepublik Deutschland (BRD), im Osten die Deutsche Demokratische Republik (DDR). Die Grenze zwischen ihnen war zugleich die Grenze des Kalten Krieges: Auf der einen Seite standen Demokratie und Marktwirtschaft, auf der anderen Sozialismus und Planwirtschaft.

Po drugiej wojnie światowej cztery zwycięskie mocarstwa podzieliły Niemcy na strefy okupacyjne. W 1949 roku powstały z nich dwa państwa: na zachodzie Republika Federalna Niemiec (RFN), na wschodzie Niemiecka Republika Demokratyczna (NRD). Granica między nimi była zarazem granicą zimnej wojny: po jednej stronie demokracja i gospodarka rynkowa, po drugiej socjalizm i gospodarka planowa.

Über vierzig Jahre lang prägte die Teilung fast alles: den Alltag, die Politik, die Kultur und sogar das Bild der Städte. Die Grenze wurde streng bewacht, und viele Familien sahen ihre Verwandten auf der anderen Seite jahrelang nicht.

Przez ponad czterdzieści lat podział wpływał niemal na wszystko: na codzienne życie, politykę, kulturę, a nawet wygląd miast. Granica była ściśle strzeżona i wiele rodzin latami nie widziało krewnych po drugiej stronie.

In der Bundesrepublik wählten die Bürger ihre Regierung in freien Wahlen. Erster Bundeskanzler wurde 1949 Konrad Adenauer. Mit Hilfe des amerikanischen Marshallplans kam die Wirtschaft schnell wieder in Gang. In den 1950er Jahren sprach man vom „Wirtschaftswunder“: Bald konnten sich viele Familien einen Kühlschrank, einen Fernseher und oft sogar einen VW Käfer leisten.

W Republice Federalnej obywatele wybierali rząd w wolnych wyborach. W 1949 roku pierwszym kanclerzem został Konrad Adenauer. Dzięki amerykańskiemu planowi Marshalla gospodarka szybko ruszyła z miejsca. W latach 50. mówiono o „cudzie gospodarczym”: wkrótce wiele rodzin mogło sobie pozwolić na lodówkę, telewizor, a często nawet na volkswagena garbusa.

Der Lebensstandard stieg, und mit ihm wuchsen die Freiheiten. Junge Leute hörten Rock ’n’ Roll, trugen Jeans und fuhren in den Sommerferien nach Italien oder Spanien. Wer gute Noten hatte, konnte studieren und sich seinen Beruf selbst aussuchen.

Poziom życia rósł, a wraz z nim swobody. Młodzi ludzie słuchali rock and rolla, nosili dżinsy i jeździli na wakacje do Włoch lub Hiszpanii. Kto miał dobre oceny, mógł iść na studia i sam wybrać zawód.

Auch die Medien waren vielfältig. Neben Zeitungen wie der „Süddeutschen Zeitung“ oder dem Nachrichtenmagazin „Der Spiegel“ gab es öffentlich-rechtliche Sender wie ARD und ZDF, die frei über Politik berichten konnten. Filme aus Hollywood und Musik aus den USA und Großbritannien, etwa von Elvis Presley oder den Beatles, prägten den Geschmack einer ganzen Generation.

Media też były różnorodne. Obok gazet takich jak „Süddeutsche Zeitung” czy tygodnik informacyjny „Der Spiegel” działały stacje publiczne, na przykład ARD i ZDF, które mogły swobodnie informować o polityce. Filmy z Hollywood i muzyka z USA i Wielkiej Brytanii, choćby Elvisa Presleya czy Beatlesów, ukształtowały gust całego pokolenia.

In der DDR bestimmte die Staatspartei SED fast alle Bereiche des Lebens. Die Wirtschaft wurde nach Fünfjahrplänen gelenkt. Mieten und Grundnahrungsmittel waren billig, doch vieles war knapp. Wenn es Bananen oder andere Südfrüchte gab, bildeten sich vor den Geschäften lange Schlangen, und auf einen Trabant wartete man zehn Jahre und länger.

W NRD rządząca partia SED kontrolowała prawie każdą dziedzinę życia. Gospodarką kierowano według planów pięcioletnich. Czynsze i podstawowa żywność były tanie, ale wielu rzeczy brakowało. Kiedy w sklepach pojawiały się banany lub inne owoce południowe, ustawiały się długie kolejki, a na trabanta czekało się dziesięć lat i dłużej.

