Franz Kafka

Franz Kafka gehört zu den wichtigsten Autoren deutscher Sprache im 20. Jahrhundert. Er kam am 3. Juli 1883 in Prag zur Welt, das damals zu Österreich-Ungarn gehörte. In der Stadt lebten Tschechen, Deutsche und Juden nebeneinander, und Kafka sprach neben Deutsch auch fließend Tschechisch.

Frans Kafka XX əsrin alman dilində yazan ən mühüm yazıçılarından biridir. O, 1883-cü il iyulun 3-də o zaman Avstriya-Macarıstanın tərkibində olan Praqada dünyaya gəlib. Şəhərdə çexlər, almanlar və yəhudilər yan-yana yaşayırdı, Kafka isə alman dilindən başqa çex dilində də sərbəst danışırdı.

In seinen Erzählungen und Romanen geraten Menschen in Lagen, die sie nicht verstehen. Sie stehen vor Behörden ohne Gesicht, vor Regeln, die niemand erklärt, und vor ihrer eigenen Angst.

Onun hekayə və romanlarında insanlar başa düşmədikləri vəziyyətlərə düşürlər. Onların qarşısında simasız idarələr, heç kimin izah etmədiyi qaydalar və öz qorxuları dayanır.

Kafka war das älteste von sechs Kindern einer jüdischen Kaufmannsfamilie. Sein Vater Hermann, der in der Altstadt ein Geschäft für Galanteriewaren führte, war streng und übermächtig. 1919 schrieb ihm der Sohn einen langen „Brief an den Vater“, der den Vater nie erreichte. Viele sehen darin den Schlüssel zu Macht, Schuld und Angst in Kafkas Werk.

Kafka yəhudi tacir ailəsinin altı uşağından ən böyüyü idi. Köhnə şəhərdə xırdavat dükanı işlədən atası Herman sərt və hökmlü adam idi. 1919-cu ildə oğlu ona uzun bir “Atama məktub” yazdı, lakin məktub ünvanına heç vaxt çatmadı. Çoxları bu məktubda Kafkanın yaradıcılığındakı hakimiyyət, günah və qorxu mövzularının açarını görür.

Kafka studierte Jura an der Deutschen Universität in Prag und machte 1906 seinen Doktor. Ab 1908 arbeitete er bei der Arbeiter-Unfall-Versicherungs-Anstalt in Prag, wo er Unfallrisiken in Fabriken prüfte. Geschrieben hat er vor allem nachts, nach dem Dienst.

Kafka Praqadakı Alman Universitetində hüquq təhsili alıb və 1906-cı ildə doktor dərəcəsi qazanıb. 1908-ci ildən Praqadakı Fəhlələrin Bədbəxt Hadisələrdən Sığortası İdarəsində çalışıb, fabriklərdə qəza risklərini qiymətləndirib. Əsərlərini əsasən gecələr, işdən sonra yazırdı.

Kafka schrieb schon als Schüler, doch zu Lebzeiten erschienen nur wenige schmale Bände mit Erzählungen. „Die Verwandlung“ kam 1915 heraus, die Romane „Der Prozess“ und „Das Schloss“ erst nach seinem Tod.

Kafka hələ məktəbli ikən yazmağa başlamışdı, lakin sağlığında cəmi bir neçə nazik hekayə kitabı çapdan çıxdı. “Çevrilmə” 1915-ci ildə nəşr olundu, “Məhkəmə” və “Qəsr” romanları isə yalnız ölümündən sonra işıq üzü gördü.

Seine Sprache ist klar und genau, fast wie ein Protokoll, doch was sie beschreibt, folgt der Logik eines Traums. Immer wieder geht es um den Einzelnen, der allein bleibt, um Ämter, deren Sinn niemand erkennt, und um eine moderne Welt, die keine Antworten gibt.

Onun dili aydın və dəqiqdir, az qala protokol kimi, amma təsvir etdikləri yuxu məntiqinə tabedir. Yenə və yenə tək qalan fərddən, mənasını heç kimin anlamadığı idarələrdən və cavab verməyən müasir dünyadan söhbət gedir.

Kafka starb 1924 mit 40 Jahren an Tuberkulose, in einem Sanatorium bei Wien. Er hatte seinen Freund Max Brod gebeten, alle Manuskripte zu verbrennen. Brod tat es nicht und veröffentlichte die unvollendeten Romane. Ohne diesen Ungehorsam hätte die Welt weder den „Prozess“ noch das „Schloss“ je gelesen.