Der Staat legte großen Wert auf das Kollektiv. Fast alle Kinder waren bei den Jungen Pionieren, die meisten Jugendlichen später in der Freien Deutschen Jugend (FDJ). Schulen und Universitäten vermittelten neben Fachwissen auch sozialistische Werte.

Państwo przywiązywało dużą wagę do kolektywu. Prawie wszystkie dzieci należały do Młodych Pionierów, a większość nastolatków wstępowała później do Wolnej Młodzieży Niemieckiej (FDJ). Szkoły i uczelnie oprócz wiedzy przekazywały też wartości socjalistyczne.

Überall war die Staatssicherheit, kurz Stasi, präsent. Sie hörte Telefone ab, öffnete Briefe und hatte ein dichtes Netz von Spitzeln: Ende der 1980er Jahre waren es fast 190.000 inoffizielle Mitarbeiter. Weil niemand wusste, wer vielleicht berichtete, überlegten viele Menschen genau, was sie sagten, selbst unter Kollegen oder Nachbarn.

Służba Bezpieczeństwa Państwa, w skrócie Stasi, była wszędzie. Podsłuchiwała telefony, otwierała listy i miała gęstą sieć tajnych współpracowników: pod koniec lat 80. było ich prawie 190 tysięcy. Ponieważ nikt nie wiedział, kto może donosić, wielu ludzi ważyło słowa, nawet wśród kolegów z pracy czy sąsiadów.

In der Nacht zum 13. August 1961 riegelte die DDR die Grenze nach West-Berlin ab, bald darauf stand dort eine Mauer. Plötzlich waren Straßen, Familien und Freundschaften getrennt. Wer trotzdem fliehen wollte, riskierte sein Leben: Allein an der Berliner Mauer starben mindestens 140 Menschen.

W nocy z 12 na 13 sierpnia 1961 roku NRD zamknęła granicę z Berlinem Zachodnim, a wkrótce stanął tam mur. Nagle ulice, rodziny i przyjaźnie zostały przecięte na pół. Kto mimo to próbował uciec, ryzykował życie: przy samym murze berlińskim zginęło co najmniej 140 osób.

Für die Menschen im Osten veränderte die Grenze den ganzen Alltag. Reisen in den Westen erlaubte der Staat meist nur Rentnern oder in dringenden Familienangelegenheiten. Westliche Zeitungen und Bücher waren verboten, und wer den Staat offen kritisierte, musste mit Gefängnis rechnen.

Dla mieszkańców Wschodu granica zmieniła całą codzienność. Wyjazdy na Zachód państwo zwykle pozwalało tylko emerytom lub w pilnych sprawach rodzinnych. Zachodnie gazety i książki były zakazane, a kto otwarcie krytykował państwo, musiał się liczyć z więzieniem.

Mit der Zeit entwickelte jeder der beiden Staaten seine eigene Kultur. Im Westen war der amerikanische Einfluss überall zu spüren, von der Popmusik bis zum Kino. Im Osten förderte der Staat Theater, Literatur und Film, solange sie eine sozialistische Botschaft hatten. Berühmt wurde etwa das Berliner Ensemble, das Theater von Bertolt Brecht in Ost-Berlin.

Z czasem każde z dwóch państw wykształciło własną kulturę. Na Zachodzie wpływy amerykańskie były widoczne wszędzie, od muzyki pop po kino. Na Wschodzie państwo wspierało teatr, literaturę i film, o ile niosły socjalistyczne przesłanie. Sławę zdobył na przykład Berliner Ensemble, teatr Bertolta Brechta we Wschodnim Berlinie.

Im Alltag ähnelten sich die beiden Teile mehr, als man vielleicht denkt. Hier wie dort gingen die Menschen in den Sportverein, sangen im Chor oder arbeiteten in ihrem Schrebergarten. Im Osten fehlte es dafür aber oft an Material, und vieles musste man selbst reparieren oder improvisieren.

Na co dzień obie części kraju były do siebie bardziej podobne, niż można by sądzić. Po obu stronach ludzie chodzili do klubów sportowych, śpiewali w chórze albo pracowali na swojej działce. Na Wschodzie często jednak brakowało materiałów i wiele rzeczy trzeba było samemu naprawiać lub improwizować.

Westdeutsche konnten in fast alle Länder der Welt reisen. DDR-Bürger durften dagegen nur in andere sozialistische Länder fahren. Beliebt waren zum Beispiel der Plattensee in Ungarn und die Schwarzmeerküste in Bulgarien. Kontakte zwischen Ost und West gab es trotzdem: bei Sportwettkämpfen, Konzerten und Besuchen von Verwandten.