Kafka 1924-cü ildə, 40 yaşında, Vyana yaxınlığındakı sanatoriyada vərəmdən vəfat etdi. O, dostu Maks Broddan bütün əlyazmalarını yandırmağı xahiş etmişdi. Brod bunu etmədi və yarımçıq romanları nəşr etdirdi. Bu itaətsizlik olmasaydı, dünya nə “Məhkəmə”ni, nə də “Qəsr”i heç vaxt oxumazdı.

In Kafkas Texten verschwimmt die Grenze zwischen Wirklichkeit und Traum. Das Unmögliche geschieht, und die Figuren nehmen es fast gelassen hin. Immer wiederkehrende Themen sind Schuld, Angst, Fremdheit und eine Macht, die man nicht sieht.

Kafkanın mətnlərində reallıqla yuxu arasındakı sərhəd itir. Qeyri-mümkün baş verir, qəhrəmanlar isə bunu demək olar ki, sakitliklə qəbul edir. Daim təkrarlanan mövzular günah, qorxu, yadlaşma və görünməyən hakimiyyətdir.

Gerade der ruhige, sachliche Ton macht die Geschichten so unheimlich: Kafka erzählt das Ungeheuerliche wie einen Bericht aus dem Büro. Der Leser sieht die Welt meist mit den Augen eines Einzelnen, der allein ist und sich nicht zu helfen weiß.

Hekayələri bu qədər vahiməli edən məhz sakit, işgüzar tondur: Kafka dəhşətli hadisələri sanki idarə hesabatı yazırmış kimi danışır. Oxucu dünyanı adətən tək qalmış və özünə necə kömək edəcəyini bilməyən bir insanın gözü ilə görür.

Kafka hat Literatur, Philosophie und Kunst bis heute geprägt. Sein Name ist sogar zum Adjektiv geworden: Als „kafkaesk“ bezeichnet man eine Lage, die absurd, undurchschaubar und bedrohlich wirkt, etwa wenn man von Amt zu Amt geschickt wird.

Kafka bu günə qədər ədəbiyyata, fəlsəfəyə və incəsənətə təsir göstərir. Onun adı hətta sifətə çevrilib: absurd, anlaşılmaz və təhlükəli görünən vəziyyətə “kafkasayağı” deyirlər, məsələn, insanı bir otaqdan o birinə göndərib süründürəndə.

Seine Bücher liegen in Dutzenden Sprachen vor und sind Vorlage für Theaterstücke, Filme und Opern. Orson Welles verfilmte 1962 den „Prozess“, und in Prag erinnern heute ein Museum und ein Denkmal an den Autor.

Kitabları onlarla dilə tərcümə olunub, onların əsasında tamaşalar, filmlər və operalar yaranıb. 1962-ci ildə Orson Uells “Məhkəmə”ni ekranlaşdırıb, bu gün Praqada isə yazıçının muzeyi və abidəsi var.

Kafka bleibt einer der großen Namen der Weltliteratur. Dreimal war er verlobt, geheiratet hat er nie. Zweifel, Krankheit und das Gefühl, nirgends ganz dazuzugehören, begleiteten ihn sein Leben lang und finden sich in seinen Texten wieder.

Kafka dünya ədəbiyyatının böyük adlarından biri olaraq qalır. O, üç dəfə nişanlanıb, amma heç vaxt evlənməyib. Şübhələr, xəstəlik və heç yerə tam aid olmamaq hissi ömrü boyu onu müşayiət edib və mətnlərində öz əksini tapıb.

Für Deutschlernende ist Kafka ein guter Weg zur Literatur: Seine Sprache ist genau und ohne Schnörkel, der Wortschatz meist alltäglich. Ein guter Anfang ist „Die Verwandlung“, deren erster Satz zu den bekanntesten der deutschen Literatur gehört.

Alman dilini öyrənənlər üçün Kafka ədəbiyyata yaxşı bir yoldur: onun dili dəqiq və bəzəksizdir, sözləri isə əsasən gündəlik həyatdandır. Başlamaq üçün ən yaxşı seçim “Çevrilmə”dir, onun ilk cümləsi alman ədəbiyyatının ən məşhur cümlələrindən biridir.