Mieszkańcy RFN mogli podróżować niemal do każdego kraju na świecie. Obywatele NRD mogli natomiast wyjeżdżać tylko do innych krajów socjalistycznych. Popularnymi celami były na przykład Balaton na Węgrzech i bułgarskie wybrzeże Morza Czarnego. Mimo to istniały kontakty między Wschodem a Zachodem: podczas zawodów sportowych, koncertów i odwiedzin krewnych.

BRD und DDR gehörten zu zwei feindlichen Blöcken: Die Bundesrepublik trat 1955 der NATO bei, die DDR war Mitglied des Warschauer Pakts. Auf beiden Seiten waren Hunderttausende ausländische Soldaten stationiert, und Spionage und Propaganda gehörten zum Alltag. Als die Kubakrise 1962 die Welt an den Rand eines Atomkriegs brachte, fürchteten viele Deutsche, ihr Land könnte als Erstes zum Schlachtfeld werden.

RFN i NRD należały do dwóch wrogich bloków: Republika Federalna przystąpiła w 1955 roku do NATO, a NRD była członkiem Układu Warszawskiego. Po obu stronach stacjonowały setki tysięcy obcych żołnierzy, a szpiegostwo i propaganda były częścią codzienności. Gdy w 1962 roku kryzys kubański postawił świat na krawędzi wojny atomowej, wielu Niemców bało się, że ich kraj jako pierwszy stanie się polem bitwy.

Trotzdem suchten beide Seiten immer wieder nach Wegen zueinander. Zu Weihnachten 1963 durften West-Berliner zum ersten Mal seit dem Mauerbau ihre Verwandten im Ostteil der Stadt besuchen. 1972 regelte der Grundlagenvertrag die Beziehungen zwischen den beiden Staaten. Danach wurden Besuche und Telefonate etwas einfacher, blieben aber streng kontrolliert.

Mimo to obie strony wciąż szukały dróg do zbliżenia. Na Boże Narodzenie 1963 roku mieszkańcy Berlina Zachodniego po raz pierwszy od budowy muru mogli odwiedzić krewnych we wschodniej części miasta. W 1972 roku Układ Podstawowy uregulował stosunki między oboma państwami. Odtąd odwiedziny i rozmowy telefoniczne stały się nieco łatwiejsze, ale nadal były ściśle kontrolowane.

Ende der 1980er Jahre geriet die DDR immer stärker unter Druck. Das Land war hoch verschuldet, und im Sommer 1989 flohen Tausende über Ungarn in den Westen. In Leipzig gingen jeden Montag mehr Menschen auf die Straße und riefen: „Wir sind das Volk!“

Pod koniec lat 80. NRD znajdowała się pod coraz większą presją. Kraj był mocno zadłużony, a latem 1989 roku tysiące ludzi uciekły na Zachód przez Węgry. W Lipsku w każdy poniedziałek na ulice wychodziło coraz więcej osób, które wołały: „To my jesteśmy narodem!”

Am Abend des 9. November 1989 öffnete die DDR überraschend die Grenzübergänge in Berlin. Tausende strömten in den Westen, Fremde fielen sich in die Arme, und am Brandenburger Tor tanzten die Menschen auf der Mauer. Am 3. Oktober 1990 war Deutschland nach 41 Jahren wieder ein Staat.

Wieczorem 9 listopada 1989 roku NRD niespodziewanie otworzyła przejścia graniczne w Berlinie. Tysiące ludzi ruszyły na Zachód, nieznajomi padali sobie w ramiona, a przy Bramie Brandenburskiej tańczono na murze. 3 października 1990 roku, po 41 latach, Niemcy znów stały się jednym państwem.

Von der Mauer ist heute nur wenig übrig. In Berlin zeigt eine doppelte Reihe aus Pflastersteinen, wo sie einmal stand. An der East Side Gallery kann man noch ein über einen Kilometer langes, bunt bemaltes Stück sehen.

Z muru zostało dziś niewiele. W Berlinie podwójny rząd kostki brukowej pokazuje, gdzie kiedyś stał. Przy East Side Gallery wciąż można zobaczyć kolorowo pomalowany odcinek o długości ponad kilometra.

Ganz verschwunden ist die Teilung aber nicht. Löhne und Renten sind im Osten oft noch niedriger als im Westen, und viele Menschen erzählen bis heute gern, auf welcher Seite der Mauer sie aufgewachsen sind.

Podział nie zniknął jednak całkowicie. Płace i emerytury na Wschodzie są często wciąż niższe niż na Zachodzie, a wiele osób do dziś chętnie opowiada, po której stronie muru dorastało.